Monografie
Opublikowano: LexisNexis 2006
Rodzaj: monografia
Autor monografii:

Ustawa podatkowa. Geneza, ewolucja i stan prawny; tworzenie; kontrola; wykładnia; wykonywanie

Autor fragmentu:

Wstęp

Pojęcie ustawy podatkowej nie jest jednoznaczne i wymaga ustalenia na gruncie danego systemu prawnego. Natomiast wstępnie (tzn. przed ostatecznym ustaleniem merytorycznej treści tego pojęcia) można przyjąć, że pojęciem tym obejmujemy: 1) akt normatywny, 2) pochodzący od parlamentu, 3) wydany w celu nałożenia (ustanowienia) podatku lub daniny mającej cechy podatku, i 4) określający jego konstrukcję prawną (podmiot, przedmiot), podstawę opodatkowania, wysokość (stawki podatkowe i inne czynniki korygujące wysokość podatku) bądź też 5) dokonujący zmiany w konstrukcji prawnej podatku.

Ustawa podatkowa, jako akt, na mocy którego nakłada się podatek i określa, kto, od czego i ile oraz jak ma go płacić, jest wynikiem ewolucji co najmniej trzech typów regulacji:

1)

danin publicznych, wśród których podatki nie były formą najwcześniejszą;

2)

władztwa daninowego, a zwłaszcza jego podziału między panującego a wyłaniające się z czasem przedstawicielstwo stanów społecznych (parlament), a następnie także podziału między władze państwowe i samorządowe oraz między państwo członkowskie i Unię Europejską;

3)

form prawnych (legislacyjnych) stanowienia o obowiązkach i uprawnieniach podatkowych.

Wszystkie wymienione trzy typy regulacji miały istotny wpływ na ukształtowanie się współczesnych reguł nakładania podatków i określania obowiązków podatkowych. Dzięki ich analizie możliwe jest wskazanie, od kiedy ustawa podatkowa stała się formą wyrażania władztwa podatkowego i dlaczego utrzymuje się nadal.

Mimo swej rozległości literatura naukowa poświęcona podatkom i prawu podatkowemu nie doczekała się dotychczas opracowania dotyczącego stricte ustawy podatkowej. Jedynie fragmentarycznie są opisywane i komentowane różne wątki zagadnień z tym związane, jak np. kształtowanie się władztwa daninowego (historia prawa) i jego konstytucyjne podstawy (prawo konstytucyjne) lub ustawa podatkowa w systemie źródeł prawa finansowego (prawo finansowe). Tymczasem problemów odnoszących się do ustawy podatkowej jest znacznie więcej. Wymagają one analizy, która powinna uwzględniać różne jej aspekty.

Tak więc historyczne ujęcie ustawy podatkowej pozwala ustalić, w jaki sposób doszło do jej narodzin jako formy prawnej wyrażającej wolę parlamentu nakładania podatków i określania ich konstrukcji prawnych. Analizę taką trudno oderwać od tła politycznego i społeczno-ekonomicznego epoki, w której nakładano i pobierano podatki. Należy w niej uwzględnić ewolucję władztwa podatkowego, począwszy od władztwa panującego (księcia, króla, cesarza), poprzez władztwo podatkowe parlamentu, aż do czasów, w których parlament zaczął dzielić się tym władztwem z organami lokalnymi i z organami Unii Europejskiej.

Z kolei ujęcie ustrojowe ustawy podatkowej umożliwia stwierdzenie, kiedy, gdzie i w jakim stopniu utrwalił się zwyczaj zamieszczania w przepisach konstytucji i aktów z nimi zrównanych postanowień poświęconych daninom, w tym podatkom i opłatom publicznym, oraz kompetencji do ich nakładania w formie ustawy podatkowej. Analiza konstytucji pozwala też wskazać, gdzie i w których państwach ustawie podatkowej stawia się wymagania odrębne niż innym ustawom zwykłym. Szczególnie interesujące okazują się być niekiedy związki ustawy podatkowej z roczną ustawą budżetową (skarbową, finansową).

Jeżeli natomiast na ustawę podatkową spojrzymy z punktu widzenia źródeł prawa finansowego, to wyłaniają się liczne jej relacje z innymi aktami normatywnymi tworzącymi te źródła. Relacje te mogą mieć charakter formalny lub materialny. Przede wszystkim trzeba ustalić, dla jakiej ustawy rezerwujemy nazwę ustawy podatkowej i z jakiego powodu, natomiast którym ustawom miana tego nie przyznajemy, mimo że regulują one również zagadnienia podatkowe. Na tym tle wyjaśnienia wymagają też relacje ustawy podatkowej z jej aktami wykonawczymi, a także relacje między ustawą podatkową a aktami prawa miejscowego dotyczącego podatków. Odrębny wymiar mają też relacje ustawy podatkowej z aktami międzynarodowego (umowy międzynarodowe dotyczące podatków) i europejskiego prawa podatkowego (prawa traktatowego i prawa wtórnego).

Podstawowym celem niniejszej monografii jest określenie szczególnego charakteru prawnego ustawy podatkowej, związanego z procesami tworzenia ustawy podatkowej, kontroli jej konstytucyjności, wykładni jej przepisów i ich wykonywania. Procesy te zostaną przedstawione przede wszystkim na podstawie oceny rozwiązań prawnych i praktyki ich stosowania w Polsce. Wykorzystane zostaną wyniki badań empirycznych prowadzonych na ten temat w ramach grantu Komitetu Badań Naukowych: „Kontrola tworzenia i stosowania prawa podatkowego pod rządami Konstytucji RP w okresie 2001-2005”, a także badań wykonanych w związku z przygotowywaniem Raportu Rady Legislacyjnej nt. „Tworzenie prawa w Polsce - ocena i proponowane kierunki zmian” . Tam, gdzie jest to możliwe, przedstawione zostaną również rozwiązania prawne i doświadczenia innych państw w tym obszarze. Są one znane dzięki podjętym badaniom własnym lub opracowaniom dotyczącym badań prowadzonych przez innych autorów.

Weryfikacji naukowej zamierzam poddać w szczególności następujące hipotezy robocze:

1)

współczesny reżim ustawy podatkowej jest rezultatem pewnej drogi historycznej, którą przeszły zarówno formy opodatkowania, jak i sposoby nakładania podatków oraz ich pobieranie;

2)

w kształtowaniu się ustawy podatkowej zaznaczyły się tożsame lub podobne tendencje, co doprowadziło do wyłonienia się światowych standardów rozwiązań prawnych; przetrwały one do czasów współczesnych, chociaż w niektórych państwach zaznaczyły się też określone różnice, co sprawia, że współczesny reżim ustawy podatkowej nie jest do końca jednolity;

3)

trwałą zdobyczą cywilizacyjną okazało się władztwo podatkowe parlamentu, chociaż władza wykonawcza nigdy i nigdzie nie pogodziła się z tym faktem i nie ustaje w walce o przejęcie władztwa podatkowego parlamentu lub co najmniej o jego osłabienie;

4)

członkostwo w Unii Europejskiej nie pozbawiło państw członkowskich suwerenności podatkowej, chociaż wpływ organów UE na kształt krajowego prawa podatkowego państw członkowskich jest widoczny, jeśli chodzi o harmonizację przepisów prawnych o podatkach pośrednich i o opodatkowaniu dochodu przedsiębiorstw;

5)

ze względu na specyfikę funkcji podatków i prawa podatkowego, uzasadnione jest nadawanie ustawie podatkowej odrębnego reżimu prawnego wśród innych ustaw zwykłych;

6)

reżim ten obejmuje treść ustawy podatkowej, a także kompetencje i procedury dotyczące tworzenia ustawy podatkowej, badania jej zgodności z konstytucją, interpretacji przepisów ustawy podatkowej oraz jej wykonywania i egzekwowania;

7)

w większości współczesnych państw ustawa podatkowa spełnia wymagania, o których mowa w pkt 5 i 6, natomiast prawo polskie wymaga zmian, które umożliwią wprowadzenie w życie proponowanych wspomnianych wymagań.

Przedstawione w niniejszej pracy rozważania mają służyć różnym celom. Wśród nich wyróżnić trzeba cele poznawcze i informacyjne, których realizacja może przydać się wszystkim, którzy interesują się problematyką prawną podatków, a więc studentom i pracownikom naukowym. Inne cele pracy mają charakter aplikacyjny. Pragnę, aby książka służyła tej rzeszy osób, które z różnych tytułów uczestniczą w procesach tworzenia, kontroli, wykładni i wykonywania ustawy podatkowej. Sądzę, że każda z nich znajdzie w książce to, o czym dotychczas nie wiedziała, a wiedzieć powinna. Mam też nadzieję, że zgłoszone w pracy propozycje staną się zaczynem naukowej dyskusji nad opisywaną problematyką, a przez to wzbogacą jej opracowanie przez innych autorów.

W pracy uwzględniono stan prawny oraz stan publikacji na dzień 1 października 2006 r.

Przy pisaniu niniejszej monografii korzystałem z życzliwej pomocy naukowej wybitnych specjalistów i jednocześnie moich przyjaciół. Chciałbym za to serdecznie podziękować: prof. Vladimirowi Babcakovi (Koszyce), prof. Bogumiłowi Brzezińskiemu, prof. Markowi Kuryłowiczowi, prof. Jackowi Matuszewskiemu, dr. Petrovi Mrkyvce (Brno), dr. Jarosławowi Marczakowi, dr. Vaitekusovi Novickieviciusovi (Wilno), prof. Eugeniuszowi Ruśkowskiemu, prof. Janowi Wawrzyniakowi.

Autor fragmentu:

CZĘŚĆI
Władztwo podatkowe i reżim prawny ustawy podatkowej - istota i ewolucja

Rozdział1
Droga do ustawy podatkowej

1.1.Geneza i ewolucja stanowienia podatków

Na podstawie licznych opracowań monograficznych poświęconych historii podatków , i to zarówno historii powszechnej , jak i dziejom opodatkowania w Polsce , można stwierdzić m.in., że miały miejsce, istotne dla niniejszego tematu, następujące fakty.

Po pierwsze, wśród danin publicznych podatki nie były pierwszą ich postacią, ponieważ początkowo dochody panującego pochodziły przede wszystkim z jego domen (majątku) oraz ze zdobyczy (łupów) wojennych i kontrybucji nakładanych na ludność podbitych lub zagarniętych terytoriów. Wyjątkowo dochody pochodziły też z dobrowolnych darów ludności (np. w starożytnej Grecji). Od ludzi wolnych, w tym zwłaszcza od własnych poddanych, podatków nie pobierano początkowo w ogóle lub pobierano wyjątkowo (np. pogłówne płacone w Atenach od posiadania każdego niewolnika). Jeśli już decydowano się na opodatkowanie własnych obywateli, to też nie wszystkich, ponieważ część z nich wywalczyła sobie różne przywileje podatkowe.

Po drugie, niezależnie od tego, jak w...

Pełna treść dostępna po zalogowaniu do LEX

Zaloguj się do LEX | Nie korzystasz jeszcze z programów LEX?