Górski Antoni (red.), Sądowe zniesienie ułamkowej współwłasności nieruchomości
Sądowe zniesienie ułamkowej współwłasności nieruchomości
WPROWADZENIE
Współwłasność polega na tym, że prawo własności do rzeczy przysługuje niepodzielnie kilku podmiotom (współwłaścicielom), przy czym może mieć ona charakter współwłasności w częściach ułamkowych albo współwłasności łącznej. Ta ostatnia ma charakter bezudziałowy, który wynika ze szczególnej istoty stosunków osobistych łączących współwłaścicieli, stanowiących podstawę jej zawiązania i trwania (wspólność majątkowa małżeńska czy wspólność wspólników spółki cywilnej). Po ustaniu tej podstawowej więzi osobistej do wspólności tej stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych.
Współwłasność ułamkowa jest w dużej mierze stanem sprzecznym z naturalnym dążeniem człowieka do wyłączności posiadania, w związku z czym rodzi często nieporozumienia i konflikty związane ze wspólnym władaniem lub brakiem dostępu do niego. Głównie z tego powodu współwłasność ta ma niejako ze swej istoty charakter tymczasowy, przejściowy, stąd tak ważne są regulacje prawne umożliwiające wyjście z niej. Możliwość tę zapewnia art. 210 § 1 zdanie pierwsze k.c., zgodnie z którym „każdy ze współwłaścicieli może żądać zniesienia współwłasności”. Jeżeli przedmiotem współwłasności jest nieruchomość, uprawnienie to może być realizowane dwojako: umową zawartą w formie aktu notarialnego albo na drodze postępowania sądowego. Książka przedstawia ten drugi sposób wychodzenia ze współwłasności w częściach ułamkowych.
W założeniu ustawodawcy sądowe postępowanie o zniesienie współwłasności nie tylko ma doprowadzić do rozwiązania łączącego współwłaścicieli węzła wspólności, lecz także powinno stworzyć im możliwość kompleksowego rozliczenia się z posiadania przedmiotu współwłasności, poczynionych na niego nakładów oraz pobranych pożytków. Tak szeroko wyznaczony zakres kognicji sądu w tych sprawach przesądza o stopniu ich złożoności. W grę wchodzą tu bowiem przepisy nie tylko prawa rzeczowego, lecz także prawa zobowiązań. Do tego dochodzi trudność znalezienia optymalnego wariantu podziału w naturze, odpowiadającego wysokości udziałów współwłaścicieli, gdyby zaś ten okazał się w całości lub częściowo niemożliwy lub nieracjonalny – konieczność ustalenia właściwych spłat albo dopłat, a w przypadku gospodarstwa rolnego – także wyważenie ewentualnej możliwości obniżenia spłat.
W ujęciu modelowym regulacje dotyczące zniesienia współwłasności w częściach ułamkowych dotyczą tylko zniesienia wspólności jednej rzeczy. Ustawodawca wyjątkowo dopuszcza wprost, choć z pewnymi odmiennościami, zastosowanie zniesienia współwłasności do szczególnego zespołu rzeczy i praw, jaki stanowi gospodarstwo rolne (art. 213 i n. k.c.). Z kolei na podstawie odesłań ustawowych przepisy o zniesieniu współwłasności mają odpowiednie zastosowanie do wszystkich rodzajów spraw podziałowych, w których przedmiotem podziału jest cały kompleks rzeczy i praw, tworzący określony majątek. Chodzi tu więc o dział spadku (art. 1035 k.c.), podział majątku wspólników spółki cywilnej (art. 875 § 1 k.c.) oraz – na skutek podwójnego odesłania – także o podział majątku wspólnego (art. 46 k.r.o.).
Pomocniczą rolę odgrywają zresztą one także w innych rodzajach wspólności praw, do których znajdują zastosowanie w drodze analogii, np. do niektórych praw obligacyjnych, takich jak najem czy dzierżawa, do pewnych dóbr o charakterze niemajątkowym, np. do współwłasności praw autorskich, a nawet do współposiadania .
„Odpowiedniość” stosowania w tych sprawach przepisów o zniesieniu współwłasności zakłada występowanie tu pewnych modyfikacji, a także zupełnie odmiennych rozwiązań, właściwych dla danego rodzaju spraw. Z tej ostatniej kategorii warto wspomnieć o tym, że w sprawach o dział spadku o ostatecznym rozmiarze schedy spadkowej spadkobiercy nie decyduje wyłącznie przypadający mu nominalnie ułamkowy jego udział w spadku. Na poczet udziału na schedę spadkową zalicza się bowiem – co do zasady – otrzymane od spadkodawcy darowizny i zapisy windykacyjne (art. 1039 k.c.), a także koszty wychowania i wykształcenia ogólnego i zawodowego, jeżeli koszty te przekraczają przeciętną miarę przyjętą w danym środowisku (art. 1043 k.c.). Główna odmienność w sprawach o podział majątku wspólnego małżonków polega na tym, że sąd – na wniosek któregoś z uczestników – może odstąpić od ustawowej zasady równych udziałów w tym majątku i z ważnych powodów ustalić wysokość udziału każdego z byłych małżonków z uwzględnieniem stopnia, w jakim każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku (art. 43 § 2 i 3 k.r.o.). Wreszcie w sprawach o podział majątku wspólnego wspólników spółki cywilnej konieczne jest uprzednie zapłacenie długów spółki (art. 875 § 2 k.c.), i to – jak przyjmuje Sąd Najwyższy – pod rygorem oddalenia wniosku o podział majątku wspólnego jako przedwczesnego, gdyby takie uregulowanie długów nie nastąpiło . W wymienionych tu trzech rodzajach spraw podziałowych spektrum wchodzących w grę przepisów rozszerza się o regulacje z zakresu prawa spadkowego i rodzinnego, co sprawia, że należą one do najtrudniejszych sporów sądowych, wymagających od rozpoznających je sędziów znajomości nie tylko prawa, lecz także realiów życia oraz głębokiej mądrości.
Zgodnie z tytułem książki jej treść zasadniczo odnosi się do sądowego zniesienia ułamkowej współwłasności nieruchomości. W związku z tym kwestie dotyczące zniesienia współwłasności łącznej ograniczono do zasygnalizowania najważniejszych odmienności postępowania w tych sprawach.
W opracowaniu położono główny nacisk na prezentację i ocenę praktyki orzeczniczej, stąd też na jego końcu podano kilka wariantów wniosków o zniesienie współwłasności oraz wzorów postanowień sądu pierwszej instancji. Autorzy nie stronią jednocześnie od odwoływania się w niezbędnym zakresie do poglądów doktryny.
W ich intencji książka ma służyć pomocą osobom, którym zawodowo lub tylko okazjonalnie przychodzi zajmować się omawianą w niej materią. Chcąc zaprezentować w miarę całościowy jej obraz, uznali oni za celowe uwzględnienie w niezbędnym zakresie problematyki zarówno materialnoprawnej, jak i procesowej, z zaakcentowaniem tych kwestii, które z punktu widzenia praktyki sądowej są najważniejsze albo sprawiają szczególne trudności interpretacyjne.
Antoni Górski
RozdziałIPRAWNE OKREŚLENIE NIERUCHOMOŚCI
1.Definicja prawna nieruchomości gruntowej
Prawną definicję nieruchomości podaje art. 46 § 1 zdanie pierwsze k.c., zgodnie z którym nieruchomością jest część powierzchni ziemskiej stanowiąca przedmiot własności (grunt). W nieco bardziej rozbudowany sposób określa ją art. 4 pkt 1 u.g.n., uznając, że przez nieruchomość gruntową należy rozumieć grunt wraz z częściami składowymi, z wyłączeniem budynków i lokali stanowiących przedmiot odrębnej własności. Z treści obu tych definicji wynika, że podstawowym rodzajem nieruchomości jest nieruchomość gruntowa, czyli fragment powierzchni ziemi, który ma właściciela. W orzecznictwie ostatecznie przeważyło stanowisko definiujące nieruchomość w kategoriach wieczystoksięgowych, które zaprezentował Sąd Najwyższy w uchwale z 21.03.2013 r., III CZP 8/13, OSNC 2013/9, poz. 108. Zgodnie z jej treścią:
„1. Nieruchomością jest część powierzchni ziemskiej, dla której urządzono księgę wieczystą. Natomiast w braku księgi wieczystej sąsiadujące ze sobą grunty należące do tego samego podmiotu stanowią...
Pełna treść dostępna po zalogowaniu do LEX