Instytucja listu żelaznego w polskim postępowaniu karnym - OpenLEX

Gajowniczek-Pruszyńska Katarzyna, Instytucja listu żelaznego w polskim postępowaniu karnym

Monografie
Opublikowano: WKP 2022
Rodzaj: monografia
Autor monografii:

Instytucja listu żelaznego w polskim postępowaniu karnym

Autor fragmentu:

WSTĘP

List żelazny to tradycyjna instytucja polskiego procesu karnego. Polega na udzieleniu podejrzanemu lub oskarżonemu przebywającemu poza granicami Polski, który zdecyduje się wrócić do kraju, gwarancji odpowiadania w toczącym się postępowaniu karnym z tzw. wolnej stopy. Gwarancji tej udziela sąd okręgowy, jednocześnie określając warunki przyznania i obowiązywania listu żelaznego. Służyć mają one zapewnieniu prawidłowego przebiegu postępowania. W zamian osoba objęta listem żelaznym uzyskuje zapewnienie nietykalności osobistej aż do czasu prawomocnego zakończenia procesu.

Geneza listu żelaznego, zwanego inaczej glejtem, sięga średniowiecznych rozwiązań prawnych. We współczesnym postępowaniu karnym może on być postrzegany jako alternatywny sposób zabezpieczenia podejrzanego lub oskarżonego dla procesu. Jednak pomimo potencjalnych korzyści, jakie może przynieść jego powszechne stosowanie, nadal pozostaje instytucją niedocenianą i rzadko stosowaną. Jednocześnie charakter prawny listu żelaznego jest przedmiotem sporu. W dyskusji naukowej ścierają się różne poglądy, oscylujące wokół postrzegania go jako środka zapobiegawczego, środka przymusu bądź jako umowy sui generis między sądem a podejrzanym lub oskarżonym.

Do podjęcia pracy badawczej nad listem żelaznym w polskim procesie karnym skłoniły autorkę poczynione w trakcie wykonywania pracy zawodowej adwokata spostrzeżenia dotyczące niejednolitego sposobu stosowania listu żelaznego w praktyce orzeczniczej sądów powszechnych. Wiążą się one z zasadniczymi rozbieżnościami co do oceny podstaw odmowy albo udzielania listu żelaznego. Dotyczą zarówno przyczyn nieuwzględniania wniosku o wydanie listu żelaznego, jak też wpływu stosowania tymczasowego aresztowania, europejskiego nakazu aresztowania i ekstradycji na decyzję sądu orzekającego. Ostatnie zmiany przepisów ustawy karnoprocesowej przyczyniły się także do powstania potrzeby skomentowania ich znaczenia dla praktyki stosowania listu żelaznego.

List żelazny w zasadzie nie doczekał się dotąd monograficznego opracowania. Instytucję tę omawiali w swych publikacjach F. Prusak (List żelazny – instytucja z przyszłością, „Gazeta Prawnicza” nr 15 z 1.08.1983 r.) oraz A. Murzynowski (Glosa do uchwały Sądu Najwyższego Izby Karnej z 12.08.1996 r., I KZP 14/96, OSP 1996/11, poz. 214), jednak publikacje te dotyczyły stanu prawnego ukształtowanego na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego z 1969 r. W późniejszym okresie o instytucji tej pisali także R.A. Stefański (między innymi w: List żelazny. Charakter prawny listu żelaznego [w:] R.A. Stefański, Tymczasowe aresztowanie i związane z nim środki przymusu w nowym kodeksie postępowania karnego. Kodeks postępowania karnego. Nowa kodyfikacja karna, Warszawa 1997) oraz T. Grzegorczyk (między innymi w: List żelazny w procesie karnym de lege lata i de lege ferenda [w:] Reforma prawa karnego, red. J. Tylman, Łódź 1994), a wyrażone tam poglądy w istotny sposób ukształtowały ocenę tej instytucji. W najnowszej literaturze procesowej odnotować należy natomiast publikacje autorstwa: K. Stockiej (Charakter prawny listu żelaznego, podstawy jego wydania oraz tryb postępowania [w:] Nowa kodyfikacja prawa karnego, t. 12, red. red. L. Bogunia, Wrocław 2003), M. Abramek (Kilka uwag o instytucji listu żelaznego w polskim postępowaniu karnym, „Wrocławskie Studia Sądowe” 2015/4), J. Znamierowskiego (O liście żelaznym słów kilka, „Przegląd Prawniczy UW” 2012/3–4), A. Kołodziejczyk (List żelazny – kilka uwag w sprawie stosowania tej instytucji, „Studia Iuridica Lublinensia” 2011/16), D. Drajewicza (Gwarancje listu żelaznego, Prok. i Pr. 2014/3 oraz List żelazny w polskim postępowaniu karnym, Warszawa 2020) oraz K. Eichstaedta ([w:] Kodeks postępowania karnego. Komentarz, red. D. Świecki, Warszawa 2013, 2015, 2019). W ostatnim czasie ukazał się kolejny tom Systemu Prawa Karnego Procesowego (t. 9, Środki przymusu, red. T. Grzegorczyk, D. Świecki, Warszawa 2021) zawierający szerokie opracowanie komentatorskie do przepisów regulujących instytucję listu żelaznego R.S. Stefańskiego. Wszystkie te opracowania koncentrują się na wybranych zagadnieniach szczegółowych, w tym między innymi na ocenie charakteru prawnego listu żelaznego, oraz praktycznych aspektach obowiązywania tej instytucji, również w relacji do tymczasowego aresztowania, europejskiego nakazu aresztowania czy ekstradycji.

Celem niniejszej publikacji jest analiza instytucji listu żelaznego, ze szczególnym uwzględnieniem jego charakteru prawnego, przesłanek jego stosowania oraz relacji do innych instytucji procesowych. Autorka koncentruje się na ocenie funkcjonowania listu żelaznego w polskim procesie karnym i zakresu stosowania tej instytucji przez sądy.

Na potrzeby niniejszej rozprawy przeprowadzono badania aktowe w wybranych sądach okręgowych w Polsce, dokonano także analizy orzecznictwa sądów powszechnych i Sądu Najwyższego oraz wykorzystano wyniki zestawień statystycznych uzyskanych z Ministerstwa Sprawiedliwości.

Badaniami empirycznymi objęto akta spraw o sygnaturach Ko i Kp za okres 2000–2017. Przeprowadzono je w kilku sądach w Polsce: w Sądzie Okręgowym w Warszawie, XVIII Wydział Karny, VIII Wydział Karny, XII Wydział Karny; w Sądzie Okręgowym Warszawa-Praga w Warszawie, V Wydział Karny; w Sądzie Okręgowym w Poznaniu, III Wydział Karny, XVI Wydział Karny; w Sądzie Okręgowym w Łodzi, XVIII Wydział Karny; w Sądzie Okręgowym w Katowicach, XVI Wydział Karny, V Wydział Karny, VI Wydział Karny. Wybór jednostek objętych badaniem podyktowany był chęcią uzyskania wiedzy o praktyce orzekania w przedmiocie stosowania listu żelaznego w Polsce. Łącznie analizie poddano 234 sprawy we wskazanych sądach, co w przekonaniu autorki pozwala na ustalenie faktycznego obrazu funkcjonowania tej instytucji w praktyce na przestrzeni 17 lat.

Analiza akt spraw sprowadzała się do oceny postępowań w przedmiocie wydania listu żelaznego, wynikającej także z treści uzasadnień postanowień oraz ze zgromadzonej w aktach dokumentacji. Wyłoniły się na tym tle następujące zagadnienia szczegółowe, które poddane zostały następnie analizie: powody odmowy wydania listu żelaznego, powody udzielenia listu żelaznego, etap postępowania karnego, na którym dochodzi do wydania listu, rola oskarżyciela publicznego oraz wpływ jego stanowiska na decyzję sądu, zastosowanie poręczenia majątkowego, znaczenie kwalifikacji prawej zarzucanych czynów, wpływ na decyzję sądu wydanego uprzednio postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania połączonego z poszukiwaniem i wydanym postanowieniem o zastosowaniu listu gończego, europejskiego nakazu aresztowania lub ekstradycji, odwołanie stosowania listu żelaznego i przepadek poręczenia majątkowego oraz problematyka udzielenia listu żelaznego w przypadku więcej niż jednej sprawy karnej toczącej się wobec tego samego podejrzanego lub oskarżonego.

Zmierzając do realizacji założonych celów badawczych rozprawy, autorka sformułowała na wstępie następujące szczegółowe tezy badawcze:

1.

Istnieje spór w doktrynie co do oceny charakteru prawnego listu żelaznego.

2.

List żelazny bywa postrzegany jako środek zapobiegawczy, ale częściej definiuje się go jako specyficzny środek przymusu, a niekiedy także jako umowę sui generis.

3.

List żelazny jest rodzajem porozumienia karnoprocesowego z elementami przymusu.

4.

Inicjatywę wystąpienia o wydanie listu żelaznego podejrzany lub oskarżony podejmuje najczęściej za pośrednictwem obrońcy.

5.

Quasi-list żelazny jest instytucją zbliżoną do listu żelaznego, stosowaną wobec świadka występującego w procesie karnym.

6.

Ubieganie się o wydanie listu żelaznego możliwe jest zarówno na etapie postępowania przygotowawczego, jak i na etapie postępowania sądowego.

7.

Brak jest zakreślonego terminu do rozpoznania przez sąd wniosku o wydanie listu żelaznego.

8.

Ubieganie się o wydanie listu żelaznego nie jest warunkowane rodzajem prowadzonej przeciwko podejrzanemu lub oskarżonemu sprawy ani przyjętą kwalifikacją prawną zarzucanych czynów.

9.

Wydanie listu żelaznego zapewniające udział podejrzanego lub oskarżonego w toczącym się postępowaniu może wpłynąć na jego szybsze zakończenie.

10.

O wydanie listu żelaznego może ubiegać się także cudzoziemiec.

11.

List żelazny wydaje się także osobie, która wykaże, że przebywa poza granicami Polski przejściowo, z tym że niezbędne jest określenie kraju pobytu.

12.

Niezbędnym elementem wydania listu żelaznego jest złożenie pisemnego i osobistego oświadczenia podejrzanego lub oskarżonego.

13.

Stanowisko procesowe oskarżyciela publicznego w przedmiocie wniosku o wydanie listu żelaznego nie jest wiążące dla sądu, jednak w praktyce brak sprzeciwu prokuratora sprzyja wydaniu listu żelaznego.

14.

Zastosowanie poręczenia majątkowego przez sąd procedujący w przedmiocie wydania listu żelaznego jest prawidłowym, dodatkowym zabezpieczeniem toczącego się postępowania w sprawie.

15.

Poręczenie majątkowe jest nieodzownym elementem postępowania w przedmiocie wydania listu żelaznego.

16.

Wydanie postanowienia o zastosowaniu poręczenia majątkowego to swoista promesa wydania listu żelaznego, czyli warunek, od ziszczenia którego sąd uzależnia wydanie postanowienia o wydaniu listu żelaznego.

17.

Niewpłacenie poręczenia majątkowego powoduje wygaśnięcie realnej możliwości ubiegania się o wydanie listu żelaznego w danym postępowaniu.

18.

Jeden list żelazny może być wydany wyłącznie co do jednego toczącego się postępowania przeciwko podejrzanemu lub oskarżonemu.

19.

Możliwe jest wydanie więcej niż jednego listu żelaznego wobec tej samej osoby w kilku postępowaniach.

20.

Tymczasowe aresztowanie nie jest przeszkodą do wydania listu żelaznego, jeśli sąd stosujący list żelazny doprowadzi do jego uchylenia.

21.

Pomimo że w obrocie prawnym nie mogą występować jednocześnie środki zapobiegawcze i list żelazny, to stosowanie ENA lub ekstradycji nie jest przeszkodą do wydania listu żelaznego, skoro mogą one ulec odwołaniu.

22.

Sąd zamierzający wydać list żelazny w przypadku zastosowanego, ale niewykonywanego tymczasowego aresztowania, powinien wystąpić do sądu stosującego środek zapobiegawczy o jego uchylenie, od którego uzależniona jest dopuszczalność wydania listu.

23.

Sąd zamierzający wydać list żelazny w przypadku zastosowania ENA lub ekstradycji powinien wystąpić do sądu stosującego te środki o ich uchylenie.

24.

Podstawą odmowy udzielenia listu żelaznego nie powinna być wyłącznie przesłanka realnego zagrożenia karą, przy spełnieniu innych pozostałych ustawowych przesłanek.

25.

Wśród prowadzonych postępowań w przedmiocie wydania listu żelaznego przeważają te, w których wniosek składany jest przez podejrzanego na etapie postępowania przygotowawczego.

26.

Niestawiennictwo podejrzanego lub oskarżonego na wezwania może zostać przez niego usprawiedliwione. Nie powoduje wówczas odwołania listu żelaznego.

27.

Zastosowanie poręczenia majątkowego wraz z wydaniem listu żelaznego pozostaje z nim w ścisłym związku.

28.

Cofnięcie poręczenia majątkowego nie powoduje odwołania listu żelaznego przez sąd.

29.

Odwołanie listu żelaznego inicjuje najczęściej strona postępowania, a w szczególności oskarżyciel publiczny lub sąd, przed którym toczy się główne postępowanie sądowe.

30.

Uchylenie wyroku na skutek kasacji przez Sąd Najwyższy „reanimuje” list żelazny.

31.

Jest sporne, czy poręczenie majątkowe wygasa z chwilą wygaśnięcia listu żelaznego, czy stosowane jest do czasu rozpoczęcia wykonywania kary pozbawienia wolności przez skazanego.

32.

Zakończenie obowiązywania listu żelaznego nie wymaga sporządzenia postanowienia.

Sformułowane powyżej tezy stały się przedmiotem szczegółowych rozważań zawartych w pracy i miały zasadniczy wpływ także na jej konstrukcję. Omawianym założeniom odpowiada także przyjęta struktura pracy.

Publikacja składa się z sześciu rozdziałów. Rozdział I poświęcony został genezie listu żelaznego, w tym jego historycznym uwarunkowaniom i ukształtowaniu w polskim systemie prawnym po 1945 r., a także elementom prawnoporównawczym z uwzględnieniem systemów prawnych państw niemieckojęzycznych, a także Francji i Hiszpanii. Zaprezentowano także specyfikę quasi-listu żelaznego. Rozdział ten zawiera również zwięzłe omówienie środków przymusu oraz podstawowych reguł ich stosowania. Najwięcej miejsca poświęcono instytucji tymczasowego aresztowania oraz poręczeniu majątkowemu, którego stosowanie związane jest ściśle z instytucją listu żelaznego. Dokonano także prezentacji poglądów naukowych na temat charakteru prawnego listu żelaznego w polskim systemie prawnym.

Rozdział II zawiera omówienie warunków i trybu wydania listu żelaznego, opis podmiotów ubiegających się o jego wydanie, ze szczególnym uwzględnieniem odrębności instytucji quasi-listu żelaznego, właściwości sądów i wpływu etapu postępowania oraz charakteru zarzutów i kwalifikacji prawnej czynu jako okoliczności wpływającej na wydanie listu żelaznego. Poruszono w nim także zagadnienie przesłanek wydania listu żelaznego, w tym pobytu oskarżonego poza granicami kraju, jego pisemnego oświadczenia, wpływu stanowiska oskarżyciela publicznego na decyzję sądu oraz promesy wydania listu.

Rozdział III poświęcony został instytucji poręczenia majątkowego i jej znaczeniu w procesie ubiegania się o wydanie listu żelaznego w praktyce. Poddano w nim analizie warunki wydawania poręczeń, ich wysokości i rodzaju. Omówiono także problematykę przepadku przedmiotów poręczenia, w tym przepadku częściowego.

Przesłanki odmowy wydania listu żelaznego zostały przedstawione w rozdziale IV. Szeroko omówiono granice uznaniowości sędziowskiej w kontekście postanowienia w przedmiocie wydania lub odmowy wydania listu żelaznego oraz kwestii wydania kilku listów wobec jednego podejrzanego lub oskarżonego. Szczególne znaczenie ma przedstawiona w tej części pracy problematyka współistnienia w obrocie prawnym postanowienia o tymczasowym aresztowaniu oraz listu żelaznego. W rozdziale IV omówiono także podstawowe reguły dotyczące stosowania przepisów o europejskim nakazie aresztowania i o ekstradycji oraz oceniono efektywność stosowania tych instytucji w oparciu o akta postępowań w przedmiocie wydania listu żelaznego oraz literaturę. Rozdział ten zamykają rozważania dotyczące zażalenia na postanowienie sądu okręgowego o odmowie udzielenia listu żelaznego oraz w przedmiocie wysokości poręczenia majątkowego.

Rozdział V poświęcono końcowemu etapowi stosowania listu żelaznego. Rozwinięto w nim analizę dotyczącą trybu i inicjatywy odwołania listu, a także możliwości wzruszenia tej decyzji. Przeprowadzono również rozważania nad problematyką utraty mocy listu żelaznego wobec prawomocności wyroku zapadłego w sprawie, w której został on wydany. „Reanimacja” listu żelaznego w kontekście uwzględnienia kasacji przez Sąd Najwyższy i uchylenia rozstrzygnięć sądów pierwszej lub drugiej instancji także na skutek skargi nadzwyczajnej, skargi na orzeczenie sądu drugiej instancji i wniosku o wznowienie stanowią przedmiot finalnych rozważań tego rozdziału.

Rozdział VI stanowi w całości szczegółowe sprawozdanie z badań empirycznych akt spraw za lata 2000–2017 w wybranych sądach w Polsce.

W podsumowaniu rozważań zaprezentowanych w niniejszej publikacji zrekapitulowano kluczowe zagadnienia i problemy związane z orzekaniem w przedmiocie listu żelaznego oraz przedstawiono propozycje de lege ferenda.

Publikacja niniejsza stanowi zmienioną wersję rozprawy doktorskiej obronionej w 2020 r. na Uniwersytecie Adam Mickiewicza w Poznaniu pod kierunkiem naukowym prof. dr. hab. Pawła Wilińskiego. Recenzentami pracy byli prof. dr hab. Ryszard Stefański oraz prof. dr hab. Kazimierz Zgryzek.

Wszystkim osobom, które przyczyniły się do powstania niniejszej publikacji, składam serdeczne podziękowania.

Autor fragmentu:

RozdziałI
ISTOTA I CHARAKTER PRAWNY LISTU ŻELAZNEGO

1.Geneza instytucji listu żelaznego w prawie polskim

List żelazny, inaczej nazywany glejtem , terminem zaczerpniętym z języka niemieckiego, należy do nielicznych polskich instytucji prawodawczych, które w nieco zmienionym kształcie zachowały współcześnie moc obowiązującą od czasów średniowiecza. Niemniej jednak jego geneza sięga czasów starożytnych, kiedy to państwo mogło udzielić gwarancji nietykalności osobistej w związku z toczącym się procesem, jak to miało miejsce wobec króla Jugarta w czasie wojny toczącej się w latach 111–105 p.n.e. między Rzymem a numidyjskim władcą .

W Europie, głównie na obszarze Italii, Anglii i Niemiec, pojawienie się listu żelaznego datuje się na przełom wieków XIV–XV. Niezależnie od kraju, w którym został wystawiony, gwarantował osobie go posiadającej bezpieczny przejazd. Glejty wydawane były kupcom, posłańcom, osobom duchownym i władcom narażonym na nieprzyjazne potraktowanie na terytorium innego państwa.

„Służył tam banitom oraz osobom, którym groziła zemsta, za swoiste zezwolenie na bezpieczny powrót do...

Pełna treść dostępna po zalogowaniu do LEX