Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 1 maja 2013 r.
Autorzy:

Zatrudnienie pracownika w warunkach narażenia na działanie szkodliwych czynników biologicznych

Zatrudnienie pracownika w warunkach narażenia na działanie szkodliwych czynników biologicznych

Zatrudnienie pracownika w warunkach narażenia na działanie szkodliwych czynników biologicznych

W myśl art. 2221 § 1 k.p., w razie zatrudniania pracownika w warunkach narażenia na działanie szkodliwych czynników biologicznych, pracodawca stosuje wszelkie dostępne środki eliminujące narażenie, a jeżeli jest to niemożliwe - ograniczające stopień tego narażenia, przy odpowiednim wykorzystaniu osiągnięć nauki i techniki. Szczegółowym aktem prawnym regulującym tę kwestię jest rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki (Dz. U. Nr 81, poz. 716 z późn. zm.). Akt ten ustala m.in. klasyfikację szkodliwych czynników biologicznych dzieląc je na cztery grupy zagrożenia:

1) grupa 1 zagrożenia - czynniki, przez które wywołanie chorób u ludzi jest mało prawdopodobne;

2) grupa 2 zagrożenia - czynniki, które mogą wywoływać choroby u ludzi, mogą być niebezpieczne dla pracowników, ale rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest mało prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia;

3) grupa 3 zagrożenia - czynniki, które mogą wywoływać u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie ich w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia;

4) grupa 4 zagrożenia - czynniki, które wywołują u ludzi ciężkie choroby, są niebezpieczne dla pracowników, a rozprzestrzenienie czynników w populacji ludzkiej jest bardzo prawdopodobne. Zazwyczaj nie istnieją w stosunku do nich skuteczne metody profilaktyki lub leczenia.

Krok: zatrudnienie pracownika w narażeniu na czynniki biologiczne

Pojęcie szkodliwego czynnika biologicznego zostało pośrednio zdefiniowane w § 2 r.s.c.b., jako czynnik mogący być przyczyną zakażenia, alergii lub zatrucia obejmującego:

1) drobnoustroje komórkowe, w tym zmodyfikowane genetycznie,

2) jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materiału genetycznego, w tym zmodyfikowane genetycznie,

3) hodowle komórkowe,

4) pasożyty wewnętrzne człowieka.

Klasyfikacja i wykaz szkodliwych czynników biologicznych zostały określone w załączniku nr 1 r.s.c.b., natomiast wykaz prac narażających pracowników na działanie czynników biologicznych został określony w jego załączniku nr 2.

Krok: ocena ryzyka zawodowego

Przed wyborem środka zapobiegawczego, który pracodawca jest obowiązany stosować, powinien on dokonać oceny ryzyka zawodowego, na jakie jest lub może być narażony pracownik, uwzględniając w szczególności:

1) klasyfikację i wykaz szkodliwych czynników biologicznych;

2) rodzaj, stopień oraz czas trwania narażenia na działanie szkodliwego czynnika biologicznego;

3) informację na temat:

a) potencjalnego działania alergizującego lub toksycznego szkodliwego czynnika biologicznego,

b) choroby, która może wystąpić w następstwie wykonywanej pracy,

c) stwierdzonej choroby, która ma bezpośredni związek z wykonywaną pracą;

4) wskazówki organów właściwej inspekcji sanitarnej, Państwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek służby medycyny pracy.

W zakładach opieki zdrowotnej i zakładach leczniczych dla zwierząt pracodawca uwzględnia ponadto:

1) informację na temat potencjalnego występowania szkodliwego czynnika biologicznego u pacjenta lub zwierzęcia oraz w materiale i próbkach od nich pobranych;

2) zagrożenie ze strony szkodliwego czynnika biologicznego, o którym wiadomo, że jest obecny lub którego obecność jest podejrzewana u pacjenta lub u zwierzęcia oraz w materiałach i próbkach od nich pobranych;

3) ryzyko wynikające z rodzaju pracy.

Powyższa ocena powinna być aktualizowana w szczególności w odniesieniu do zmian mających znaczenie dla zdrowia pracowników w miejscu pracy.

Krok: dobór i stosowanie środków eliminujących lub ograniczających narażenie

Mając na względzie obowiązek ochrony pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez szkodliwe czynniki biologiczne, pracodawca jest obowiązany do stosowania wszelkich dostępnych środków eliminujących narażenie lub ograniczających stopień tego narażenia.

Krok: stosowanie ogólnych środków zapobiegawczych

Jeżeli pracownik jest zatrudniony w warunkach narażenia na działanie szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 1 zagrożenia, pracodawca stosuje środki zapobiegawcze określone w przepisach z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy, a w szczególności w przepisach rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy.

Krok: zastosowanie środków zapobiegawczych, takich jak dla grupy 4

Jeżeli w środowisku pracy występują mikroorganizmy o nieustalonej przynależności gatunkowej, co do których istnieje podejrzenie, że mogą wykazywać właściwości chorobotwórcze, pracodawca, w zakresie swojej właściwości, zapewnia środki zapobiegawcze, przewidziane dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do najwyższej grupy zagrożenia.

Krok: unikanie stosowania czynników biologicznych lub zastępowanie innym

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku unikania stosowania szkodliwego czynnika biologicznego, jeżeli rodzaj prowadzonej działalności na to pozwala, poprzez jego zastąpienie innym czynnikiem biologicznym, który zgodnie z warunkami używania nie jest niebezpieczny lub jest mniej niebezpieczny dla zdrowia pracownika.

Krok: prowadzenie rejestru prac

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku prowadzenia rejestru prac narażających pracowników na działanie szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 3 lub 4 zagrożenia, w  formie elektronicznej lub księgi rejestrowej, uwzględniającego w szczególności informacje dotyczące:

a) liczby pracowników wykonujących te prace,

b) wykazu czynności, podczas których pracownik jest lub może być narażony na działanie szkodliwych czynników biologicznych,

c) imienia, nazwiska, stanowiska oraz telefonu kontaktowego pracodawcy lub osoby przez niego upoważnionej do nadzoru w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Krok: ograniczenie liczby pracowników

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku ograniczania liczby pracowników narażonych lub potencjalnie narażonych na działanie szkodliwego czynnika biologicznego.

Krok: unikanie lub minimalizowanie emisji czynnika biologicznego

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku projektowania procesu pracy w sposób pozwalający na uniknięcie lub zminimalizowanie uwalniania się szkodliwego czynnika biologicznego w miejscu pracy.

Krok: zapewnienie środków ochrony zbiorowej oraz indywidualnej

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku zapewniania pracownikom środków ochrony zbiorowej lub w przypadku, gdy w inny sposób nie można uniknąć narażenia, środków ochrony indywidualnej, odpowiednich do rodzaju i poziomu narażenia.

Krok: zapewnienie środków hermetyczności

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku zapewniania pracownikom środków hermetyczności w celu zapobiegania i redukcji przypadkowego przeniesienia lub uwolnienia szkodliwego czynnika biologicznego.

Krok: stosowanie oznakowania ostrzegawczego

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku stosowania znaku ostrzegającego przed zagrożeniem biologicznym, który jest określony w załączniku nr 3 do r.s.c.b., oraz innych znaków ostrzegawczych.

Krok: sporządzenie planu postępowania na wypadek awarii

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku sporządzenia planu postępowania na wypadek awarii z udziałem szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 3 lub 4 zagrożenia.

Krok: przeprowadzanie badań

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku przeprowadzania badań na obecność szkodliwego czynnika biologicznego, tam gdzie jest to konieczne i technicznie wykonalne, z wyłączeniem pierwotnie zamkniętej przestrzeni.

Krok: gospodarka odpadami

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku zapewniania warunków bezpiecznego zbierania, przechowywania oraz usuwania odpadów przez pracowników, z zastosowaniem bezpiecznych i oznakowanych pojemników.

Krok: stosowanie procedur

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku stosowania procedur bezpiecznego postępowania ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi.

Krok: zapewnienie szkoleń

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku zapewniania pracownikom systematycznego szkolenia. Szkolenie takie, które powinno być przeprowadzane w ramach szkoleń z zakresu BHP, powinno obejmować zagadnienia dotyczące:

1) potencjalnego zagrożenia dla zdrowia i życia pracowników spowodowanego działaniem szkodliwego czynnika biologicznego;

2) środków, które należy podjąć w celu zapobiegania zagrożeniom spowodowanym działaniem szkodliwego czynnika biologicznego;

3) wymagań higieniczno-sanitarnych;

4) wyposażenia i stosowania środków ochrony zbiorowej i indywidualnej;

5) działań, które pracownicy podejmują w razie występowania awarii lub wypadków, lub dla ich zapobiegania.

Krok: zapewnienie badań profilaktycznych

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku poinformowania pracownika o badaniach lekarskich, z których pracownik może skorzystać po ustaniu narażenia.

Krok: prowadzenie rejestru pracowników

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku prowadzenia rejestru pracowników narażonych na działanie szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 3 lub 4 zagrożenia, w formie elektronicznej lub księgi rejestrowej, uwzględniając w szczególności informacje dotyczące:

a) rodzaju wykonywanej pracy,

b) stopnia zagrożenia spowodowanego działaniem szkodliwego czynnika biologicznego,

c) awarii i wypadków związanych z narażeniem na działanie szkodliwego czynnika biologicznego,

d) wyniku przeprowadzonej oceny ryzyka z podaniem nazwy szkodliwego czynnika biologicznego i grupy zagrożenia,

e) liczby pracowników narażonych na działanie szkodliwego czynnika biologicznego,

f) imienia, nazwiska, stanowiska oraz numeru telefonu kontaktowego osoby odpowiedzialnej u pracodawcy za bezpieczeństwo i higienę pracy oraz ochronę zdrowia pracowników.

Rejestr pracodawca powinien przechowywać przez okres nie krótszy niż 10 lat od dnia ustania narażenia, chyba że narażenie to może być przyczyną choroby:

1) przewlekłej lub utajonej,

2) która, w świetle obecnej wiedzy, jest niemożliwa do zdiagnozowania do czasu rozwinięcia się choroby,

3) wyjątkowo długim okresie wylęgania,

4) nawracającym charakterze w długim okresie pomimo leczenia,

5) mogącej powodować poważne, długookresowe powikłania

- w takim przypadku rejestr należy przechowywać przez okres 40 lat od dnia ostatniego odnotowanego przypadku narażenia.

Rejestr, o którym mowa powyżej, powinien być udostępniany pracownikowi lub przedstawicielowi pracownika:

1) w pełnym zakresie - w przypadku, gdy informacja dotyczy tego pracownika;

2) w zakresie ograniczonym zapewniającym anonimowość osób, których informacja dotyczy - w przypadku, gdy informacja dotyczy innych pracowników.

Ponadto, dostęp do rejestru należy umożliwić właściwej jednostce organizacyjnej służby medycyny pracy, właściwemu inspektorowi sanitarnemu oraz właściwemu inspektorowi pracy.

W przypadku likwidacji lub upadłości pracodawcy przekazuje on rejestr właściwemu ze względu na swoją siedzibę wojewódzkiemu ośrodkowi medycyny pracy oraz właściwemu inspektorowi sanitarnemu.

Krok: informowanie pracowników

Stosowanie środków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowiązku informowania na wniosek pracownika lub jego przedstawiciela o:

a) liczbie pracowników narażonych,

b) osobie odpowiedzialnej za bezpieczeństwo i higienę pracy oraz ochronę zdrowia pracowników.

Krok: otrzymanie informacji

Informację dotyczącą użycia szkodliwego czynnika biologicznego w celach naukowo-badawczych, diagnostycznych lub przemysłowych pracodawca przekazuje właściwemu inspektorowi sanitarnemu:

1) co najmniej 30 dni przed dniem użycia po raz pierwszy szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 2–4 zagrożenia,

2) w każdym przypadku, gdy zachodzą istotne zmiany mające znaczenie dla bezpieczeństwa i zdrowia pracownika w miejscu pracy,

3) w ciągu 30 dni po zakończeniu działalności przez przedsiębiorstwo lub zakład,

4) niezwłocznie, w przypadku każdej awarii lub wypadku, które mogły spowodować uwolnienie się szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 2-4 zagrożenia.

Powyższa informacja powinna uwzględniać w szczególności:

1) nazwę i adres przedsiębiorstwa lub zakładu oraz rodzaj prowadzonej działalności,

2) komórkę organizacyjną lub stanowisko pracy, w którym występuje narażenie objęte zgłoszeniem,

3) imię, nazwisko, stanowisko służbowe oraz numer telefonu kontaktowego osoby odpowiedzialnej u pracodawcy za bezpieczeństwo i higienę pracy oraz ochronę zdrowia pracowników,

4) wynik przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego z podaniem nazwy szkodliwego czynnika biologicznego i grupy zagrożenia, rodzaju wykonywanej pracy i czasu narażenia,

5) przewidywane środki zapobiegawcze,

6) liczbę narażonych pracowników.

Krok: zapewnienie odpowiednich środków hermetyczności

W laboratoriach, w tym w laboratoriach diagnostycznych, oraz w pomieszczeniach dla zwierząt laboratoryjnych, które zostały celowo zainfekowane szkodliwymi czynnikami biologicznymi zakwalifikowanymi do grupy 2–4 zagrożenia lub które są podejrzane o zainfekowanie takimi czynnikami, do celów badawczych, rozwoju, edukacji lub diagnostyki, po przeprowadzeniu oceny narażenia oraz ustaleniu stopnia hermetyczności wymaganego dla poszczególnych szkodliwych czynników biologicznych, przyjmuje się odpowiednie środki hermetyczności.

W miejscach wymienionych powyżej, czynności związane z narażeniem na szkodliwe czynniki biologiczne są prowadzone na stanowiskach pracy do tego wyznaczonych odpowiadających przynajmniej:

1) 2. stopniowi hermetyczności, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 2 zagrożenia;

2) 3. stopniowi hermetyczności, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 3 zagrożenia;

3) 4. stopniowi hermetyczności, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 4 zagrożenia.

Jeżeli w miejscach wymienionych powyżej prowadzone są prace z materiałami, w odniesieniu do których istnieje niepewność co do obecności szkodliwych czynników biologicznych mogących wywoływać choroby u ludzi, a których celem nie jest prowadzenie badań nad tymi czynnikami, w tym prowadzenie hodowli lub ich gromadzenie, stosuje się 2. stopień hermetyczności, a stopnie hermetyczności 3. lub 4. wtedy, gdy zachodzi taka konieczność.

W pomieszczeniach izolacyjnych, w których przebywają ludzie lub zwierzęta zakażeni lub podejrzani o zakażenie szkodliwym czynnikiem biologicznym zakwalifikowanym do grupy 3 lub 4 zagrożenia, stosuje się środki hermetyczności.

Środki hermetyczności i stopnie hermetyczności dla laboratoriów, zwierzętarni, pomieszczeń izolacyjnych dla ludzi i zwierząt są określone w załączniku nr 4 do r.s.c.b.

Krok: zapewnienie odpowiednich środków hermetyczności

Do procesów przemysłowych, w trakcie których stosowane są szkodliwe czynniki biologiczne zakwalifikowane do grupy 2-4 zagrożenia, należy zapewnić stanowiska pracy odpowiadające przynajmniej:

1) 2. stopniowi hermetyczności, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 2 zagrożenia;

2) 3. stopniowi hermetyczności, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 3 zagrożenia;

3) 4. stopniowi hermetyczności, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 4 zagrożenia.

Właściwy inspektor sanitarny oraz właściwy inspektor pracy, na podstawie oceny ryzyka związanego z wykorzystaniem szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 2-4 zagrożenia, mogą nakazać stosowanie odpowiednich środków hermetyczności w wykorzystaniu przemysłowym szkodliwych czynników biologicznych.

Środki hermetyczności i stopnie hermetyczności dla procesów przemysłowych określa załącznik nr 5 do r.s.c.b.

Krok: zapewnienie co najmniej 3 stopnia hermetyczności

Jeżeli w wyniku analiz nie jest możliwe przeprowadzenie rozstrzygającej oceny szkodliwości czynnika biologicznego i zachodzi podejrzenie, że zastosowanie danego czynnika może stanowić poważne zagrożenie dla zdrowia pracowników, prace i procesy odbywające się w laboratoriach, w tym w laboratoriach diagnostycznych, oraz w pomieszczeniach dla zwierząt laboratoryjnych, a także w zakładach przemysłowych, są prowadzone wyłącznie na stanowiskach pracy, na których zapewniony jest przynajmniej 3. stopień hermetyczności.

Krok: realizowanie pozostałych działań mających na celu ochronę pracowników

W ramach ochrony pracownika przed zagrożeniem spowodowanym przez szkodliwy czynnik biologiczny, pracodawca jest ponadto obowiązany do:

1) zapewnienia pracownikowi bezpiecznych warunków spożywania posiłków i napojów w wydzielonych pomieszczeniach;

2) wyposażenia pracownika w odpowiednie środki ochrony indywidualnej i przechowywania ich w wyraźnie oznakowanym miejscu;

3) zapewnienia właściwych pomieszczeń, urządzeń higieniczno-sanitarnych, a także środków higieny osobistej oraz, jeżeli to konieczne, środków do odkażania skóry lub błon śluzowych;

4) stworzenia i stosowania procedur:

a) pobierania, transportu oraz przetwarzania próbek i materiałów pochodzenia ludzkiego lub zwierzęcego,

b) dezynfekcji,

c) umożliwiających bezpieczne usuwanie i postępowanie ze skażonymi odpadami;

5) zapewnienia bezpiecznych warunków odkażania, czyszczenia, a w razie konieczności niszczenia odzieży, środków ochrony indywidualnej i wyposażenia, które uległy skażeniu szkodliwym czynnikiem biologicznym;

6) dostarczenia pracownikowi aktualnych pisemnych instrukcji postępowania ze szkodliwym czynnikiem biologicznym, obejmujących również procedurę postępowania ze szkodliwym czynnikiem biologicznym w razie awarii lub wypadku związanych z uwolnieniem się szkodliwego czynnika biologicznego bądź narażenia na szkodliwy czynnik biologiczny zakwalifikowany do grupy 3 lub 4 zagrożenia;

7) niezwłocznego informowania wszystkich pracowników narażonych w wyniku awarii lub wypadku lub ich przedstawiciela o tym zdarzeniu, jeżeli mogło ono spowodować uwolnienie się szkodliwego czynnika biologicznego, a także o jego przyczynach oraz podjętych i proponowanych środkach mających na celu opanowanie sytuacji;

8) podjęcia natychmiastowych działań mających na celu likwidację przyczyn i skutków zaistniałej awarii lub wypadku;

9) zgłaszania awarii lub wypadku związanego z uwolnieniem się szkodliwego czynnika biologicznego, w zależności od jego rodzaju, do właściwych jednostek służby medycyny pracy oraz właściwego inspektora sanitarnego.