DOL.0623.10.2022 - Opinia Prezesa UODO dotycząca wyroku TSUE C- 118/22
Pismo z dnia 17 maja 2024 r. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych DOL.0623.10.2022 Opinia Prezesa UODO dotycząca wyroku TSUE C- 118/22
W odpowiedzi na korespondencję z dnia 26 lutego 2024 r. dotyczącą skutków wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej: TSUE) z dnia 30 stycznia 2024 r. w sprawie o sygn. C- 118/22 Direktor na Glavna direktsia "Natsionalna politsia" pri Ministerstvo na vatreshnite raboti - Sofia (ochrona danych osobowych - przetwarzanie danych osobowych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości) uprzejmie informuję, że w ocenie Prezesa Urzędu Ochrony Danych (dalej jako: organ nadzorczy) wyrok ten pociąga za sobą konieczność rozważenia zmiany ustawy z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji 1 w zakresie przepisów regulujących działanie Krajowego Systemu Informacyjnego Policji.
W sentencji wyroku TSUE uznał, że:
Artykuł 4 ust. 1 lit. c ie) dyrektywy 2016/680 2 w zw. z art. 5 i 10, art. 13 ust. 2 lit. b) oraz art. 16 ust. 2 i 3 tej dyrektywy i art. 7 i 8 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej 3 należy interpretować w ten sposób, iż stoi on na przeszkodzie ustawodawstwu krajowemu przewidującemu przechowywanie przez organy policji do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, danych osobowych, w szczególności danych biometrycznych i genetycznych, dotyczących osób, które zostały prawomocnie skazane za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, aż do chwili śmierci osoby, której dane dotyczą, w tym w przypadku zatarcia skazania tej osoby, bez nałożenia na administratora obowiązku okresowego przeglądu, czy takie przechowywanie jest nadal niezbędne, ani przyznania wspomnianej osobie prawa do usunięcia tych danych, od chwili gdy ich przechowywanie nie jest już niezbędne do celów, dla których były one przetwarzane, lub w stosownym przypadku do ograniczenia ich przetwarzania.
Trybunał wskazał przy tym (pkt 39 wyroku), że gwarantowane w art. 7 i 8 Karty Praw Podstawowych UE prawa do poszanowania życia prywatnego i ochrony danych osobowych nie mają charakteru absolutnego, niemniej wszelkie ograniczenia w korzystaniu z nich powinny być przewidziane ustawą i szanować ich istotę oraz zasadę proporcjonalności. Na podstawie tej ostatniej zasady ograniczenia mogą być wprowadzone wyłącznie wtedy, gdy są konieczne i rzeczywiście odpowiadają celom interesu ogólnego uznawanym przez Unię lub potrzebom ochrony praw i wolności innych osób. Powinny one mieścić się w granicach tego, co absolutnie konieczne, a uregulowanie dotyczące rozpatrywania ograniczeń musi zawierać jasne i precyzyjne zasady regulujące zakres i stosowanie tych ograniczeń (podobnie wyrok z dnia 22 czerwca 2021 r., Latvijas Republikas Saeima w sprawie C-439/19, EU:C:2021:504, pkt 11O i przytoczone tam orzecznictwo).
Przed dalszymi rozważaniami należy podkreślić, że omawiany wyrok został wydany w stanie faktycznym i prawnym, w którym dane o skazaniu były przetwarzane w bazach policyjnych bez ograniczenia czasowego a osoba, której dane dotyczą, nie miała przyznanego prawa podmiotowego do żądania usunięcia tych danych. Jedynym przypadkiem, w którym ustawodawstwo krajowe przewidywało usunięcie danych o skazaniu była śmierć osoby skazanej.
W polskim prawie przetwarzanie danych przez organy Policji dotyczących skazania odbywa się na podstawie przepisów ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym 4 (dalej jako: "ustawa o KRK"), ustawy o przetwarzaniu informacji kryminalnych (dalej jako: "ustawa o PIK") 5 oraz ustawy o Policji, regulującej funkcjonowanie Krajowego Systemu Informacyjnego Policji (dalej jako: "KSIP").
Jak wskazuje przepis art. 1 ust. 2 pkt 1 ustawy o KRK, w rejestrze gromadzi się dane o osobach prawomocnie skazanych za przestępstwa lub przestępstwa skarbowe. Zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy o KRK dane osobowe osób prawomocnie skazanych za przestępstwa lub przestępstwa skarbowe usuwa się z rejestru, jeżeli z mocy prawa skazanie uległo zatarciu.
W ocenie Prezesa Urzędu Ochrony Danych obecnie ustawa o KRK nie zawiera przepisów, które nie spełniają standardów prawnych wynikających z przedmiotowego wyroku TSUE, gdyż z jej przepisów wynika, że administrator danych zawartych w KRK po zatarciu skazania z mocy samego prawa zobowiązany jest do usunięcia danych osobowych osób prawomocnie skazanych. Podmiot danych nie musi występować z wnioskiem.
Fakt zatarcia skazania nie jest natomiast przesłanką usunięcia danych z bazy danych prowadzonej w Krajowym Centrum Informacji Kryminalnych (dalej jako "baza KCIK"). Na zasadach określonych w ustawie o PIK informacje kryminalne przetwarza się w celu wykrywania i ścigania sprawców przestępstw oraz zapobiegania i zwalczania przestępczości. Informacje kryminalne przetwarza się bez wiedzy i zgody osoby, której dane dotyczą, oraz z zachowaniem zasad ich ochrony określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych (art. 2 ust. 1 i 2 ustawy oPIK).
Zgodnie z przepisem art. 13 ustawy o PIK zakres przetwarzanych w bazie danych informacji kryminalnych obejmuje takie dane jak:
datę i miejsce popełnienia przestępstwa;
rodzaj popełnionego przestępstwa i kwalifikację prawną czynu;
sygnaturę akt, pod którą zostały zarejestrowane czynności lub postępowanie;
nazwę organu lub jednostki organizacyjnej prowadzącej czynności lub postępowanie oraz informację o sposobie nawiązania kontaktu z tym organem lub jednostką organizacyjną;
informacje o:
osobach, przeciwko którym prowadzone jest postępowanie karne, w tym postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe, lub w stosunku do których prowadzone są czynności operacyjno-rozpoznawcze,
przedmiotach wykorzystanych do popełnienia przestępstwa lub utraconych w związku z przestępstwem,
przedsiębiorcach, spółkach cywilnych, fundacjach, stowarzyszeniach, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że zostały wykorzystane w celu popełnienia przestępstwa, zgromadzone w rejestrach prowadzonych na podstawie odrębnych przepisów,
numerach rachunków bankowych lub rachunków papierów wartościowych, co do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że zostały wykorzystane w celu popełnienia przestępstwa lub że gromadzone są na nich środki pochodzące z przestępstwa,
innych postępowaniach lub czynnościach prowadzonych na podstawie ustaw przez podmioty, o których mowa w art. 19 i 20, istotnych z punktu widzenia czynności operacyjno-rozpoznawczych lub postępowania karnego, w tym postępowania w sprawach o przestępstwa skarbowe.
Jak wskazuje przepis art. 13 ust. 2 ustawy o PIK, informacje o osobach, przeciwko którym prowadzone jest postępowanie karne, w tym postępowanie w sprawach o przestępstwa skarbowe, lub w stosunku do których prowadzone są czynności operacyjno-rozpoznawcze, obejmują dane personalne tych osób takie jak: nazwisko, imiona, imiona i nazwiska poprzednie, imiona rodziców i nazwisko rodowe matki, datę i miejsce urodzenia, płeć, pseudonim, adres miejsca zameldowania, adres miejsca pobytu, cechy dokumentów tożsamości: rodzaj dokumentu, datę wystawienia dokumentu, organ wystawiający dokument, numer, serię dokumentu, numer ewidencyjny Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) lub obywatelstwo. W przypadku cudzoziemca nieposiadającego numeru PESEL- numer identyfikacji podatkowej NIP, numer identyfikacyjny REGON. Przetwarzaniu podlegają również inne dane przekazane przez podmioty, o których mowa w art. 19 i 20, pozwalające na określenie tożsamości osoby, a w szczególności rysopis i przynależność do grupy przestępczej.
Przepis art. 14 ustawy o PIK przewiduje terminy przetwarzania powyższych danych w rejestrze. Wskazany przepis stanowi, że informacje kryminalne, o których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 1-4 oraz pkt 5 lit. a i e są przechowywane w bazach danych przez okres 15 lat (ust. 1). Informacje kryminalne, o których mowa w art. 13 ust. 1 pkt 5 lit. b, ci d, są przechowywane w bazach danych przez okres 5 lat (ust. 2). W szczególnie uzasadnionych przypadkach Szef Centrum może przedłużyć okres, o którym mowa w ust. 2, do lat 15 (ust. 3).
Informacje kryminalne, zgodnie z art. 25 ustawy o PIK, podlegają usunięciu z baz danych, jeżeli ich gromadzenie jest:
zabronione,
zarejestrowane informacje kryminalne okazały się nieprawdziwe,
ustał cel ich gromadzenia,
upłyną okresy, o których mowa w art. 14 ust. 1-3,
jest to uzasadnione ze względu na bezpieczeństwo państwa lub jego obronność albo mogą spowodować identyfikację osób udzielających pomocy przy wykonywaniu czynności operacyjno - rozpoznawczych prowadzonych przez upoważnione do tego podmioty uprawnione.
Przestrzeganie rzetelności usuwania informacji z bazy KCIK wymuszone jest także przepisem art. 44 ustawy o PIK, który stanowi, iż kto, wbrew przepisom ustawy, nie zarządza usunięcia bądź nie usuwa informacji kryminalnej z bazy danych Centrum, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 3.
W świetle treści przepisów regulujących prowadzenie bazy KCIK uznać należy, że przepisy regulujące retencję danych w tej bazie nie są sprzeczne z analizowanym orzeczeniem TSUE. Ustawa wyłącza możliwość usuwania danych na wniosek osoby zainteresowanej z uwagi na charakter niejawny tego zbioru, jednakże zawiera przepisy nakładające na administratora bazy obowiązek usuwania danych po upływie ustawowych terminów retencji danych (art. 14 i art. 25 ustawy o PIK).
Przechodząc do rozważań dotyczących przepisów regulujących funkcjonowanie KSIP, wskazać należy, że TSUE w wielu wyrokach zajął stanowisko, zgodnie z którym wszelkie ograniczenia w korzystaniu przez jednostkę z praw podstawowych, w tym gwarantowanych w art. 7 i 8 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej praw do poszanowania życia prywatnego i ochrony danych osobowych, muszą zgodnie z art. 52 ust. 1 Karty być przewidziane ustawą i szanować zasadę proporcjonalności. Jednocześnie uregulowania prawne dotyczące tych ograniczeń powinny zawierać jasne i precyzyjne zasady normujące zakres i stosowanie tych ograniczeń 6 .
Prowadzenie KSIP regulowane jest w ustawie o Policji. Przepis art. 21nb przewiduje, że Komendant Główny Policji prowadzi Krajowy System Informacyjny Policji, będący zestawem zbiorów danych, w którym przetwarza się informacje, w tym dane osobowe, w związku z realizacją zadań ustawowych (ust. 1). W odniesieniu do informacji, w tym danych osobowych, przetwarzanych w KSIP Komendant Główny Policji jest administratorem w rozumieniu przepisów o ochronie danych osobowych (ust. 2).
Przepis ten jest jedyną regulacją o charakterze ustawowym dotyczącą KSIP. Nie nakłada on na Komendanta obowiązku okresowego przeglądu danych zawartych w KSIP pod kątem potrzeby ich dalszego przetwarzania, ani też nie przyznaje podmiotowi danych prawa do ich usunięcia.
W takim przypadku zastosowanie znajdują przepisy art. 16 i 24 ust. 1 pkt 2 ustawy o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości 7 (dalej jako "ustawa ODO").
W odniesieniu do kwestii weryfikacji danych w KSIP wskazuje się, że zastosowanie ma art. 16 ustawy ODO, zgodnie z którym administrator dokonuje weryfikacji danych osobowych w terminach określonych przez przepisy szczególne, regulujące działania właściwego organu, a jeżeli przepisy te nie określają terminu - nie rzadziej niż co 10 lat od dnia zebrania, uzyskania, pobrania lub aktualizacji danych. (ust. 1). Weryfikacja dokonywana jest w celu ustalenia, czy istnieją dane, których dalsze przechowywanie jest zbędne. Zbędne dane usuwa się, z zastrzeżeniem art. 17 (ust. 2). Zauważyć w tym miejscu należy, że wskazany w art. 16 ust. 1 dziesięcioletni termin weryfikacji danych, który ma mieć zastosowanie do KSIP, nie może być uznany za odpowiedni w świetle analizowanego wyroku. Art. 5 dyrektywy 2016/680 nakłada na państwa obowiązek przyjęcia odpowiednich terminów weryfikacji danych i w razie spełnionych warunków, usuwania ich oraz przyjęcia odpowiednich środków służących sprawdzeniu przestrzegania tych terminów. Przepis ten ma na celu zapobieżenie, zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. e tej dyrektywy, przechowywaniu danych osobowych przez okres dłuższy niż jest to faktycznie niezbędne. Odpowiedni charakter terminu wymaga, aby zgodnie z art. 4 ust. 1 lit. c i e dyrektywy w świetle postanowień ww. art. 52 ust. 1 Karty Praw Podstawowych przyjęty termin umożliwiał w danym przypadku usunięcie danych, które są w ogóle zbędne lub takie się stały z punktu widzenia celu ich przetwarzania. W świetle tych uwag przyjęty w art. 16 ust. 1 ustawy termin nie może być uznany za odpowiadający standardom ochrony danych osobowych, wynikającym z prawa UE.
Szczegółowe zasady wykonywania zadań związanych z prowadzeniem i funkcjonowaniem KSIP zostały uregulowane w zarządzeniu Nr 70 Komendanta Głównego Policji z dnia 2 grudnia 2019 r. w sprawie Krajowego Systemu Informacyjnego Policji 8 .
Weryfikacji informacji, w tym danych osobowych, przetwarzanych w KSIP w celu ustalenia czy istnieją informacje, których dalsze przechowywanie jest zbędne oraz w zakresie legalności, prawidłowości i aktualności przetwarzanych informacji, dokonują jednostki i komórki organizacyjne Policji, które zarejestrowały informacje w zbiorze danych KSIP (§ 104 ust. 1 zarządzenia Nr 70).
Przesłanki stanowiące o przydatności przetwarzanych danych zostały określone w § 105 zarządzenia Nr 70, zgodnie z którym weryfikując informacje, w tym dane osobowe, przetwarzane w celu wykrywania przestępstw, pod kątem ich przydatności, uwzględnia się szereg wymienionych w tym przepisie przesłanek.
Niemniej zarządzenie Komendanta Głównego Policji stanowi jedynie regulację o charakterze wewnętrznym, która nie należy do źródeł prawa powszechnie obowiązującego w rozumieniu art. 87 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
W polskim prawie wymienione przesłanki usunięcia danych osobowych w art. 24 ust. 1 pkt 2 ustawy ODO nie zostały wskazane. Stosownie do treści art. 24 ust. 1 pkt 2 ustawy ODO, żądanie (wniosek) usunięcia danych będzie skuteczne, w przypadku gdy dane te zostały zebrane lub są przetwarzane z naruszeniem przepisów niniejszej ustawy. Co istotne, przepis ten nie przesądza jak rozumieć "naruszenie przepisów ustawy", np. nie wyjaśnia, czy chodzi o każdy rodzaj naruszenia (np. brak spełnienia obowiązków informacyjnych). Taka wykładnia prowadziłaby oczywiście do absurdu. Wątpliwość interpretacyjna wynika z błędnej implementacji art. 16 ust. 2 dyrektywy 2016/680. Wskazany przepis dyrektywy wyraźnie przesądza, o jaki stopień niezgodności chodzi. Stosownie do treści tego przepisu, państwa członkowskie nakładają na administratora wymóg usunięcia bez zbędnej zwłoki danych osobowych i zapewniają, by osoba, której dane dotyczą, miała prawo uzyskać od administratora usunięcie bez zbędnej zwłoki jej danych osobowych, jeżeli przetwarzanie narusza przepisy przyjęte na podstawie art. 4, 8 i 10, lub jeżeli dane osobowe muszą zostać usunięte w celu wypełnienia obowiązku prawnego ciążącego na administratorze 9 . Praktyka orzecznicza organu do spraw ochrony danych osobowych wskazuje, że osoba występująca z wnioskiem do administratora o usunięcie danych z KSIP uzyskuje odpowiedź o charakterze ogólnym, wskazującą na ogólnie przedstawianą potrzebę dalszego przetwarzania danych i zgodność przetwarzania z przepisami prawa. Wyroki sądów administracyjnych, które zapadają w tego rodzaju sprawach wskazują, że przepisy ustawy ODO wymagają jedynie od administratora zgodności działania z przepisami regulującymi wykonywanie ustawowych zadań Policji i to do administratora należy ostateczna ocena potrzeby dalszego przetwarzania danych w KSIP 10 . Dlatego też uzasadniony jest wniosek zmiany regulacji prawnych odnoszących się do sposobu weryfikacji przez administratora zasadności dalszego przetwarzania danych w KSIP, tak aby zapewnić podmiotowi danych realne prawo do żądania ich usunięcia, a nie jedynie kontrolę administratora o charakterze formalnym.
Dodatkowo należy wskazać, że przepis art. 24 ust. 5 ustawy ODO nie nakłada na administratora danych obowiązku informowania podmiotu danych o przyczynach odmowy sprostowania lub usunięcia danych, co jest niezgodne z wdrażanym art. 16 ust. 4 dyrektywy 2016/680 stanowiącym, iż państwa członkowskie zapewniają by administrator informował pisemnie osobę, której dane dotyczą, o każdej odmowie sprostowania lub usunięcia danych osobowych lub ograniczenia przetwarzania danych oraz o przyczynach tej odmowy. Polski ustawodawca w art. 24 ust. 6 ustawy ODO (w myśl art. 16 ust. 4 dyrektywy 2016/680) zobowiązał administratora, aby komunikat w sprawie odmowy realizacji praw z art. 24 ustawy ODO zawierał także informacje o możliwości wniesienia skargi. W doktrynie wskazuje się, że przepis art. 24 ust. 6 ustawy ODO nie wskazuje wprost na możliwość wniesienia skargi do właściwego organu nadzorczego 11 , przez co unormowanie to należy uznać za mogące ograniczać prawa podmiotowe jednostki do skutecznego żądania usunięcia przetwarzanych danych osobowych.
Ze wskazanych wyżej powodów w ocenie organu nadzorczego regulacja podstaw prawnych funkcjonowania KSIP nie spełnia standardów wynikających dla przepisów prawa krajowego z omawianego orzeczenia C-118/22.
Dodatkowo zauważyć należy w odniesieniu do KSIP, że przepisy ustawy o Policji nie określają zakresu przetwarzanych danych Uest to przedmiotem regulacji zarządzenia KGP), jak i dopuszczalnych maksymalnych okresów ich przetwarzania. Przetwarzanie danych przez organy ścigania karnego może mieć miejsce na podstawie przepisów prawa, które powinny jednak spełniać określone warunki. Ze względu na charakter danych przetwarzanych w KSIP wskazać należy zarówno na przepisy art. 13, jak i art. 14, jak i art. 24 ODO. Zgodnie z art. 13 ust. 1 ODO właściwe organy przetwarzają dane osobowe wyłącznie w zakresie niezbędnym dla zrealizowania uprawnienia lub spełnienia obowiązku wynikającego z przepisu prawa. Z kolei art. 14 ust. 1 ustawy stanowi, iż niedopuszczalne jest przetwarzanie danych osobowych ujawniających pochodzenie rasowe, etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne, światopoglądowe, przynależność do związków zawodowych oraz przetwarzanie danych genetycznych, danych biometrycznych w celu jednoznacznego zidentyfikowania osoby fizycznej, danych dotyczących zdrowia, danych dotyczących seksualności i orientacji seksualnej osoby fizycznej, zwanych dalej "danymi wrażliwymi. Wyjątek przewiduje art. 14 ust. 2 pkt 1 ODO, zgodnie z którym dopuszcza się przetwarzanie danych wrażliwych, jeżeli: 1) przepisy prawa zezwalają na ich przetwarzanie. Przepis art. 21 nb ustawy o Policji nie określa jednak, jakie konkretnie dane osobowe i na jakich zasadach przetwarzane są w KSIP.
W odniesieniu do braku przepisów określających maksymalny okres przetwarzania danych w KSIP wskazać należy na pkt 69 wyroku. Trybunał Sprawiedliwości UE wskazał w nim, że odniesienie się przez ustawodawcę krajowego do chwili śmierci podmiotu danych jako "terminu" usunięcia danych można uznać za termin "odpowiedni" jedynie w szczególnych okolicznościach, które należycie go uzasadniają. W sposób oczywisty nie jest tak w przypadku, gdy stosuje się go w sposób ogólny i niezróżnicowany do każdej osoby prawomocnie skazanej.
Przepisy prawa dotyczące działania KSIP nie określają maksymalnego okresu przetwarzania danych osobowych w tym zbiorze, ani też nie przewidują przesłanek, po zaistnieniu których administrator powinien dokonać ich przeglądu i podjąć decyzję w przedmiocie ich usunięcia. Nie spełniają zatem standardów określonych w omawianym orzeczeniu.
Wnioski:
Przedstawiona wyżej analiza stanowiska TSUE wyrażonego w wyroku z dnia 30 stycznia 2024 r. w sprawie o sygn. C-118/22 Direktor na Glavna direktsia "Natsionalna politsia" pri Ministerstvo na vatreshnite raboti-Sofia prowadzi do wniosku, że konieczne jest rozważenie wprowadzenia zmian w ustawie z 6 kwietnia 1990 r. o Policji w zakresie uregulowań dotyczących Krajowego Systemu Informacyjnego Policji.
Ustawa o Policji z dnia 6 kwietnia 1990 r. (Dz. U. z 2024 r. poz. 145).
Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/680 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych przez właściwe organy do celów zapobiegania przestępczości, prowadzenia postępowań przygotowawczych, wykrywania i ścigania czynów zabronionych i wykonywania kar, w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylającej decyzję ramową Rady 2008/977/WSiSW (Dz. Urz. UE L 119 z 4.5.2016, str. 89 ze zm.).
Dz. Urz. UE C 202 z 7.6.2016, str. 389.
Ustawa z dnia 24 maja 2000 r. o Krajowym Rejestrze Karnym (Dz. U. z 2024 r., poz. 276).
Ustawa z dnia 6 lipca 2001 r. o przetwarzaniu informacji kryminalnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2448).
Wyrok z 22 czerwca 2021 r., Latvijas Republikas Saeima, sygn. akt C- 439/19, (pkt 105); wyrok z 16 lipca 2020 r., Facebook lreland i Schrems, sygn. akt C-311/18 (pkt 172-176).
Ustawa z dnia 14 grudnia 2018 r. o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości (Dz. U. z 2023 r. poz. 1206).
Zarządzenie Nr 70 Komendanta Głównego Policji z dnia 2 grudnia 2019 r. w sprawie Krajowego Systemu Informacyjnego Policji (Dz. Urz. KGP z 2019 r., poz. 114).
P. Kozik, M. Gumularz, Komentarz do art. 24, w: A. Grzelak (red.), Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Komentarz, Warszawa 2019, Legalis. Nb. 9-10.
Wyrok WSA w Warszawie z 30 września 2021 r., sygn. akt li SA/Wa 1741/21, LEX nr 3340473; wyrok WSA w Warszawie z 3 listopada 2021 r., sygn. li SA/Wa 1779/21, LEX nr 3468991; wyrok WSA w Warszawie z 3 listopada 2022 r., sygn. akt li SA/Wa 660/22, Legalis nr 2791882.
P. Liszwic, T. Ochocki, Ł. Pociecha, Komentarz do art. 24. Ustawa o ochronie danych osobowych przetwarzanych w związku z zapobieganiem i zwalczaniem przestępczości. Legalis. Nb. 9.