Orzeczenia sądów
Opublikowano: www.nsa.gov.pl

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 18 marca 2008 r.
VIII SA/Wa 474/07

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Asesor WSA Artur Kot.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku K.D. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości w sprawie ze skargi Firmy Handlowej "W." K.D., W.M. spółka jawna w likwidacji z siedzibą w R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia (...), nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług postanowił: odmówić K.D. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. POSTANOWIENIE Dnia 18 marca 2008 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W.M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości w sprawie ze skargi Firmy Handlowej "W." K.D., W.M. spółka jawna w likwidacji z siedzibą w Radomiu na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia (...), nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług postanowił: odmówić skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Uzasadnienie faktyczne

Wnioskiem z 21 lutego 2008 r., złożonym na urzędowym formularzu, K.D. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia w całości od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z (...), dotyczącą odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu wniosku K.D. podniosła, że nie posiada środków pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W skład jej majątku wchodzą udziały we własności nieruchomości przy ul. (...)

W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącej, referendarz sądowy pismem z 22 lutego 2008 r. wezwał ją do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących stanu majątkowego, działając na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej: "u.p.p.s.a."). K.D. wezwana została do nadesłania zaświadczenia o aktualnym miesięcznym wynagrodzeniu ze wskazaniem części w jakiej podlega ono zajęciu komorniczemu, zaświadczenia o aktualnym miesięcznym wynagrodzeniu męża skarżącej, wskazanie tytułu prawnego do nieruchomości przy ul. (...) w W., wyciągów z rachunków bankowych i lokat skarżącej oraz jej męża za ostatnie trzy miesiące, a także do wskazania wszystkich źródeł utrzymania skarżącej i jej męża oraz wysokości kosztów miesięcznego utrzymania.

W odpowiedzi na powyższe wezwanie K.D. nadesłała zaświadczenie o miesięcznym wynagrodzeniu w wysokości 2.433 zł netto, z którego - podlega zajęciu komorniczemu oraz sporządzoną w formie aktu notarialnego umowę z 7 stycznia 1999 r. o rozdzielności majątkowej między skarżącą i jej mężem S.D. Skarżąca oświadczyła, że utrzymuje się wspólnie z matką W.M. Na miesięczne utrzymanie (w tym na utrzymanie córki) wydaje 1.200 zł.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i § 3 u.p.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. W przypadku przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, prawo to może obejmować między innymi zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a., przyznanie prawa w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar dowodu spoczywa przy tym na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika natomiast, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych (art. 199 i art. 214 u.p.p.s.a.). Do tych kosztów zalicza się opłaty sądowe stanowiące dochód budżetu państwa i zwrot wydatków (art. 211 i art. 212 u.p.p.s.a.). Ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania sądu, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki.

Rozpoznając sprawę należy co do zasady odnieść się w pierwszej kolejności do argumentacji przedstawionej przez skarżącą i dokonać analizy jej sytuacji majątkowej oraz zdolności płatniczych, w zestawieniu z wysokością należnych kosztów sądowych. Dokonując weryfikacji oświadczeń złożonych przez skarżącą uwzględnić należy zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego, informacje znane Sądowi z urzędu, a także wnioski płynące z analizy materiału dowodowego zebranego w sprawie. Dopiero na tej podstawie można bowiem obiektywnie stwierdzić, czy skarżąca rzeczywiście wykazała, iż pozbawiona jest możliwości ponoszenia jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie.

Wniosek K.D. dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Przystępując do rozpoznania wniosku w tak określonym zakresie wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (zob. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005/1/8). Możliwość przyznania prawa pomocy uzależniona jest od szczególnie rozważnej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy wykazanej w treści wniosku tak, aby można było jednoznacznie stwierdzić, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, stan faktyczny sprawy, sytuację majątkową i rodzinną skarżącej oraz wysokość należnego wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 250 zł, uiszczanego solidarnie z druga skarżącą, Sąd nie znalazł dostatecznego uzasadnienia dla przyznania stronie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Oceniając zasadność zastosowania wobec skarżącej instytucji prawa pomocy, Sąd nie może pominąć faktu, że pozostaje ona w związku małżeńskim, nawet jeśli między małżonkami od stycznia 1999 r. istnieje rozdzielność majątkowa. Podkreślić bowiem w tym miejscu należy, że przepisy prawa rodzinnego nakładają na małżonków i członków najbliższej rodziny obowiązki w zakresie udzielania pomocy i wsparcia finansowego członków rodziny. Stosownie do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm. - dalej "k.r.o.") małżonkowie są obowiązani, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zgodnie z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny. Z obowiązku tego nie zwalnia drugiego małżonka nawet istnienie rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 29 września 2005 r., II FZ 572/05, niepubl.).

Stosowną wzmiankę na ten temat zamieszczono także w zawartej między małżonkami umowie o wyłączenie wspólności ustawowej. W § 3 tej umowy mowa jest mianowicie o tym, iż przyjęty przez strony ustrój majątkowy nie uchybia prawom i obowiązkom wynikającym z zasad obowiązujących w stosunkach rodzinnych, a w szczególności wspólnego rozstrzygania o istotnych sprawach rodziny, wzajemnej pomocy i współdziałania dla dobra rodziny. Oznacza to, że także dochody i stan majątkowy męża skarżącej należy uwzględnić przy ocenie jej możliwości finansowych.

Zasadnicze znaczenie ma fakt, że wnioskodawca ma stałe źródło dochodu w postaci wynagrodzenia za pracę. Nie jest zatem osobą ubogą, pozbawioną środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy.

W tej sytuacji Sąd doszedł do przekonania, że w sprawie nie zostały przedstawione w sposób przekonywający dowody wskazujące na istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, a także stan faktyczny sprawy, uznać należy, że nie zostały spełnione przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącej prawa pomocy w żądanym zakresie. Skarżąca nie wykazała bowiem, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Ocena taka jest konsekwencją działania skarżącej, która nie dopełniła w sposób należyty ciążącego na niej obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej. Skarżąca na podstawie art. 255 u.p.p.s.a. została wezwana do przedstawienia dodatkowych informacji oraz przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów (w tym dochodów męża). Podkreślić należy, że przepis art. 255 u.p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.).

Powtórzyć należy, że w postępowaniu w przedmiocie prawa pomocy należy wykazać rzeczywistą sytuację majątkową strony, z uwzględnieniem zarówno wydatków, jak i dochodów, która poddana ocenie Sądu może być przyczyną przyznania stronie prawa pomocy. Skarżąca nie może jednak - tak jak to uczyniła w niniejszej sprawie - uchylać się od składania dokładnych oświadczeń i nadesłania materiałów przedstawiających sytuację majątkową, w jakiej się znajduje (ona i jej mąż). Nie przedstawiając pełnej i wyczerpującej informacji na temat sytuacji majątkowej i rodzinnej, skarżąca utrudniła dokonanie jej pełnej analizy, uniemożliwiając tym samym ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 stwierdził: "skoro na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, musi on przedstawić sądowi argumentację, która potwierdzałaby jego niezdolność do wygospodarowania środków na pokrycie tych kosztów. Prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu". W innych orzeczeniach Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że dopiero po otrzymaniu i zapoznaniu się z treścią dokumentów i oświadczeń złożonych w trybie art. 255 u.p.p.s.a., Sąd może wydać prawidłowe orzeczenie co do przyznania bądź też odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 19 stycznia 2005 r., OZ 1115/04, niepubl.), a uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności i przyznanie prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 5 września 2005 r., II FZ 414/05; postanowienie NSA z dnia 14 września 2005 r., II FZ 575/05).

W tym stanie rzeczy uznać zatem należy, iż skarżąca nie wykazała, że zachodzą przesłanki do zastosowania wobec niej prawa pomocy.

Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji.

UZASADNIENIE

Wnioskiem z dnia 21 lutego 2008 r., złożonym na urzędowym formularzu W.M. wystąpiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia w całości od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z (...), dotyczącą odmowy umorzenia zaległości z tytułu podatku od towarów i usług. W uzasadnieniu wniosku W.M. podniosła, że nie posiada środków pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. W skład jej majątku wchodzą udziały we własności domu o powierzchni 110 m2

W związku z powziętymi wątpliwościami co do możliwości płatniczych skarżącej, referendarz sądowy pismem z 22 lutego 2008 r. wezwał ją do nadesłania dodatkowych dokumentów i oświadczeń dotyczących stanu majątkowego, działając na podstawie art. 255 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej: "u.p.p.s.a."). W.M. wezwana została do nadesłania zaświadczenia o wysokości emerytury, dokumentu potwierdzającego prowadzenie egzekucji komorniczej, wyciągu z rachunków bankowych i lokat za ostatnie trzy miesiące bądź zaświadczenia o braku operacji na rachunku oraz do wskazania wysokości dochodu z tytułu najmu lokalu przy ul. (...), a także wskazania wysokości dochodów osób pozostających ze skarżącą we wspólnym gospodarstwie domowym.

W odpowiedzi na wezwanie W.M. nadesłała zaświadczenie o dokonanych wpłatach na poczet zaległości, z którego wynika, że miesięczne potrącenia na poczet zaległości wynoszą 281,43 zł, co stanowi - wysokości emerytury oraz umowę najmu nieruchomości przy ul. (...). Z nadesłanej umowy wynika, że skarżąca osiąga dodatkowy dochód w wysokości 300 zł miesięcznie z tytułu najmu przedmiotowej nieruchomości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na podstawie art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i § 3 u.p.p.s.a., właściwy sąd administracyjny może na wniosek strony przyznać jej prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. W przypadku przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, prawo to może obejmować między innymi zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 u.p.p.s.a., przyznanie prawa w zakresie częściowym może nastąpić wtedy, gdy wykaże ona, że nie posiada dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar dowodu spoczywa przy tym na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Z regulacji prawnych dotyczących kosztów sądowych wynika natomiast, że zasadą jest, iż strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Zatem każdy, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki, obowiązany jest do uiszczenia stosownych kosztów sądowych (art. 199 i art. 214 u.p.p.s.a.). Do tych kosztów zalicza się opłaty sądowe stanowiące dochód budżetu państwa i zwrot wydatków (art. 211 i art. 212 u.p.p.s.a.). Ewentualne przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy w tym zakresie należy traktować jako odstępstwo od powołanej zasady, powodujące uszczuplenie dochodów państwa. Przysługujące sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma charakteru pełnego, swobodnego uznania sądu, lecz podlega określonym regułom, których należy bezwzględnie przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki.

Rozpoznając sprawę należy co do zasady odnieść się w pierwszej kolejności do argumentacji przedstawionej przez skarżącą i dokonać analizy jej sytuacji majątkowej oraz zdolności płatniczych, w zestawieniu z wysokością należnych kosztów sądowych. Dokonując weryfikacji oświadczeń złożonych przez skarżącą uwzględnić należy zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego, informacje znane Sądowi z urzędu, a także wnioski płynące z analizy materiału dowodowego zebranego w sprawie. Dopiero na tej podstawie można bowiem obiektywnie stwierdzić, czy skarżąca rzeczywiście wykazała, iż pozbawiona jest możliwości ponoszenia jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie.

Wniosek W.M. dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych.

Przystępując do rozpoznania wniosku w tak określonym zakresie, wskazać należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji podmiotom, które znajdują się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie kosztów z tym związanych. Jest to forma dofinansowania strony postępowania sądowego z budżetu państwa i przez to zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w takim postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt GZ 71/04, ONSA 2005/1/8). Przyznanie lub odmowa przyznania prawa pomocy winna wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania i jej aktualnej kondycji finansowej. Możliwość przyznania prawa pomocy uzależniona jest od szczególnie rozważnej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy wykazanej w treści wniosku tak, aby można było jednoznacznie stwierdzić, że skarżący nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Mając na uwadze powołane regulacje prawne i wynikające z nich zasady, jakimi należy kierować się rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, stan faktyczny sprawy, sytuację majątkową i rodzinną skarżącej oraz wysokość należnego wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 250 zł, Sąd nie znalazł dostatecznego uzasadnienia dla przyznania stronie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Zasadnicze znaczenie ma fakt, że wnioskodawca posiada stałe źródło dochodu w postaci emerytury oraz dochód z tytuły najmu nieruchomości. Nie jest zatem osobą ubogą, pozbawioną środków do życia, a niewątpliwie do takich przypadków powinno sprowadzać się udzielenie prawa pomocy.

Zdaniem Sądu, sytuacja majątkowa skarżącej, która dysponuje miesięcznie kwotą około 1.000 zł, umożliwia jej uiszczenie kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wysokość tych środków umożliwia bowiem takie dysponowanie nimi, aby zaspokoić należności publicznoprawne bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Koszty postępowania na dzień rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy wynoszą 250 zł i składa się na nie wyłącznie kwota wpisu od skargi kasacyjnej. Należy podnieść, że skarżąca pomimo trudnej sytuacji materialnej, znalazła środki na opłacenie kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej przez kwalifikowanego pełnomocnika. Nie wykazała, że pozbawiona jest możliwości zgromadzenia środków finansowych w kwocie 250 zł, tym bardziej, że do uiszczenia tej kwoty obowiązana jest solidarnie ze współskarżącą.

Mając na uwadze okoliczności niniejszej sprawy uznać należy, że W.M. nie wykazała, że znajduje się w sytuacji materialnej kwalifikującej ją do przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie w całości od kosztów sądowych.

Mając na uwadze powyższe, działając na podstawie art. 243 § 1, art. 245 § 3, art. 246 § 1 pkt 2 u.p.p.s.a., Sąd orzekł, jak w sentencji.