Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNKW 1974/2/21

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 13 grudnia 1973 r.
U 11/70

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Sąd Najwyższy w Izbie Wojskowej w składzie: przewodniczący: Prezes SN płk B. Dzięcioł; sędziowie SN: ppłk C. Bakalarski, płk J. Drohomirecki (sprawozdawca), płk Z. Furtak (sprawozdawca), płk J. Gawrysiak, ppłk J. Górski, płk A. Kaszycki (sprawozdawca), ppłk H. Kmieciak, płk C. Lipski, płk S. Mendyka, ppłk W. Morawski, płk dr W. Sieracki

z udziałem prokuratora Naczelnej Prokuratury Wojskowej płk J. Bilickiego.

Sentencja

Po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 1973 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 grudnia 1970 r. o ustalenie wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie stosowania przepisów dotyczących kary aresztu wojskowego oraz po wysłuchaniu przedstawiciela Naczelnej Prokuratury Wojskowej na podstawie art. 24 lit. c. i art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 12, poz. 54; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 23, poz. 166)

uchwalił, co następuje:

Wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie stosowania przepisów dotyczących kary aresztu wojskowego.

Kodeks karny z 1969 r. do katalogu środków karnych, nie znanych uprzednio obowiązującemu kodeksowi karnemu Wojska Polskiego, wprowadził karę aresztu wojskowego (art. 293 k.k.).

Mimo ustanowienia tej kary, w kodeksie karnym z 1969 r. nie sformułowano szczegółowych dyrektyw orzekania kary aresztu wojskowego, co w praktyce nie sprzyja stosowaniu jednolitych kryteriów jej wymierzania.

Te względy, a także potrzeba określenia istoty i celów tej kary oraz jej miejsca w systemie środków karnych ze szczególnym uwzględnieniem potrzeb obronności kraju uzasadniają konieczność ustalenia przez Izbę Wojskową Sądu Najwyższego wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie orzekania kary aresztu wojskowego.

I. Kara aresztu wojskowego jest swoistą odmianą kary pozbawienia wolności, przy czym areszt wojskowy wykonuje się w warunkach zbliżonych do rygorów życia wojskowego.

Za takim pojmowaniem tej kary, a więc rodzajowym zrównoważeniem jej z karą pozbawienia wolności, przemawia przede wszystkim brzmienie § 4 art. 293 k.k., który stanowi, że ilekroć kodeks karny posługuje się określeniem "kara pozbawienia wolności", tylekroć należy rozumieć, że chodzi także o "karę aresztu wojskowego".

Pogląd ten znajduje swoje uzasadnienie także w innych przepisach prawa, których treść upoważnia do wniosku, że ustawodawca konsekwentnie zrównuje karę aresztu wojskowego z karą pozbawienia wolności. Tak np. w ustawie z dnia 30 czerwca 1970 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych (Dz. U. Nr 16, poz. 134 - art. 51 ust. 1 pkt 6, art. 52, art. 56 ust. 1 pkt 5 i art. 75 ust. 1 pkt 1), a także w ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin (Dz. U. Nr 53, poz. 341 - art. 11), jeżeli jest mowa o karze pozbawienia wolności, to ustawodawca zawsze dodaje, że chodzi także o karę aresztu wojskowego.

Konsekwencją uznania, że kara aresztu wojskowego jest swoistą odmianą kary pozbawienia wolności, musi być przyjęcie, iż do kary aresztu wojskowego mają w szczególności pełne zastosowanie przepisy kodeksu karnego dotyczące:

a) orzekania grzywny (art. 36 § 2),

b) powrotu do przestępstwa (art. 60 § 1, 2 i art. 61),

c) warunkowego zawieszenie wykonania kary (rozdział X),

d) warunkowego przedterminowego zwolnienia (rozdział XII),

e) przedawnienia wykonania kary (art. 107 pkt 2) oraz zatarcia skazania (art. 111 i 302),

f) odroczenia wykonania kary do czasu ukończenia służby (art. 301).

Stosując nadzwyczajne złagodzenie kary, sąd może - na podstawie art. 57 § 3 k.k. - wymierzyć sprawcy także karę aresztu wojskowego do 6 miesięcy.

Charakter kary aresztu wojskowego nie wyłącza możliwości orzekania jej jako kary zastępczej na wypadek nieuiszczenia w terminie grzywny przekraczającej 1.000 zł (art. 37 § 1 k.k.), jednakże tylko wtedy, gdy grzywnę orzeczono obok kary aresztu wojskowego.

Nie ma też ustawowych przeszkód do orzekania kary łącznej aresztu wojskowego, jeżeli karami jednostkowymi są pozbawienie wolności i areszt wojskowy, przy czym areszt wojskowy jako kara łączna może być wymierzony, gdy jednocześnie zachodzą następujące warunki:

a) ustawa dopuszcza orzeczenie kary aresztu wojskowego za każde ze zbiegających się przestępstw (art. 293 § 1 k.k.),

b) spośród kar jednostkowych areszt wojskowy orzeczony został w większym rozmiarze niż pozbawienie wolności, przy czym kara łączna nie przekroczy 2 lat (art. 293 § 2 k.k.).

Zasady te należy stosować także w razie orzekania kary w wyroku łącznym.

Sąd powinien jednak zawsze rozważyć, czy w ogóle celowe będzie jednoczesne orzekanie za zbiegające się przestępstwa kar jednostkowych pozbawienia wolności i aresztu wojskowego.

II. Miejsca i celów kary aresztu wojskowego, jako swoistego środka karania za niektóre przestępstwa wojskowe i pospolite, nie można rozpatrywać w oderwaniu od ogólnego systemu wychowawczego wypracowanego i stosowanego w Siłach Zbrojnych.

System ten, znajdujący najpełniejsze swoje odbicie w ustawie z dnia 31 maja 1963 r. o dyscyplinie wojskowej oraz o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej (jednol. tekst: Dz. U. z 1970 r., Nr 25, poz. 203), a ponadto rozwinięty w regulaminie dyscyplinarnym Sił Zbrojnych PRL, charakteryzuje się daleko posuniętym zróżnicowaniem, jeżeli chodzi o środki reagowania na czyny żołnierzy naruszające ustanowiony porządek prawny.

Dobór odpowiedniego sposobu reagowania uzależniony jest od wielu czynników odnoszących się zarówno do wagi czynu i okoliczności jego popełnienia, jak i stopnia winy żołnierza, który dopuścił się przewinienia, oraz jego zachowania się w służbie.

Środki stosowane w ramach tego ogólnego systemu wychowawczego mają na celu wdrożenie żołnierza do ścisłego przestrzegania zasad dyscypliny i porządku wojskowego, tj. tych czynników, które między innymi gwarantują wysoki poziom gotowości bojowej Sił Zbrojnych.

W systemie tym mieści się również sądowa kara aresztu wojskowego. Cele kary aresztu wojskowego bowiem są zbieżne z tymi, które realizowane są w systemie wychowawczym istniejącym w Siłach Zbrojnych, z tym jednak zastrzeżeniem, że kara aresztu wojskowego ma zastosowanie wtedy, gdy czyn stanowi już przestępstwo, ale charakteryzujące się stosunkowo niewielkim stopniem społecznego niebezpieczeństwa.

Stosownie do przepisu § 3 art. 293 k.k. karę aresztu wojskowego wykonuje się w specjalnie przeznaczonym do tego zakładzie karnym, przy czym w okresie odbywania tej kary skazany podlega szkoleniu wojskowemu i ma obowiązek pracy lub nauki.

Zasady odbywania tej kary uregulowane w zarządzeniu nr 43 Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 czerwca 1970 r. wręcz określają, że celem szkolenia wojskowego, o którym była wyżej mowa, jest resocjalizacja skazanego przez wzmożenie jego poczucia dyscypliny wojskowej i społecznej oraz utrwalenie nabytej wiedzy wojskowej, jak również utrzymanie sprawności fizycznej.

Miejsce kary aresztu wojskowego w ogólnym systemie wychowawczym oraz cele, jakie ma ona do spełnienia, a także ustawowa możliwość jej orzekania za przestępstwa o stosunkowo niewielkim stopniu społecznego niebezpieczeństwa decydują o swoistym charakterze tej kary, zapewniającym ciągłość szkolenia wojskowego w czasie jej odbywania.

III. 1. Kara aresztu wojskowego może być orzeczona w stosunku do:

a) żołnierzy,

b) osób powołanych do pełnienia służby wojskowej (art. 293 § 1 k.k.).

Żołnierzem jest osoba pełniąca czynną służbę wojskową (art. 289 § 2 k.k.). Powołaną do służby wojskowej natomiast jest ta osoba, którą zobowiązano do pełnienia tej służby w sposób określony we właściwych przepisach.

Sprawca musi być żołnierzem lub osobą powołaną do pełnienia służby wojskowej w chwili orzekania. Przez chwilę orzekania rozumieć należy czas wydania pierwszego wyroku w sprawie (por. uchwała połączonych Izb Karnej i Wojskowej z dnia 24 marca 1972 r. - VI KZP 47/70, OSNKW 1972, z. 5, poz. 76).

Z powyższego wynika, że nie można orzec kary aresztu wojskowego w stosunku do sprawcy, który wprawdzie popełnił przestępstwo jako żołnierz, lecz w chwili orzekania przestał nim być. Nie będzie natomiast przeszkód do orzeczenia tej kary wobec sprawcy, który dopuszczając się przestępstwa nie odpowiadał kryteriom określonym w art. 293 § 1 k.k., a w chwili orzekania wymagania te spełniał.

Kodeks karny nie przewiduje innych wyłączeń podmiotowych, jeżeli chodzi o orzekanie kary aresztu wojskowego. Ze względu jednak na swoisty charakter kary aresztu wojskowego, wynikający z jej istoty i celów, jakie ma do spełnienia, nie zawsze będzie słuszne i pożądane wymierzenie tej kary mimo istnienia przesłanek określonych w art. 293 § 1 k.k.

W szczególności wyłączyć należy możliwość orzekania kary aresztu wojskowego wobec sprawców czynów popełnionych w warunkach określonych w art. 60 § 1 i 2 k.k., a to ze względu na ich niepoprawność i związaną z tym niepodatność na oddziaływanie tej kary (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 marca 1970 r. - Rw 159/70, WPP 1972, nr 2, s. 227).

Także uprzednia karalność sprawcy (art. 52 k.k.) powinna w zasadzie stanowić przeszkodę do orzekania kary aresztu wojskowego. W niektórych wypadkach kara ta będzie jednak mogła być wymierzona, jeżeli uprzednia karalność sprawcy nie dotyczyła czynu o znacznym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, a przy tym sprawca ten nie wykazuje objawów zdemoralizowania. Odnosi się to przede wszystkim do tych sprawców, którzy uprzednio skazani zostali na karę łagodniejszą niż pozbawienie wolności (ograniczenie wolności lub grzywna), na karę z warunkowym zawieszeniem jej wykonania (art. 73 § 1 k.k.) albo za występek popełniony z winy nieumyślnej.

Kara aresztu wojskowego nie powinna być też orzekana w stosunku do osób, które uznane zostały za trwale lub czasowo niezdolne do pełnienia czynnej służby wojskowej. Ograniczenie to wynika z niemożności realizacji celów, jakie stoją przed tą karą, zwłaszcza w zakresie szkolenia wojskowego.

Wreszcie wyłączyć należy możliwość stosowania tej kary wobec osób, które odmówiły pełnienia czynnej służby wojskowej lub obowiązków z niej wynikających, np. powołując się na swoje wyznanie. Decydującą przesłanką jest w tym wypadku brak perspektyw, by wobec tych osób mogły być realizowane cele, jakie stoją przed karą aresztu wojskowego.

2. Kara aresztu wojskowego może być orzekana za każde przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności nie przekraczającą 5 lat, jeżeli wymierzona za nie kara nie byłaby surowsza niż 2 lata pozbawienia wolności (art. 293 § 1 k.k.).

Kodeks karny nie przewiduje innych wyłączeń przedmiotowych, jeżeli chodzi o orzekanie kary aresztu wojskowego. W związku z tym kara ta może być wymierzona żołnierzowi oraz osobie powołanej do pełnienia służby wojskowej za każde przestępstwo.

Przede wszystkim jednak kara ta powinna być wymierzana za przestępstwa wojskowe (rozdziały XXXVIII-XLIII kodeksu karnego). Orzekając więc karę za przestępstwa wojskowe, sąd powinien rozważyć, czy zamiast przewidzianej konkretnym przepisem kary pozbawienia wolności nie należy wymierzyć kary aresztu wojskowego. Dopiero w razie uznania, że nie będzie ona najskuteczniejszym sposobem przystosowania sprawcy do zasad współżycia społecznego i wojskowego, można orzec karę pozbawienia wolności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 września 1972 r. - Rw 931/72, OSNKW 1972, z. 12, poz. 201).

Również w sprawach o przestępstwa pospolite sądy powinny rozważać, czy sprawcy nie należy wymierzyć kary aresztu wojskowego, zwłaszcza wtedy, gdy jego właściwości osobiste wskazują na to, że kara ta będzie najskuteczniejszym sposobem osiągnięcia przede wszystkim celów wychowawczych.

Celowość wymierzenia tej kary, jeżeli chodzi o przestępstwa pospolite, będzie zachodziła w szczególności wtedy, gdy czyn został popełniony w warunkach życia wojskowego, a więc np. w obrębie zakwaterowania lub podczas wykonywania czynności służbowych, albo gdy przestępstwo popełniono na szkodę innego żołnierza.

Osobie powołanej do pełnienia służby wojskowej kara aresztu wojskowego może być wymierzona zwłaszcza za przestępstwa przeciwko powszechnemu obowiązkowi obrony PRL.

Kara aresztu wojskowego natomiast nie powinna być wymierzana sprawcom przestępstw o charakterze chuligańskim (art. 59 § 1 k.k.). Przemawia za tym przede wszystkim zwiększony stopień społecznego niebezpieczeństwa tych czynów. W tych wypadkach jednak, gdy przemawiają za tym szczególne okoliczności sprawy, a sprawca nie wykazuje cech zdemoralizowania, sąd może wymierzyć karę aresztu wojskowego.

IV. Areszt wojskowy jest karą rodzajowo zrównaną z karą pozbawienia wolności. Z tego względu w postępowaniu odwoławczym jest dopuszczalna zmiana kary aresztu wojskowego na karę pozbawienia wolności, i odwrotnie, pod warunkiem jednak, że w sprawie zachodzi rażąca niewspółmierność wymierzonych kar, a więc przesłanka przewidziana w art. 387 pkt 4 k.p.k.