Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 73103

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego (do 2003.12.31) w Łodzi
z dnia 26 kwietnia 1996 r.
SA/Łd 2093/95

UZASADNIENIE

Sentencja

Przewodniczący sędzia Naczelnego Sądu Administracyjnego

po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 1996 r. sprawy ze skargi Syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Przewozu Towarów Państwowej Komunikacji Samochodowej Nr 2 - w upadłości na postanowienie Izby Skarbowej w Łodzi z dnia 25 lipca 1995 r. Nr V-3-82-118/95 w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego

oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Wnioskiem z dnia 11 kwietnia 1995 r. syndyk masy upadłości PPT PKS Nr 2 w Łodzi wystąpił, powołując się na art. 59 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. 1991 r. Nr 36 poz. 161 z późn. zm.) o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego z wierzytelności o zapłatę czynszu od najemców należących do masy lokali.

Zdaniem syndyka - które prezentować on będzie w toku całego postępowania - mimo treści art. 23 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz. U. 1993 r. Nr 108 poz. 486 z późn. zm.), z mocy art. 63 i 204 prawa upadłościowego (Dz. U. 1991 r. Nr 118 poz. 512) brak było podstaw do prowadzenia tegoż postępowania.

Postanowieniami z dnia: 9 maja 1995 r. (Pierwszy Urząd Skarbowy Łódź-Bałuty jako organ I instancji) i z dnia 25 lipca 1995 r. (Izba Skarbowa w Łodzi jako drugoinstancyjny organ odwoławczy) organy egzekucyjne wniosku tego nie uwzględniły wywodząc co do zasady, że art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych umożliwia przejście węzła upadłościowego z art. 63 prawa upadłościowego.

W skardze i w odpowiedzi na skargę strony powtórzyły swe stanowiska z tym, iż na rozprawie pełnomocnik syndyka podniósł dodatkowo, że ustawowy zastaw Skarbu Państwa nie mógł powstać na świadczeniach czynszu jeszcze nie uiszczonych i przyszłych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zagadnienie prawne przedstawione do osądu jest skomplikowane z tej chociażby racji, że rozważać je należy w kontekście różnych gałęzi prawa.

Zgodnie z art. 23 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Tekst jednolity: Dz. U. 1993 r. Nr 108 poz. 486 z późn. zm.) Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych (bez rozróżnienia: czy związanych z treścią art. 5 ust. 1 czy też 5 ust. 2 w związku z 5 ust. 3 tej ustawy) przysługuje ustawowe prawo zastawu na prawach zbywalnych osoby zobowiązanej do uiszczenia podatku oraz pierwszeństwo zaspokojenia przed innymi wierzytelnościami z wyjątkiem... Przepis ten statuuje ustawowe prawo zastawu na prawach zbywalnych, co jest niesporne, albowiem zastaw może powstać w dwojaki sposób: na podstawie czynności prawnej oraz ex lege. Do zastawu tego - w braku szczególnego unormowania ustawy o zobowiązaniach podatkowych w myśl art. 326 kc i art. 328 kc zastosowanie mieć będą odpowiednio przepisy Działu IV rozdział I i II kc.

Zastaw na prawach jest więc ograniczony prawem rzeczowym ustanowionym kontraktowo lub ustawowo mocą którego prawo, jeżeli jest zbywalne, można obciążyć prawem na podstawie którego wierzyciel (tu Skarb Państwa) będzie mógł dochodzić zaspokojenia z prawa bez względu na to, czyją stało się własnością, i z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela prawa, wyjąwszy tych, którym z mocy ustawy przysługuje pierwszeństwo szczególne.

Przywołane w tym przepisie (in fine) pierwszeństwo szczególne w powszechnym postępowaniu cywilnym odnosi się do należności wymienionych w pkt 1-5 art. 1025 § 1 kpc a to z tej racji, że w następującym po nich pkt 6 tegoż przepisu (kolejna, dalsza kategoria zaspokajania wierzycieli) wymienione są m.in. należności zabezpieczone prawem zastawu.

Jeżeli natomiast chodzi o prawo upadłościowe w porównywalnym do art. 1025 przepisie art. 204 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. prawo upadłościowe (Tekst jednolity: Dz. U. 1991 r. Nr 118 poz. 512) należności zabezpieczone prawem zastawu nie zostały wymienione z czego płynie wniosek, że dla wierzytelności Skarbu Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych zabezpieczonych omawianym ustawowym prawem zastawu na prawach zbywalnych kolejność zaspokajania wierzycieli z mocy upadłości ustanowiona w art. 204 prawa upadłościowego jest prawnie obojętna.

W sprawie niniejszej przedmiotem spornego ustawowego prawa zastawu na prawach zbywalnych jest prawo do czynszu z tytułu umowy najmu lokali. Czy jest to prawo zbywalne.

Spojrzenie na stosunek zobowiązaniowy jaki tworzy umowa najmu od strony wierzyciela pozwala traktować wierzytelność jako prawo podmiotowe. Mówiąc w ogólności, w wierzytelności jako prawie podmiotowym wierzyciela, zależnie od treści konkretnego zobowiązania, może się mieścić jedno lub kilka uprawnień, którym odpowiadają najczęściej pokrywające się z nimi obowiązki dłużnika. Skoro zaś każde uprawnienie sprowadza się z reguły do roszczenia, tj. możności żądania od konkretnej osoby konkretnego zobowiązania, można powiedzieć, że z zobowiązania mogą wynikać różne roszczenia wierzyciela względem dłużnika.

Wierzytelność jako prawo podmiotowe wierzyciela wyczerpuje się więc z reguły w roszczeniu względnie w roszczeniach.

Przy najmie - art. 659 i następne kc - po stronie wynajmującego jako wierzyciela występują roszczenia o zapłatę czynszu, o zwrot rzeczy po ustaniu najmu itp. Uprawnienie i związane z nim roszczenia o zapłatę umówionego czynszu jest uprawnieniem zasadniczym (głównym) wynajmującego - wierzyciela.

O ile ze względu na charakter umowy najmu, przeniesienie całego stosunku prawnego (wierzytelności jako całości roszczeń) przez wynajmującego na osobę trzecią nie jest dopuszczalne (za wyjątkiem sytuacji przewidzianej w art. 678 § 1 kc - zbycie rzeczy najętej, o tyle jednak cesja prawa do zapłaty umówionego czynszu jest możliwa i prawem nie zakazana. Z art. 509 § 1 kc wywieść można, że przelewem mogą być objęte wszelkie wierzytelności zbywalne. Dotyczy to także ich części, jeżeli wierzytelność jest podzielna jak również pojedynczych uprawnień czy roszczeń, o ile mogą być samodzielnym przedmiotem obrotu.

Prawo cywilne nie przewiduje ekspressis verbis zakazu zbywania przez wynajmującego prawa do żądania zapłaty umówionego czynszu.

Cesja ta nie oznacza także łącznego przejęcia praw i obowiązków wynajmującego (zmiany osoby wynajmującego) na inną osobę.

Umowa o cesje prawa żądania zapłaty umówionego czynszu zawarta w rozumieniu i zgodnie z wymogami art. 509 i następnych kc doprowadzi tylko do sytuacji analogicznej jak przewidziana w art. 393 § 1 kc. Nabywca omawianego prawa będzie mógł żądać i dochodzić umówionego między wynajmującym a najemcą czynszu, prawo do żądania którego umowę cesji nabył, pozostałe zaś prawa i obowiązki wynajmującego pozostaną bez zmian - podmiotowych i przedmiotowych.

Jeżeli czynsz w umowie najmu został określony jako świadczenie, które ma być uiszczone periodycznie, za pewne okresy trwania najmu, po stronie najemcy występować będzie obowiązek świadczenia okresowego.

Polega ono w ogólności na tym, że w ramach jednego i tego samego stosunku zobowiązaniowego najemca jako dłużnik ma spełnić szereg świadczeń jednorazowych, które nie składają się na całość z góry określoną i powtarzającą się w kolejnych regularnych odstępach.

W tym stanie rzeczy prawem wierzyciela (wynajmującego) jest nie tylko prawo do poszczególnych świadczeń - "rat" czynszu ale i prawo do czynszu jako świadczenia okresowego - to jest spełnienia szeregu regularnie powtarzalnych świadczeń jednorazowych w umówionych terminach, wysokości, okresie.

Prawo to jako zasadnicze prawo wynajmującego stanowiące ekwiwalent majątkowy spełnionego przez niego świadczenia, jest prawem zbywalnym a jego zbycie nie oznacza zmiany po stronie podmiotu czy wynajmującego.

Prawo wynajmującego do zapłaty umówionego czynszu jako świadczenia okresowego jest prawem zbywalnym, na którym z mocy art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych. Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych przysługuje ustawowe prawo zastawu.

Jeżeli Skarb Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych wszczął postępowanie egzekucyjne ze stanowiącego zasadniczy składnik wierzytelności wynajmującego z umowy najmu prawa do zapłaty umówionego czynszu w rozumieniu art. 89 i następnych ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji: (Tekst jednolity: Dz. U. 1991 r. Nr 36 poz. 161 z późn. zm.) to z powodu przysługującego mu na tym prawie zbywalnym ustawowego prawa zastawu może prowadzić postępowanie egzekucyjne mimo ogłoszenia upadłości jak i po uprawomocnieniu się postanowienia o ogłoszeniu upadłości wynajmującego.

Zgodnie bowiem z art. 63 ust. 1 przywoływanego prawa upadłościowego zabezpieczenie dochodzonej należności zastawem jest ekspressis verbis przesłanką negatywną dla zawieszenia czy też umorzenia postępowania egzekucyjnego, o którym mowa w tym przepisie.

Argument pierwszeństwa czy też kolejności zaspokajania należności z masy upadłości ustanowionej w art. 204 prawa upadłościowego nie może być w sytuacji ustawowego zastawu na prawach zbywalnych służącego Skarbowi Państwa z tytułu zobowiązań podatkowych uprawniony, albowiem tenże art. 204 jest dla należności zabezpieczonych zastawem prawnie obojętny.

Skarb Państwa jako wierzyciel ma prawo i obowiązek zgłoszenia swej wierzytelności w trybie art. 150 i następnych prawa upadłościowego mimo, iż należność jego zabezpieczona jest ustawowym zastawem na prawach zbywalnych. Może i powinien uczynić to jednak nie dlatego, by mógł mimo i w toku upadłości dochodzić swych należności zabezpieczonych ustawowym prawem zastawu lecz po to, by uczestniczyć w takich czynnościach postępowania upadłościowego jak: uczestniczenie w zgromadzeniu wierzycieli, korzystanie z zabezpieczeń udzielonych przez osoby trzecie na pewność wykonania układu, zgłoszenie wniosku o uchylenie układu, udział w podziale funduszów masy w zakresie należności, które mimo prowadzenia egzekucji z powołaniem się na ustawowe prawo zastawu nie zostały (w całości) zaspokojone.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał rozpoznawaną skargę dochodzącą uznania zasadności umorzenia postępowania egzekucyjnego w przedstawionym Sądowi stanie faktycznym za niezasadną.

Niezależnie od oceny rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego w sprawie dodatkowo podnieść też należy, co następuje. Pierwszeństwo w zaspokojeniu przed wierzycielami osobistymi tak w art. 306 § 1 kc jak i w art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych nie jest nieograniczone. Art. 306 § 1 kc in fine odsyła w tej mierze do przepisów szczególnych - art. 1025 § 1 pkt 1-5 kpc. Art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych wymienia enumeratywnie wierzytelność, przez którymi zabezpieczona zastawem ustawowym wierzytelność ustawowa Skarbu Państwa nie korzysta z pierwszeństwa.

Unormowania te zabezpieczone są wprost odpowiednimi przepisami egzekucyjnymi - tak w postępowaniu cywilnym jak i w postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

W ostatnim z tych postępowań art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych znajdzie zastosowanie w związku z art. 115 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Dokonany na podstawie tego przepisu podział kwoty uzyskanej z egzekucji winien uwzględniać m.in. uprawnienia wierzycieli do pierwszeństwa zaspokojenia należności (B. Brzeziński, M. Kalinowski, A. Olesińska: Zobowiązania podatkowe - komentarz do ustawy, Toruń 1994 r. str. 99).

Ograniczenia wynikające z art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych znajdą zastosowanie również w postępowaniu upadłościowym ale z tego tylko powodu i w tym jedynie sensie, że będą one wyłącznie ograniczeniami postępowania egzekucyjnego prowadzonego z mocy tego przepisu na rzecz Skarbu Państwa, z wykorzystaniem przywileju z art. 23 w stosunku do syndyka a przez to i pośrednio masy upadłości, które to postępowanie nakłada się tylko i toczy równocześnie z postępowaniem upadłościowym.

Kolejnym zagadnieniem jest: jakie konstatacja ta będzie miała zastosowanie w praktyce postępowania upadłościowego i administracyjno-egzekucyjnego.

Otóż i, jeżeli syndyk masy upadłości zgłosi i umotywuje organowi egzekucyjnemu a (i) organ ów ustali, że masa obciążona jest wierzytelnościami tożsamymi z wymienionymi negatywnie w art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych i należności te powinny być zaspokojone w trybie art. 205 prawa upadłościowego, a nie ma na ich zaspokojenie innych środków aniżeli egzekwowanie lub mające wpłynąć do organu egzekucyjnego w ramach toczącej się egzekucji (w sprawie niniejszej rozpatrywany jest problem egzekucji z wierzytelności), organ egzekucyjny powinien sporządzić plan podziału analogicznie do art. 115 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji z uwzględnieniem odstępów wynikających z zasady pierwszeństwa zaspokojenia.

Skoro komentatorzy (B. Brzeziński, M. Kalinowski, A. Oleksińska Zobowiązania podatkowe - komentarz do ustawy Toruń 1994 r. str. 98-99) w związku z ograniczeniami wynikającymi z art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych obejmującymi również wierzytelności nie podlegające egzekucji w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym, dla potrzeb postępowania egzekucyjnego powołują się na wspólne zastosowanie art. 23 analizowanej ustawy podatkowej i art. 115 ustawy egzekucyjnej, to nieuprawniony i nieuzasadniony byłby pogląd, że powołane przepisy nie mogą znaleźć zastosowania w postępowaniu egzekucyjnym toczącym się wobec syndyka a przez to i w stosunku do masy upadłości w trakcie trwania postępowania upadłościowego.

Zauważyć również należy, że także R. Hauser i Z. Leoński w "Komentarzu do ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji" - WP - Warszawa 1995 r. str. 178, omawiając art. 115 tego aktu prawnego odwołują się wprost do ustawy o zobowiązaniach podatkowych.

Dający Skarbowi Państwa jako wierzycielowi szczególnie uprzywilejowaną pozycje i jednocześnie przewidujący tego statusu pewne ograniczenia art. 23 ustawy o zobowiązaniach podatkowych jest normą prawną obowiązującą systemowo. Bez naruszenia tego jej charakteru jak i wykroczenia przeciw zasadom demokratycznego państwa prawa nie można w sposób uprawniony twierdzić, że w postępowaniu egzekucyjnym toczącym, nakładającym i przecinającym się z postępowaniem upadłościowym zastosowanie znajdzie wyłącznie przywilej Skarbu Państwa, a nie również i jego ograniczenia. Wykonanie i zabezpieczenie tych ograniczeń ma przez to realność praw uprawnionych podmiotów, których dotyczą powinno być uwzględnione w postępowaniu egzekucyjnym.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.