Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2724039

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu
z dnia 2 lipca 2019 r.
IV SA/Wr 209/19
Konstytucyjność definicji osoby samotnie wychowującej dziecko zawarta w art. 3 pkt 17a u.ś.r.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Bogumiła Kalinowska.

Sędziowie WSA: Ireneusz Dukiel, Wanda Wiatkowska-Ilków (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 2 lipca 2019 r. sprawy ze skargi I. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia (...) lutego 2019 r., nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka uchyla zaskarżoną decyzję oraz punkt II poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) lutego 2019 r. Nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. po rozpatrzeniu odwołania I. P. - dalej wnioskodawczyni, strona odwołująca się, skarżąca od, wydanej z upoważnienia Prezydenta W., decyzji Zastępcy Kierownika Działu Świadczeń Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. z dnia (...) listopada 2018 r. ((...)), przyznającej zasiłek rodzinny na M. Ł., w kwocie 124 zł miesięcznie, na okres od dnia 1 listopada 2018 r. do dnia 31 października 2019 r. i dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2019/2020 w kwocie 100 zł (jednorazowo) oraz odmawiającej przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na M. Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kodeksu postępowania administracyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji podano, że w dniu 27 września 2019 r. I. P. zwróciła się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej we W. o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego na córkę - M. Wnioskodawczyni wystąpiła jednocześnie o przyznanie dodatków do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz rozpoczęcia roku szkolnego.

Opisaną na wstępie decyzją organ pierwszej instancji przyznał zainteresowanej wnioskowany zasiłek rodzinny oraz dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę M. na okres zasiłkowy 2018/2019. Jednocześnie decyzją tą odmówiono wnioskodawczyni dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wskazano, że wnioskodawczyni spełnia warunki określone w ustawie do przyznania zasiłku rodzinnego i dodatku do zasiłku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego. Organ pierwszej instancji zauważył, także że w związku z zawarciem związku małżeńskiego w dniu 3 marca 2018 r. zmianie uległa sytuacja rodziny wnioskodawczyni. Wyjaśniono, że od dnia zawarcia związku małżeńskiego strona tworzy rodzinę z mężem, a tym samym nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko, dlatego dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka na córkę nie przysługuje.

W odwołaniu strona stwierdziła, że spełnia ustawowe przesłanki do korzystania z dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Odwołująca się wyjaśniła, że ojciec córki M. - nie żyje. Podniosła też, że jej mąż "nie jest do chwili obecnej prawnym opiekunem M., nie przysposobił ani nie adoptował jej sądownie".

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. zważyło, co następuje:

Warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ich ustalania, przyznawania i wypłacania określa ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 z późn. zm.) dalej ustawa; Kolegium przywołało treść art. 4 ust. 2 ustawy. Stwierdziło, że zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę albo dochód osoby uczącej się nie przekracza 674 zł na osobę (art. 5 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Do zasiłku rodzinnego przysługują dodatki wymienione w art. 8 pkt 1-7 ustawy.

Strona spełnia warunki do przyznania świadczeń rodzinnych. Zaskarżoną decyzją przyznano wnioskodawczyni zasiłek rodzinny i dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego na córkę M. na okres zasiłkowy 2018/2019.

Kwestionowaną decyzją odmówiono jednocześnie stronie prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka - wskazując również na treść art. 11a ust. 1 ustawy.

Kolegium stwierdziło, że możliwość przyznania ww. dodatku do zasiłku rodzinnego uzależniona jest - między innymi - od ustalenia, że osoba ubiegająca się o dodatek jest osobą samotnie wychowującą dziecko. Stosownie do art. 3 pkt 17a ustawy, przez osobę samotnie wychowującą dziecko rozumie się pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Kolegium zauważyło, że powołana definicja osoby samotnie wychowującej dziecko jest definicją legalną, pełną i zakresową. W szczególności oznacza to, że wyliczenie stanów cywilnych zawartych w tej definicji jest pełne i wyczerpujące, gdyż wskazano w niej wszystkie elementy zakresu definiowanego pojęcia.

Definicja ta ma na celu uwzględnienie w ramach przyznawanego wsparcia socjalnego sytuacji osób, które faktycznie same wychowują dziecko. W ocenie Kolegium, zamierzeniem ustawodawcy było stworzenie takiej definicji, która nie pozwoli uznać za samotnie wychowujące dziecko osób, które w małżeństwie wychowują razem dzieci niezależnie od tego, czy są to ich wspólne dzieci, czy też i dzieci wspólne, i dzieci pochodzące z innych związków. W małżeństwach wychowujących dzieci z różnych związków uznajemy, że małżonkowie i wszystkie dzieci, nad którymi sprawują oni opiekę tworzą rodzinę i wspólnie się utrzymują. Przepisy art. 18 Konstytucji RP w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP jedynie wspierają powyższe rozumowanie. Nie sposób bowiem inaczej traktować tzw. rodziny rekonstruowane od rodzin, w których małżonkowie są rodzicami wszystkich należących do rodziny dzieci.

Zdaniem Kolegium, na podstawie obecnych przepisów za samotnie wychowującą dziecko uznaje się osobę stanu wolnego, która wychowuje dziecko bez pomocy innej osoby. W świetle obowiązującego prawa (k.r.o, ustawa o świadczeniach rodzinnych, Konstytucja RP), zawarcie związku małżeńskiego z osobą posiadającą dziecko z innego związku powoduje powstanie nowej relacji prawno-rodzinnej, w ramach której małżonkowie mają zaspokajać wspólnie potrzeby rodziny, którą w ten sposób założyli, w tym każdego dziecka, nad którymi sprawują opiekę (M. Lewandowicz- Machnikowska, w: Świadczenia rodzinne. Komentarz, R. Babińska-Górecka, M. Lewandowicz- Machnikowska, Wrocław 2010, s. 80).

We wskazanych wyżej okolicznościach skarżąca - pozostająca w związku małżeńskim - nie może być uznana za osobę samotnie wychowującą dziecko, a tym samym nie spełnia warunku, od którego uzależniono możliwość przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka.

Biorąc powyższe pod uwagę Kolegium orzekło, jak na wstępie.

Skargę na powyższą decyzję z wnioskiem o korzystne dla niej rozpoznanie złożyła wnioskodawczyni. Stwierdziła, że dodatek dla samotnie wychowującego rodzica jej się należy, zaznaczyła, że Naczelny Sąd Administracyjny w podobnych sprawach uznawał, iż zawarcie związku małżeńskiego nie ma wpływu na sferę władzy rodzicielskiej i dodatek do zasiłku z tytułu samotnego wychowywania dziecka należy się także rodzicom zawierającym związki małżeńskie. W takiej bowiem sytuacji dziecko, wychowuje się w rodzinie rekonstruowanej i nie traci statusu osoby wychowywanej przez samotnego rodzica.

Podkreśliła, że ojciec biologiczny córki M. nie żyje a obecny mąż skarżącej nie jest prawnym opiekunem córki.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, uzasadniając zaś wniosek przywołał argumenty zawarte w decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne powołane są do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Akt administracyjny jest niezgodny z prawem o ile przy jego wydaniu doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego, wówczas to sąd w oparciu o art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) - dalej p.p.s.a. - może w zależności od okoliczności uchylić decyzję, stwierdzić jej nieważność lub uznać, że została wydana z naruszeniem prawa.

W myśl zaś art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Kontrola sądu oparta na wskazanych wyżej przepisach daje podstawę do stwierdzenia, że zaskarżona decyzja i decyzja organu I instancji w pkt II - odmawiającym przyznania dodatku do świadczenia rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka narusza prawo.

Przedmiotem odwołania był pkt II omawianej wyżej decyzji organu I instancji. Organ odwoławczy - organ II instancji - rozważał zatem tylko zasadność rozstrzygnięcia w części.

Skarga w związku z tym dotyczy tylko też tej materii, rozstrzygnięcia organu I instancji w zakresie przyznania zasiłku rodzinnego i dodatku z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego - przyznane dla strony, nie były kwestionowane.

Podstawę materialnoprawną do rozpoznania skargi stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1220) - dalej ustawa. Przedmiotem rozważań organów i sądu jest, czy skarżąca jest osobą samotnie wychowującą dziecko, w rozumieniu art. 3 pkt 17a ustawy.

Zgodnie z tym przepisem osoba samotnie wychowująca dziecka to panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba, że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem.

Zgodnie z art. 8 pkt 3a ustawy do zasiłku rodzinnego przysługuje dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka. W myśl art. 11a ust. 1 ustawy dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeżeli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ:

1) drugi z rodziców nie żyje;

2) ojciec dziecka jest nieznany;

3) powództwo o ustalenie świadczenia alimentacyjnego od drugiego z rodziców zostało oddalone.

Stan faktyczny w sprawie był niesporny. Ojciec dziecka skarżącej, na które wnosiła o przyznanie dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, nie żyje. Skarżąca w dniu 3 marca 2018 r. zawarła związek małżeński.

W tej sytuacji organ stwierdził, że od dnia zawarcia związku małżeńskiego strona wraz z mężem tworzą rodzinę, a tym samym nie jest osobą samotnie wychowującą dziecko. Dlatego nie przysługuje jej dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka - córki M.

Stanowiska organu nie można podzielić. Orzecznictwo wojewódzkich sądów administracyjnych, Naczelnego Sądu Administracyjnego i Trybunału Konstytucyjnego prezentuje odmienny pogląd w zakresie wykładni art. 3 pkt 17a ustawy. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela powyższe stanowisko.

Podstawowe znaczenie dla niniejszego stanowiska ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r., sygn. akt P 18/06 (Dz. U. Nr 119, poz. 770) w którym Trybunał w punkcie 2 orzekł, że art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. 86, poz. 732 z późn. zm.) w związku z art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest zgodny z art. 27 Konstytucji o prawach dziecka.

Wskazany wyżej wyrok Trybunału odnosi bezpośredni skutek w sprawie zaliczek alimentacyjnych, jednak według Sądu nie może być pominięty w sprawach dodatku dla osób samotnie wychowujących dzieci na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepis art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej ma charakter blankietowy, zatem uzależnia rozumienie pewnych pojęć pozornych od regulacji innego aktu prawnego, nie decydując bezpośrednio o tych kwestiach. Łączy zaistnienie okoliczności określonych w innych przepisach z powstaniem sprecyzowanych skutków prawnych na gruncie aktualizowanych przepisów. Tym samym przepis, do którego ustawodawca odsyła w przepisie blankietowym powinien być analogicznie interpretowany na gruncie ustawy macierzystej i tej, do której następuje odesłanie. Zatem skoro definicja osoby samotnie wychowującej dziecko zawarta w art. 3 pkt 17a ustawy została uznana za niekonstytucyjną, na gruncie ustawy o zaliczce alimentacyjnej to tak samo należy ją ocenić na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Sąd podnosi także, że Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt K 16/04 orzekł, że art. 3 pkt 17, art. 8 pkt 3 i 4, art. 11 i art. 12, ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 oraz z 2004 r. Nr 35, poz. 305, Nr 64, poz. 593 i Nr 192, poz. 1963) są niezgodne z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych z dnia 20 listopada 1989 r. (Dz. U. z 1991 r. Nr 129, poz. 526 oraz z 2000 r. Nr 2, poz. 11).

Aktualne brzmienie art. 3 pkt 17a jest tożsame z definicją tego samego pojęcia zawartej w poprzednio obowiązującej wersji tej ustawy - w art. 3 pkt 17. Różnica pomiędzy tymi definicjami sprowadza się do tego, że definicja z art. 3 pkt 17 była sformułowana w sposób "przedmiotowy" a z art. 3 pkt 17a w sposób "podmiotowy". W powyższych okolicznościach w ocenie Sądu należy dokonać wykładni art. 3 pkt 17a ustawy zgodnie z argumentacją zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 maja 2005 r.

W świetle obu orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego podstawową kwestią jest sposób wychowania dziecka to znaczy kto go faktycznie wychowuje. Sformułowanie "chyba, że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko w jego rodzicem", nasuwa wniosek, że ustawodawca miał na myśli rodzica biologicznego tego dziecka. Takie rozumienie przepisu daje podstawę do uznania, że zaistnieje przesłanka samotnego wychowywania dziecka zawsze wówczas, gdy dziecko jest wychowywane tylko przez jednego z biologicznych rodziców. Tym samym później zawarty związek małżeński nie będzie miał znaczenia dla ustalenia świadczenia z tytułu samotnego wychowywania dziecka.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w wyrokach z dnia 30 maja 2012 r. sygn. IV SA/Wr 64/12, z dnia 17 czerwca 2013 r. sygn. IV SA/Wr 180/13, z dnia 21 lipca 2014 r. sygn. IV SA/Wr 225/14, sformułował wykładnię art. 3 pkt 17a, iż osobą samotnie wychowującą dziecko jest każdy rodzic, który wychowuje swoje dziecko bez udziału drugiego rodzica tego dziecka, bowiem ustawowy warunek "wychowuje co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem" odnosi się nie do każdej osoby związanej z jednym z rodziców dziecka ale do rodzica dziecka, którego dotyczy wniosek o przyznanie dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka. Przedstawione wyżej stanowisko Sąd orzekający podziela.

W związku z powyższym Sąd w niniejszej sprawie przyjął, że zawarcie związku małżeńskiego przez rodzica nie wpływa na sferę władzy rodzicielskiej i obowiązku alimentacyjnego, a dziecko wychowywane w rodzinie rekonstruowanej utrzymuje status osoby wychowywanej przez samotnego rodzica (wyroki: WSA w Krakowie z dnia 23 stycznia 2017 r. sygn. akt III SA/Kr 653/17, WSA w Gdańsku z dnia 22 czerwca 2017 r. sygn. III SA/Gd 385/17). Mąż skarżącej nie ma obowiązków wynikających z kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wobec córki skarżącej pochodzącej z innego związku.

Mając na uwadze utrwaloną w tej kwestii linię orzeczniczą i powołane orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, Sąd uznał, że organy obu instancji naruszyły prawo materialne w art. 3 pkt 17a ustawy poprzez zastosowanie błędnej wykładni tego przepisu.

Z tych też względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. orzekł jak wyżej.

Organy zatem ponownie rozpoznając sprawę wezmą pod uwagę przedstawioną w niniejszej sprawie wykładnię art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.