Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2231239

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu
z dnia 23 lutego 2017 r.
IV SA/Wr 198/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Wanda Wiatkowska-Ilków.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu H. B. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 29 listopada 2016 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi H. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia (...) lutego 2016 r., nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji w sprawie odmowy przyznania zasiłku w formie obiadu postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie referendarza sądowego.

Uzasadnienie faktyczne

W rozpoznawanej sprawie postanowieniem referendarza sądowego z dnia 23 listopada 2016 r. umorzono postępowanie sądowoadministracyjne wszczęte pierwszym wnioskiem skarżącego o ustanowienie adwokata, podpisanym dnia 21 października 2016 r. (data wpływu do Sądu 25 października 2016 r.), z uwagi na to, że skarżący na rozprawie w dniu 17 listopada 2016 r. oświadczył, że cofa ten wniosek.

Na rozprawie tej odroczono termin ogłoszenia orzeczenia na dzień 1 grudnia 2016 r.

Po zakończeniu rozprawy w dniu 17 listopada 2016 r. skarżący złożył w Biurze Podawczym Sądu wniosek o sporządzenie kserokopii protokołów rozpraw z dnia 17 listopada 2016 r. oraz złożył drugi wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. Wniosek ten ma identyczną treść jak pierwszy wniosek. We wniosku tym skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Od 1999 r. jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym na stałe. Od tego też roku został pozbawiony prawa do pracy, a od 2009 r. "na stałe". Żyje w całkowitym ubóstwie. W rubryce dochody podał, że utrzymuje się z żebrania, i nie otrzymuje dochodów. W rubryce zobowiązania podał narastający deficyt budżetowy, którego skutkiem są procesy sądowe o zapłatę podatków, danin i inne, brak środków i perspektyw życiowych, brak dostępu do bezpłatnej opieki lekarskiej. Podał także, że nie posiada nawet prawa do godnego mieszkania w warunkach chronionych i nie posiada innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych. W rubryce wierzytelności podał umowę z 2002 r. Rzeczpospolita Polska - Minister Spraw Zagranicznych kwota 2000 euro miesięcznie na stałe, czyli 300.000 euro. W dodatkowych danych podał, że Minister Spraw Zagranicznych nie wywiązał się z umowy mediacyjnej z 2008 r. przed ETPC w Strasburgu skarga nr 34484/05 poprzez niewypłacenie co miesiąc restytucji i kompensacji.

We wspólnych aktach administracyjnych spraw o sygn. akt IV SA/Wr 189/16 do IV SA/Wr 210/16 znajduje się ponadto wyrok Sądu Rejonowego w Kłodzku z dnia 21 stycznia 2015 r. sygn. akt I C 1031/14-upr zasądzający solidarnie od pozwanych, czyli skarżącego i jego żony E. kwotę 1107,53 zł z ustawowymi odsetkami na rzecz Miejskiego Zakładu Komunalnego w P.- Z. oraz podanie o zasiłek celowy z dnia 5 lutego 2015 r., w którym skarżący podaje, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z żoną i nie ma prawa do rozporządzenia jej majątkiem i oświadczenie o stanie majątkowym z dnia 8 lutego 2015 r. w którym skarżący podaje, że posiada w depozycie Skarbu Państwa kwotę około 1.000.000 zł.

Z urzędu w tym miejscu dodać należy, że w dniu 24 listopada 2016 r. do akt sprawy o sygn. akt IV SAB/Wr 146/16 wpłynęło pismo organu, czyli Miejskiego Zakładu Komunalnego w P. Z. z dnia 18 listopada 2016 r., w którym organ ten wniósł o dokonanie weryfikacji oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa, który został złożony w tamtej sprawie i w której skarżącemu postanowieniem z dnia 13 września 2016 r. przyznano prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W piśmie tym organ zakwestionował wiarygodność danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie o sygn. akt IV SAB/Wr 146/16.

Postanowieniem z dnia 29 listopada 2016 r., sygn. akt IV SA/Wr 198/16 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu.

W motywach swojego rozstrzygnięcia referendarz sądowy podał, że prawo pomocy, stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Skarżący, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tych postępowań jest celem samym w sobie, nie może zasługiwać na ochronę. Stwierdzenie, że strona postępowania nadużywa prawa do sądu wyklucza, w ocenie referendarza sądowego, możliwość przyznania prawa pomocy nawet wówczas, gdy strona wykazała, że spełnia przesłanki materialne warunkujące przyznanie prawa pomocy.

Pismem z dnia 23 grudnia 2016 r. skarżący - z zachowaniem ustawowego terminu - złożył sprzeciw od opisanego powyżej postanowienia referendarza sądowego, domagając się przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2016 r. poz. 718 z późn. zm., zwanej dalej p.p.s.a.), w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015 r., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6 - 8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia lub utrzymuje w mocy.

W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (§ 2).

W ocenie Sądu wniesiony sprzeciw nie zasługiwał na uwzględnienie, a postanowienie referendarza sądowego było prawidłowe.

Stosownie do treści art. 244 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

W myśl art. 245 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym.

Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei, w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko przedstawione w zaskarżonym postanowieniu, że żądanie skarżącego należy traktować w kategoriach nadużycia prawa.

Zasadnie referendarz przywołał na tę okoliczność liczbę wszczętych w latach 2005 - 2016 postępowań sądowo-administracyjnych, wskazując, że skarżący wniósł do tutejszego Sądu 98 skarg i wniosków wszczynających postępowanie sądowe. Większość tych skarg i wniosków została odrzucona tj. odrzucono 33 skarg i odrzucono 3 wnioski wszczynające postępowanie, a zatem nie doszło do ich merytorycznego rozpoznania. Skargi zostały odrzucone m.in. z tego względu, że sprawa nie należy do właściwości sądu administracyjnego (np. IV SA/Wr 798/11, IV SA/Wr 445/05), z powodu niewyczerpania trybu zaskarżenia (sygn. akt IV SA/wr 501/05). Ponadto 11 skarg oddalono (np. IV SA/Wr 454/10, IV SA/Wr 207/15), a tylko w 1 sprawie uchylono zaskarżone postanowienia (IV SA/Wr 569/10) i w jednej sprawie umorzono postępowanie sądowe, gdyż skarżący cofnął skargę (IV SA/Wr 189/11). Jedną sprawę przekazano według właściwości do innego sądu.

Ponadto np. w niniejszej sprawie skarga została sporządzona pismem z dnia 16 marca i dotyczyła 22 decyzji odmawiających stwierdzenia nieważności decyzji i na podstawie tej skargi zarejestrowano 22 skargi skarżącego o sygn. od IV SA/Wr 189/16 do IV SA/Wr 210/16. Następnie pismem, które wpłynęło do Sądu w dniu 9 września 2016 r., skarżący wniósł o wymierzenie organowi grzywny w powyższych 22 sprawach za nieprzekazanie w terminie sądowi skargi. Wnioski te zostały zarejestrowane pod sygnaturami od IV SO/Wr 26/16 do IV SO/Wr 47/16.

Skarżący złożył również w powyższym okresie od 2005 do listopada 2016 około 54 wnioski o przyznanie prawa pomocy. W dwóch sprawach Sąd oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy z uwagi na oczywistą bezzasadność skargi (sygn. akt IV SA/Wr 296/10 i IV SA/Wr 243/16) W 10 sprawach pozostawiono wniosek bez rozpoznania, gdyż nie został on złożony na urzędowym formularzu (np. IV SA/Wr 661/14, SAB/Wr 204/14, IV SO/Wr 27/16). W 8 sprawach przyznano adwokata (np. SA/Wr 77/12, SA/Wr 205/16). Dwie z tych spraw, w których przyznano adwokata zostały już zakończone i w jednej z nich wniesiono skargę kasacyjną, która została oddalona (sygn. akt IV SA/Wr 77/12), a w drugiej sporządzono opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej (IV SA/Wr 83/14). Skarżący sporządził również w 5 sprawach skargi kasacyjne osobiście, które zostały przez sąd odrzucone (np. IV SA/Wr 243/16).

W dwóch sprawach przyznano prawo pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych (sygn. akt IV SAB/Wr 146/16 i IV SAB/Wr 177/15). W czterech sprawach, w tym w niniejszej sprawie, umorzono postępowanie wszczęte wnioskiem o ustanowienie adwokata, gdyż skarżący cofnął ten wniosek.

Skarżący składał również wniosek o dokonanie wykładni wyroku (sygn. akt IV SA/Wr 454/10).

Niewątpliwie - jak zasadnie podkreślił referendarz sądowy - przy ocenie zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy rola sądu powinna ograniczać się jedynie do oceny, czy wnioskodawca jest w stanie ponieść ciężar kosztów postępowania.

Szeroki dostęp do prawa pomocy w procedurze sądowoadministracyjnej wymaga jednak szczególnie wnikliwej oceny sposobu realizacji tego prawa przez skarżących.

Prawo dostępu do sądu jest jednym z podstawowych wolności określonych w Konstytucji RP.

Formą realizacji prawa do sądu jest analizowana instytucja prawa pomocy. Przykładem ograniczenia prawa dostępu do sądu są zbyt wysokie koszty opłat sądowych, nadmierny formalizm procesowy, trudności w dostępie do pomocy prawnej i dostępie niezamożnych obywateli do usług prawniczych.

Zasadnie referendarz podkreślił, że prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Niedopuszczalne jest bowiem używanie uprawnień procesowych do celów innych od tych, które odpowiadają ich przeznaczeniu. W konsekwencji zachowanie, które jest formalnie zgodne z literą prawa lecz sprzeciwia się jej sensowi nie może zasługiwać na ochronę. Tak zaś należy oceniać np. działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych nie w celu ochrony swoich realnych praw, ale dla którego inicjowanie tychże postępowań jest celem samym w sobie.

Dokonana przez referendarza sądowego wnikliwa analiza aktywności procesowej skarżącego oraz wnoszonych przez niego skargi i wniosków pozwala na przyjęcie, że prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być zatem przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek.

Podkreślenia wymaga, że samo wnoszenie dużej ilości skarg nie oznacza, że strona nadużywa prawa do sądu albowiem nie można przy dokonywaniu takiej oceny abstrahować od charakteru tych spraw, przy czym nie chodzi o dokonywanie jakiejkolwiek oceny zasadności skarg, ale o rodzaj zaskarżonych orzeczeń. Strona, która ma rozległe interesy i ochronie tych interesów służy dochodzenie praw przed sądem, inicjując nawet znaczną ilość spraw nie narazi się na ocenę, że takim działaniem nadużywa swego prawa (post. WSA w Bydgoszczy z dnia 30 maja 2012 r., I SA/Bd 279/12).

Co istotne, liczba zarejestrowanych spraw skarżącego wzrosła, gdyż w na koniec grudnia 2015 r. zarejestrowano około 35 spraw, a w listopadzie 2016 r. 98 spraw.

Oceniając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy stwierdzić należy, że charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych spraw oraz charakter orzeczeń kończących postępowanie sądowe, zakończonych w większości postanowieniami o odrzuceniu skarg lub wniosków, a także liczba wniosków o przyznanie prawa pomocy i wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy do tych skarg dowodzą, iż celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Symboliczny wymiar ma liczba uwzględnionych skarg.

Ponadto w jednej ze spraw, w której dotychczas przyznano adwokata z urzędu i która została już zakończona - NSA oddalił skargę kasacyjną (sygn. akt IV SA/Wr 77/12), a w drugiej sporządzono opinię o braku podstaw do wniesienia skargi kasacyjnej (IV SA/Wr 83/14).

Poza tym w niniejszej sprawie skarżący złożył kolejny wniosek o prawo pomocy po zakończeniu rozprawy, na której cofnął swój pierwszy wniosek.

Powyższe okoliczności świadczą o tym, że skarżący nadużywa prawa do przyznania mu prawa pomocy.

Prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek.

W tej sytuacji przedstawione przez skarżącego okoliczności dotyczące jego sytuacji materialnej, w tym w życia w całkowitym ubóstwie, braku środków do życia, deficytu budżetowego związanego z procesami sądowymi, brakiem dostępu do opieki lekarskiej nie zmieniają powyższej oceny, że skarżący nadużywa prawa do sądu.

Ocena, iż strona postępowania sądowego nadużywa prawa do sądu wyklucza możliwość przyznania prawa pomocy nawet w sytuacji, gdyby strona ta wykazała, że spełnia przesłanki materialne warunkujące przyznanie prawa pomocy uregulowane w art. 246 p.p.s.a. Stanowisko to potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny m.in. w postanowieniu z dnia 12 lutego 2016 r. sygn. akt I OZ 117/16.

Ponadto o ile Sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego licznych, merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa (post. NSA z dnia 3 lutego 2015 r. sygn. akt I OZ 61/15). Podkreślenia wymaga, że postanowienie to wydane zostało przez NSA po rozpoznaniu zażalenia w sprawie, w której podjęto postanowienie odmawiające przyznania prawa pomocy z uwagi na nadużycie prawa do przyznania prawa pomocy, zaś wniosek o przyznanie tego prawa został złożony po wydaniu postanowienia odrzucającego skargę o wznowienie postępowania sądowego, a więc w celu zaskarżenia orzeczenia kończącego postępowanie sądowe.

Wobec uznania, że zakwestionowane w drodze sprzeciwu postanowienie referendarza sądowego okazało się prawidłowe, Sąd - działając na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. - postanowił utrzymać je w mocy.

Niniejsze postanowienie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.