Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 606930

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 16 marca 2010 r.
IV SA/Wa 84/10

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Marian Wolanin.

Sędziowie WSA: Danuta Dopierała, Agnieszka Łąpieś-Rosińska (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 marca 2010 r. sprawy ze skargi Z. Z. i J. M. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) października 2009 r. nr (...) w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji

I.

uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) stycznia 2009 r. nr (...) w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia (...) maja 1948 r. nr (...);

II.

stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Ministra Gospodarki z dnia (...) stycznia 2009 r. nr (...) w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia (...) listopada 1959 r. nr (...);

III.

zasądza od Ministra Gospodarki na rzecz skarżących Z. Z. i J. M. solidarnie kwotę 547 (pięćset czterdzieści siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia (...) października 2009 r., nr (...) Minister Gospodarki, po rozpatrzeniu wniosku Z.Z. i J.M. - następców prawnych I. M. i H. Z. tj. właścicielek znacjonalizowanych nieruchomości o ponowne rozpoznanie sprawy utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia (...) stycznia 2009 r. o odmowie stwierdzenia nieważności

1)

orzeczenia nr (...) Ministra Przemysłu i Handlu z dnia (...) maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa " F. (...)" o łącznej powierzchni 2,1379 ha oraz

2)

orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia (...) listopada 1959 r., nr (...) w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego tego przedsiębiorstwa.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Minister stwierdził, że w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.), powoływanej dalej jako "ustawa nacjonalizacyjna", przedsiębiorstwo pod nazwą "F." stanowiło własność I. M. oraz H. Z. - córek A. T. Siedziba Spółki mieściła się w S., powiat (...), przy ul. (...). Zarządzeniem Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w P. z dnia (...) października 1946 r., na mocy § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa (Dz. U. Nr 17, poz. 114) wciągnięto fabrykę do wykazu nr (...) przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa, który został ogłoszony w (...) Dzienniku Wojewódzkim Nr (...) z dnia (...) listopada 1946 r. (poz. (...)). W odniesieniu do znacjonalizowanego przedsiębiorstwa w terminie określonym w § 28 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 r. H. Z. i I. M. zgłosiły zarzuty. Podniosły, że nawet w okresie "najwyższej koniunktury" zakład nie zatrudniał ponad 100 pracowników przy produkcji na jedną zmianę, a zatem nie było podstaw do przejęcia tego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Wojewódzka Komisja do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w P. postanowieniem z dnia (...) maja 1947 r., wydanym na podstawie § 47 rozporządzenia, po rozpatrzeniu zarzutów H. Z. oraz I. M., zgłoszonych wobec umieszczenia ich przedsiębiorstwa w wykazie przedsiębiorstw przeznaczonych do upaństwowienia, postanowiła przedstawić właściwemu ministrowi wniosek o wydanie orzeczenia o przejęciu tego przedsiębiorstwa na własność Państwa w trybie art. 3 ustawy nacjonalizacyjnej, albowiem uznała, że przedsiębiorstwo to zatrudniało przed wojną powyżej 100 pracowników i że "obecny stan maszyn jest o 40 % wyższy w porównaniu do przedwojennego". H. Z. i I. M. odwołały się od tego postanowienia do Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w W. W odwołaniu wyjaśniły, że "zakład ani przed wojną, ani obecnie nie zatrudniał i nie jest w stanie zatrudnić na jedną zmianę więcej jak 80-90 pracowników produkcyjnych". Podniosły, że według opinii z dnia 19 sierpnia 1946 r. sporządzonej przez biegłego E. W., teoretyczna zdolność zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie wynosi 85-90 pracowników na jedną zmianę. Wyjaśniły, że w lutym 1946 r. w Fabryce (...) zatrudnionych było 102 pracowników fizycznych (na dowód czego przedstawiły zaświadczenie Ubezpieczalni Społecznej w P.), jednakże nie wszyscy zatrudnieni byli przy normalnym toku produkcji. W przypadku zakwalifikowania przedsiębiorstwa do nacjonalizacji, jego właścicielki wniosły o "wyłączenie wilii mieszkalnej i ogrodu, które nie miały łączności z przedsiębiorstwem".

Główna Komisja do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw postanowieniem z dnia (...) stycznia 1948 r. zatwierdziła postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w P. z dnia (...) maja 1947 r. z tą zmianą, że nie objęto upaństwowieniem domu mieszkalnego oraz ogrodu położonych przy przedsiębiorstwie, jako niestanowiących przynależności przedsiębiorstwa. Komisja uznała bowiem, że przedsiębiorstwo zdolne jest zatrudnić ponad 100 pracowników na jedną zmianę, a zatem stosownie do § 1 pkt 6 rozporządzenia z dnia 19 grudnia 1946 r. spełnia warunki przejęcia na rzecz Państwa

W konsekwencji w dniu (...) maja 1948 r. Minister Przemysłu i Handlu, na podstawie art. 3 ust. 1 i 5, art. 6 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej wydał w dniu (...) maja 1948 r. orzeczenie nr (...) o przejęciu na własność Państwa m.in. "F. (...)"w S. Orzeczenie to zostało opublikowane w Monitorze Polskim nr (...) z dnia (...) czerwca 1948 r. Objęcie poszczególnych składników majątkowych tego przedsiębiorstwa nastąpiło protokołem zdawczo-odbioryczm sporządzonym w dniu (...) października 1948 r.

Prowadząc postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Przemysłu i Handlu z dnia (...) maja 1948 r. Minister Gospodarki wskazał, że materialnoprawną podstawą przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa był art. 3 lit. b ust. 1 i 5 ustawy nacjonalizacyjnej w związku z § 1 pkt 6 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. Nr 2, poz. 7), pozwalający na przejęcie przez państwo przedsiębiorstw przemysłowych - stolarni budowlanych i meblarskich, jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników. Organ podkreślił, że za "zdolność zatrudnienia" należy przyjąć rzeczywistą zdolność zatrudnienia w danym przedsiębiorstwie w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r., tj. 5 lutego 1946 r., przy uwzględnieniu pełnego parku maszynowego znajdującego się w tym dniu na wyposażeniu przedsiębiorstwa, niezależnie od przysługującego do niego tytułu własności.

W związku z powyższym w toku postępowania wyjaśniającego pozyskano dokumenty archiwalne wskazujące pośrednio lub bezpośrednio na zdolność zatrudnienia w Fabryce (...) przekraczającą kryterium ustawowe tj.: kwestionariusz z 1946 r., postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w P. z dnia (...) maja 1947 r., postanowienie Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia (...) stycznia 1948 r. oraz zaświadczenie z Ubezpieczalni Społecznej w P. z dnia (...) stycznia 1948 r., w którym stwierdzono, że w lutym 1946 r. fabryka zgłosiła do ubezpieczenia 102 pracowników fizycznych.

Odnosząc się do dokumentacji wskazującej na niższą zdolność zatrudnienia w fabryce, niż 100 pracowników na jedną zmianę przy produkcji, tj.

1)

pisma H. Z. oraz I. M. z dnia (...) grudnia 1946 r., w którym stwierdziły, iż nawet w okresie najwyższej koniunktury zakład nie zatrudniał ponad 100 pracowników przy produkcji na jedną zmianę,

2)

pisma z dnia (...) sierpnia 1947 r. w którym prokurent przedsiębiorstwa - km stwierdził, że w przedsiębiorstwie zatrudnionych jest co prawda 114 pracowników, jednakże bezpośrednio przy produkcji pracuje 87 osób,

3)

opinii E. W. - rzeczoznawcy Izby Przemysłowo-Handlowej w P. dla przemysłu stolarskiego i meblowego z dnia (...) sierpnia 1946 r. w której biegły określił zdolność zatrudnienia wg stanu w dniu 5 lutego 1946 r. na 85-90 pracowników,

3)

stanowiska stron wyrażonego w odwołaniu od postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia (...) maja 1947 r., że nie wszyscy zatrudnieni w dniu 5 lutego 1946 r. pracownicy to pracownicy zatrudnieni przy produkcji, Minister stwierdził, że nie są one wiarygodne, albowiem wskazują na rzeczywiste zatrudnienie, a nie rzeczywistą zdolność zatrudnienia. Dlatego nie mogą służyć do ustalenia zdolności zatrudnienia jako przesłanki nacjonalizacji przedsiębiorstwa.

Niezależnie od powyższych źródeł organ prowadzący postępowanie nadzorcze zasięgnął w tym zakresie opinii rzeczoznawcy w zakresie technologii i organizacji produkcji przemysłowej: dr inż. W. T., który stwierdził, że Fabryka (...) na jedną zmianę roboczą przy produkcji w dacie 5 lutego 1946 r. zatrudniała 124 pracowników. Zdaniem organu opinia ta jest szczegółowa, pełna i profesjonalna, oparta na faktycznie istniejącym stanie przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r., a ponadto nie zawiera wewnętrznych sprzeczności i niespójności oraz znajduje potwierdzenie w archiwalnym materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie. Minister podkreślił, że nie można zarzucić biegłemu przyjęcia zbyt wysokich wskaźników zatrudnienia na jedną zmianę przy poszczególnych urządzeniach. Do ustalenia zdolności produkcyjnej przedsiębiorstwa biegły przyjął pełen zestaw maszyn i urządzeń, jakie znajdowały się w przedsiębiorstwie w dacie wejścia w życie ustawy nacjonalizacyjnej (tj. maszyny sprzed 1939 r. i wprowadzone w okresie II wojny światowej - niezależnie od tego, czyją stanowiły własność) i odniósł je do powierzchni zabudowy.

Z tych też przyczyn Minister Gospodarki dopuścił opinię jako kluczowy dowód w sprawie i uznał, że orzeczenie nr (...) Ministra Przemysłu i Handlu z dnia (...) maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa "F (...) ". nie zostało wydane z rażącym naruszeniem prawa.

Organ nadzoru, orzekając na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, podtrzymał w całości swoje dotychczasowe stanowisko i zaprezentowaną argumentację prawną. Ustosunkowując się do zarzutów strony zawartych we

wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a dotyczących uznania opinii sporządzonej przez biegłego W. T. za podstawowy i wiarygodny dowód w sprawie, Minister Gospodarki stwierdził, że wbrew stanowisku skarżących, opinii tej nie można odmówić mocy dowodowej. W ocenie organu opinia w wiarygodny sposób określiła zdolność zatrudnienia pracowników na jedną zmianę w przedsiębiorstwie Fabryka (...) w dniu 5 lutego 1946 r. Zatrudnienie to zostało obliczone w oparciu o rzeczywisty stan maszyn i urządzeń (w tym także tych, które stanowiły mienie poniemieckie), przy uwzględnieniu ciągu technologicznego oraz na podstawie danych o powierzchni przemysłowej i wyposażenia, nadto tzw. metodą wskaźnikową. Zdaniem organu wyjaśnienie w sposób nie budzący wątpliwości istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych spowodowało, że nie zachodziła konieczność dopuszczenia dowodu z opinii innego biegłego.

Ustosunkowując się do zarzutu skarżących dotyczącego terminu wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego, organ nadzoru stwierdził, posiłkując się orzecznictwem Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, że datą wszczęcia postępowania nacjonalizacyjnego jest data ogłoszenia w dzienniku urzędowym województwa wykazu przedsiębiorstw przechodzących na własność Państwa. Przedsiębiorstwo o nazwie "F" zostało umieszczone w wykazie (...) przedsiębiorstw przejmowanych na własność Państwa, opublikowanym w (...) Dzienniku Wojewódzkim z dnia (...) listopada 1946 r. Oznacza to, że postępowanie w sprawie nacjonalizacji niniejszego przedsiębiorstwa zostało wszczęte przed dniem 31 marca 1947 r., a wiec zgodnie z wymogiem art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej.

Z. Z. i J. M., zaskarżyli ostateczną decyzję Ministra Gospodarki z dnia (...) października 2009 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zarzucili organowi naruszenie:

1.

"art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. przez błędne ustalenie stanu faktycznego polegające na przyjęciu, że Fabryka (...) kwalifikowała się do przejęcia na rzecz Państwa ze względu na zdolność zatrudnienia;

2.

art. 3 ust. 1 lit. b oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 3 stycznia 1946 r. o przejęciu na własność Skarbu Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (Dz. U. Nr 3, poz. 17 ze zm.) w związku z § 1 lit. a pkt 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i szkoleniowym (Dz. U. z 1947 r. Nr 3, poz. 7 ze zm.), polegające na błędnym przyjęciu, iż ustalając zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zmianę w przedsiębiorstwie należy brać pod uwagę także urządzenia i narzędzia poniemieckie;

3.

art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 6 ustawy nacjonalizacyjnej w związku z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., przez błędne przyjęcie, że przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwa zostało wszczęte przed dniem 31 marca 1947 r.;

Na tej podstawie skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji z dnia (...) stycznia 2006 r. oraz o zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżących kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżących podniósł, że naruszenie art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. polega na przyjęciu, że przedsiębiorstwo "F". kwalifikowało się do przejęcia na rzecz Państwa ze względu na zdolność zatrudnienia. W ocenie pełnomocnika skarżących Minister Gospodarki błędnie uznał dokumenty archiwalne (kwestionariusz z 1946 r., postanowienie Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw w P. z dnia 21 maja 1947 r., oraz postanowienie Głównej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia (...) stycznia 1948 r.) oraz opinię sporządzoną przez biegłego W. T. za podstawowe dowody w sprawie i z niezrozumiałych powodów odmówił wiarygodności przedłożonym przez skarżących innym dokumentom, z których wynikało, ze zdolność zatrudnienia przy produkcji na jedną zamianę w przedsiębiorstwie Fabryka Mebli (...) nie przekraczała 100 osób. Dokumentem takim była m.in. opinia E. W. z dnia (...) sierpnia 1945 r., w której oceniono zdolność zatrudnienia na jedną zmianę na 85-95 pracowników, zaświadczenie z Ubezpieczalni Społecznej w P. z dnia (...) stycznia 1948 r., zgodnie z którym ogólne zatrudnienie (nie na jedną zamianę) wynosiło w lutym 1946 r. 102 osoby, pismo prokurenta Spółki - k.m. z dnia (...) sierpnia 1947 r., zgodnie z którym w przedsiębiorstwie bezpośrednio przy produkcji pracowało 87 osób.

W ocenie pełnomocnika skarżących posłużenie się w tej sprawie opinią sporządzoną przez biegłego W. T. narusza prawo, albowiem opinia ta nie spełnia wymagań stawianych opinii jako źródła dowodowego. Podstawową jej wadą jest przyjęcie przez biegłego, w oderwaniu od realiów sprawy, zbyt wysokich wskaźników zatrudnienia pracowników na jedną zmianę przy poszczególnych urządzeniach. Tymczasem, zdaniem pełnomocnika skarżących, oceniając zdolność zatrudnienia na jedną zmianę, należy wziąć pod uwagę wszelkie uwarunkowania, zwłaszcza ekonomiczne tamtych czasów. Dlatego wywodzenie "zdolności zatrudnienia" jako warunku nacjonalizacji przedsiębiorstwa jedynie z potencjalnej możliwości zatrudnienia w tym przedsiębiorstwie wynikającej z ilości narzędzi i urządzeń, jest rażącym naruszeniem prawa.

Pełnomocnik skarżących podkreślił, że organ nadzoru, pomimo ciążącego nań obowiązku dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy nie skorzystał z możliwości przeprowadzenia dowodu z opinii sporządzonej przez innego biegłego, rażąco naruszając w ten sposób dyrektywy postępowania dowodowego wyrażone w art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.

W ocenie pełnomocnika skarżących rażącym naruszeniem prawa było również przyjęcie dla oceny zdolności zatrudnienia w przedsiębiorstwie o nazwie "F" w S. - urządzeń i narzędzi poniemieckich. Pełnomocnik skarżących podkreślił, ze w świetle przepisów art. 2 ust. 1 ustawy nacjonalizacyjnej oraz art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich nie ma podstaw do tego, aby uwzględniać majątek niemiecki przy określaniu "zdolności zatrudnienia" przedsiębiorstwa na jedną zmianę. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w treści uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2007 r., sygn. akt I OPS 2/07, w której stwierdzono, że przejęcie przedsiębiorstwa na własność przez Państwo wiązało się z nacjonalizacją wyłączenie majątku stanowiącego własność przedsiębiorstwa (przedsiębiorcy), nawet wówczas, gdy majątek ten funkcjonalnie wchodził w skład tego przedsiębiorstwa np. na podstawie umowy najmu, dzierżawy, a nawet bez tytułu prawnego. Jeżeli w skład przedsiębiorstwa wchodziły nieruchomości lub ruchomości należące do przedsiębiorstwa (przedsiębiorcy) nie będące własnością tego przedsiębiorstwa (przedsiębiorcy) to przejęcie przedsiębiorstwa na własność Państwo spowodowało, że na rzecz Państwo przechodziło przedsiębiorstwo, ale tylko w takim zakresie praw, w jakim służyły poprzedniemu właścicielowi.

Pełnomocnik skarżących podkreślił ponadto, że kolejną przyczyną dla której Minister Gospodarki powinien był stwierdzić nieważność zaskarżonych decyzji administracyjnych, jest rażące naruszenie art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej. Zgodnie z tym przepisem nacjonalizacja przedsiębiorstwa może nastąpić tylko wówczas, jeżeli przed dniem 31 marca 1947 r. zostało wszczęte postępowanie o przejęciu danego przedsiębiorstwa na własność Państwa. Zgodnie z powszechnie przyjętym poglądem judykatury, postępowanie w sprawie przejęcia przedsiębiorstwa na rzecz Skarbu Państwa wszczynało się z dniem ogłoszenia w dzienniku urzędowym województwa wykazu przedsiębiorstw przechodzących na rzecz Państwa. Tymczasem w niniejszej sprawie wykaz przedsiębiorstw przejmowanych na rzecz Państwa ogłoszony został w Monitorze Polskim z dnia (...) października 1948 r. Tym samym termin z art. 3 ust. 6 ustawy nacjonalizacyjnej nie został zachowany, co oznacza, że orzeczenie o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa nie mogło zostać wydane.

Minister Gospodarki w odpowiedzi na skargę podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i zaprezentowaną argumentację prawną.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do kwestii wydania zaskarżonej decyzji w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia (...) listopada 1959 r., nr (...) w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego tego przedsiębiorstwa przez niewłaściwy organ. Sąd stwierdził, że zaskarżona decyzja Ministra Gospodarki z dnia (...) października 2009 r. wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości (art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.), albowiem w obecnym stanie prawnym właściwym do prowadzenia sprawy o stwierdzenie nieważności orzeczenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia (...) listopada 1959 r., nr (...) w sprawie zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego tego przedsiębiorstwa jest Minister Środowiska.

Artykuł 19 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej w skrócie: k.p.a.) nakłada na organy administracji publicznej obowiązek przestrzegania z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej. Obowiązek przestrzegania właściwości dotyczy także właściwości instancyjnej, czyli właściwości do weryfikacji decyzji w toku instancji oraz weryfikacji w trybach nadzwyczajnych. Zasady ustalania właściwości instancyjnej reguluje art. 17 k.p.a. Organem właściwym do stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnej jest -w myśl art. 157 § 1 k.p.a. - organ wyższego stopnia, a gdy decyzja wydana została przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze - ten organ. Stosownie do art. 2 ust. 7 w zw. z art. 3 ust. 5 powołanej ustawy o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa orzekał właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa minister. Zatem bez wątpienia organem właściwym do stwierdzenia nieważności wyżej opisanego orzeczenia - w mysi art. 157 § 1 k.p.a. - jest organ naczelny - właściwy minister, bowiem orzeczenie to wydane zostało przez Ministra (Leśnictwa). Na mocy dekretu z dnia 11 lipca 1956 r. o utworzeniu urzędu Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego (Dz. U. Nr 30, poz. 139), doszło do połączenia urzędu Ministra Leśnictwa oraz Ministra Przemysłu Drzewnego i Papierniczego w urząd Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Do zakresu działania utworzonego Ministra - zgodnie z art. 2 powołanego dekretu - należały sprawy zagospodarowania i ochrony lasów, sprawy zalesienia nieużytków i zadrzewienia kraju, sprawy państwowego gospodarstwa leśnego, sprawy przemysłu zapałczanego, papierniczego i innych przemysłów opartych na surowcu drzewnym, sprawy gospodarki drewnem, sprawy łowiectwa oraz sprawy ochrony przyrody. W dniu 12 listopada 1985 r. weszła w życie ustawa z dnia 12 listopada 1985 r., o zmianach w organizacji oraz zakresie działania niektórych naczelnych i centralnych organów administracji państwowej (Dz. U. Nr 50, poz. 262), mocą której utworzono urząd Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej (art. 2 ust. 1 tej ustawy), a zniesiono urząd Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego (art. 9 ust. 1 pkt 4 tej ustawy). Według art. 2 ust. 2 ustawy z 12 listopada 1985 r. do zakresu działania Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej zaczęły należeć sprawy objęte dotychczas zakresem działania Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej oraz Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego (...), a w szczególności sprawy gospodarki leśnej i ochrony lasów oraz przemysłu tartacznego, płyt i sklejek oraz przerobu płodów leśnych. Następnie ustawami z dnia 20 grudnia 1989 r., które weszły w życie z dniem 1 stycznia 1990 r., utworzono urzędy: Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, zaś zniesiono urząd Ministra Rolnictwa, Leśnictwa i Gospodarki Żywnościowej (Dz. U. Nr 73, poz. 434) oraz Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa (Dz. U. Nr 73, poz. 433). Artykułem 8 ustawy o utworzeniu Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej skreślono art. 2 ustawy z dnia 12 listopada 1985 r. o zmianach w organizacji oraz zakresie działania niektórych naczelnych i centralnych organów administracji państwowej. Z kolei zgodnie z art. 2 ustawy o utworzeniu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, wymieniony Minister realizował politykę państwa w zakresie ochrony środowiska i jego racjonalnego kształtowania, leśnictwa, zadrzewień i łowiectwa, a także gospodarki zasobami naturalnymi, w tym zasobami wodnymi i geologicznymi. Do zakresu działania Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa - stosownie do art. 3 ust. 1 ustawy o utworzeniu tego urzędu - należały w szczególności sprawy gospodarki zasobami naturalnymi, lasów, gospodarki leśnej, ochrony gruntów leśnych i zadrzewień. W dniu 1 kwietnia 1999 r. weszła w życie ustawa z dnia 4 września 1997 r., o działach administracji rządowej (Dz. U. z 2007 r. Nr 65, poz. 437, ze zm.), która w art. 79 m.in. stanowiła, iż minister właściwy do spraw środowiska wykonuje zadania i kompetencje należące dotychczas do Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa - z wyjątkiem spraw, które przechodzą do zakresu działania ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej. Dalej w art. 89 uchwalono, iż Ministrowie powołani w skład Rady Ministrów na zasadach obowiązujących przed dniem wejścia w życie ww. ustawy wykonują swoje zadania i kompetencje do czasu ustalenia szczegółowego zakresu działania ministrów kierujących określonym działem. Ministerstwa utworzone lub działające na podstawie dotychczasowych przepisów - w myśl art. 91 ust. 1 ww. ustawy - działają na podstawie tych przepisów do czasu wydania nowych przepisów na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy, o której mowa w art. 3 ust. 1. Do tego czasu miały zachować moc przepisy ustaw wymienionych w art. 96, w tym przepisy ustawy z dnia 20 grudnia 1989 r. o utworzeniu urzędu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa (Dz. U. Nr 73, poz. 433, ze zm.). Nadto ustawa o działach administracji rządowej w art. 28 ust. 1 stanowiła, iż dział środowisko obejmuje sprawy m.in. gospodarki zasobami naturalnymi i leśnictwa, którym kieruje minister właściwy do spraw środowiska. Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 26 października 1999 r., które weszło w życie z dniem 10 listopada 1999 r. - wydanym na podstawie art. 39 ust. 1 ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o organizacji i trybie pracy Rady Ministrów oraz o zakresie działania ministrów (Dz. U, Nr 82, poz. 929) -utworzono Ministerstwo Środowiska (Dz. U. Nr 91, poz. 1017). Według rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 16 listopada 2007 r. w sprawie szczegółowego zakresu działania Ministra Środowiska (Dz. U. Nr 216, poz. 1606), Minister Środowiska kieruje takimi działami administracji rządowej jak gospodarka wodna i środowisko.

Mając na względzie poszczególne zakresy kompetencji wymienionych wyżej Ministrów, w okresie od wydania orzeczenia z dnia (...) listopada 1959 r. do dnia wydania przez Ministra Gospodarki zaskarżonej decyzji, należało uznać, iż obecnie ministrem właściwym do rozpatrzenia sprawy o stwierdzenie nieważności orzeczenia dotyczącego zatwierdzenia protokołu zdawczo-odbiorczego ze względu na rodzaj przejętego przedsiębiorstwa, jest Minister Środowiska.

Niezależnie do powyższego Sąd uchylił zaskarżoną decyzję w części dotyczącej odmowy stwierdzenia nieważności orzeczenia nr (...) Ministra Przemysłu i Handlu z dnia (...) maja 1948 r. o przejęciu przedsiębiorstw na własność Państwa, w części dotyczącej przedsiębiorstwa "F" o łącznej powierzchni (...) ha. W ocenie Sądu bowiem w niniejszej sprawie organ administracji nie zebrał i nie rozpatrzył w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego do czego zobowiązany jest na podstawie art. 7 i 77 k.p.a., nie wykazując należytej dbałości o dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Zebrane natomiast w sprawie dowody ocenił z naruszeniem zasady zawartej w art. 80 k.p.a. tj. swobodnej oceny dowodów. W konsekwencji uzasadnienia wydanych decyzji nie spełniają wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

Jak zasadnie podkreślał Minister Gospodarki niniejsze postępowanie administracyjne toczyło się w tzw. trybie nadzwyczajnym. Strona domagała się stwierdzenia nieważności określonego orzeczenia Postępowanie nadzorcze ma na celu zbadanie czy kontrolowane orzeczenie jest dotknięte wadą wskazaną w art. 156 § 1 k.p.a. i żadne inne okoliczności nie mogą być przedmiotem badania przez organ. W szczególności postępowanie to nie ma na celu ponownego, merytorycznego rozpoznania sprawy a jedynie wyjaśnienie kwalifikowanej niezgodności z prawem. Natomiast co do zaistnienia przesłanki rażącego naruszenia prawa przyjmuje się -i jest to ugruntowane stanowisko reprezentowane zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie sądowoadministracyjnym - że przesłanka ta jest spełniona wówczas, gdy treść decyzji pozostaje w wyraźniej i oczywistej sprzeczności z treścią prawa.

Zadaniem orzekającego w sprawie Ministra Gospodarki było zatem wyjaśnienie, czy w dacie 5 lutego 1946 r. spełnione zostały ustawowe przesłanki do przejęcia przedmiotowego przedsiębiorstwa na rzecz Państwa. Podstawą przejęcia przedsiębiorstwa na własność Państwa był art. 3 lit. b ust. 1 i 5 ustawy nacjonalizacyjnej w związku z § 1 pkt 6 lit. a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 grudnia 1946 r. o podwyższeniu dolnej granicy zdolności zatrudnienia przejmowanych na własność Państwa przedsiębiorstw w przemysłach wyrobów niepowszechnego użytku, bądź mało zmechanizowanych, bądź o charakterze pionierskim i sezonowym (Dz. U. Nr 2, poz. 7), pozwalający na przejęcie przez państwo przedsiębiorstw przemysłowych - stolarni budowlanych i meblarskich - jeżeli zdolne były zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników. Decydujące znaczenie w sprawie ma zatem jednoznaczne wyjaśnienie czy w dacie 5 lutego 1946 r. przedmiotowe przedsiębiorstwo było zdolne zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników.

Minister Gospodarki opierając swoje rozstrzygnięcie przede wszystkim na sporządzonej w sprawie opinii rzeczoznawcy w zakresie technologii i organizacji produkcji przemysłowej: dr inż. W. T., stwierdził, że Fabryka Mebli (...) na jedną zmianę roboczą przy produkcji w dacie 5 lutego 1946 r. zatrudniała 124 pracowników. Zdaniem organu opinia ta jest szczegółowa, pełna i profesjonalna, oparta na faktycznie istniejącym stanie przedsiębiorstwa w dniu 5 lutego 1946 r., a ponadto nie zawiera wewnętrznych sprzeczności i niespójności oraz znajduje potwierdzenie w archiwalnym materiale dowodowym zgromadzonym w sprawie.

Jednocześnie Minister, odnosząc się do dokumentacji powoływanych przez skarżących, z których wynikało, iż zakład nie zatrudniał przy produkcji na jedną zmianę ponad 100 pracowników, uznał że nie są one wiarygodne, albowiem wskazują na rzeczywiste zatrudnienie, a nie rzeczywistą zdolność zatrudnienia. Dlatego nie mogą służyć do ustalenia zdolności zatrudnienia, jako przesłanki nacjonalizacji przedsiębiorstwa.

W ocenie Sądu powyższe działania Ministra Gospodarki uznać należy za naruszające podstawowe zasady postępowania administracyjnego.

Biorąc pod uwagę, iż mamy do czynienia z postępowaniem nadzwyczajnym w którym należy dokonać oceny wydanego w 1948 r. orzeczenia, prowadzący postępowanie administracyjne Minister Gospodarki zobowiązany był w pierwszej kolejności oprzeć się na materiałach źródłowych pochodzących z tamtego okresu, które w niniejszej sprawie zachowały się dość licznie. Strona skarżąca powoływała się m.in. na pismo H. Z. oraz I. M. z dnia (...) grudnia 1946 r., w którym stwierdziły, iż nawet w okresie najwyższej koniunktury zakład nie zatrudniał ponad 100 pracowników przy produkcji na jedną zmianę, pismo z dnia (...) sierpnia 1947 r. w którym prokurent przedsiębiorstwa - K. M. stwierdził, że w przedsiębiorstwie zatrudnionych jest co prawda 114 pracowników, jednakże bezpośrednio przy produkcji pracuje 87 osób, opinię E. W. - rzeczoznawcy Izby Przemysłowo-Handlowej w P. dla przemysłu stolarskiego i meblowego z dnia (...) sierpnia 1946 r. w której biegły określił zdolność zatrudnienia wg stanu w dniu 5 lutego 1946 r. na 85-90 pracowników,

3) stanowisko stron wyrażonego w odwołaniu od postanowienia Wojewódzkiej Komisji do spraw upaństwowienia przedsiębiorstw z dnia (...) maja 1947 r., że nie wszyscy zatrudnieni w dniu 5 lutego 1946 r. pracownicy to pracownicy zatrudnieni przy produkcji.

O ile część z tych dokumentów rzeczywiście wskazuje na faktyczną zdolność zatrudnienia, to jednak nie budzi wątpliwości, iż opinia E. W. - rzeczoznawcy Izby Przemysłowo-Handlowej w P. dla przemysłu stolarskiego i meblowego z dnia (...) sierpnia 1946 r. odwołuje się do zdolności zatrudnienia wg stanu w dniu 5 lutego 1946 r. i wynika z niej, że zakład mógł zatrudnić 85-90 pracowników. W opinii zawarte również zostały istotne informacje dotyczące stanu technicznego fabryki w dacie jej sporządzania. Organ nie ocenił, czy zatem pozostałe dokumenty wskazujące na faktyczne zatrudnienie nie stanowią w istocie potwierdzenia stanowiska zawartego w opinii co do możliwości zatrudnienia.

Ponadto organ dysponując dwiema sprzecznymi opiniami biegłych nie mógł uchylić się od dokonania ich oceny, a racjonalne wydawało się w tej sytuacji powołanie kolejnego biegłego o co wnioskowała strona skarżąca przez cały okres postępowania administracyjnego.

W ocenie Sądu na uwzględnienie zasługuje również zarzut strony skarżącej, iż wyjaśnienia wymaga kwestia uwzględnienia przy obliczaniu zdolności zatrudnienia znajdujących się w przedmiotowym przedsiębiorstwie maszyn niemieckich. Ustalenia wymaga okoliczność, czy były to maszyny zakupione przez właścicieli, a zatem, czy stanowiły część składową znacjonalizowanego przedsiębiorstwa. W przypadku odmiennych ustaleń zdaniem Sądu, maszyny te nie powinny być brane pod uwagę przy obliczaniu zdolności produkcyjnej przedsiębiorstwa, albowiem nie stanowiły jego własności.

W ocenie Sądu orzekający w niniejszej sprawie Minister Gospodarki z wyraźnym naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. nie wyjaśnił, więc czy w dacie 5 lutego 1946 r. przedmiotowe przedsiębiorstwo zdolne było zatrudnić przy produkcji na jedną zmianę więcej niż 100 pracowników, a zatem czy spełnione zostały ustawowe przesłanki jego znacjonalizowania.

Zdaniem Sądu dopiero uzupełnienie materiału dowodowego, a następnie jego ocena zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 k.p.a. pozwoli na ustalenie stanu faktycznego i podjęcie prawidłowego rozstrzygnięcia w sprawie. Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 80 k.p.a. organ administracji ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przepis ten wyraża równocześnie zasadę prawdy obiektywnej jak też zasadę swobodnej oceny dowodów. Organ prowadzący postępowanie musi dążyć do ustalenia prawdy materialnej i według swej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenić wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych. W orzecznictwie wskazuje się iż "organ administracji państwowej, dysponując sprzecznymi ze sobą zeznaniami stron i świadków, nie może uchylić się od oceny wiarygodności tych dowodów, a tym samym i od dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7, 77 § 1, art. 80 k.p.a.). Jeżeli spośród dwóch twierdzeń jedno jest prawdziwe, a drugie fałszywe, należy dokonać stosownego wyboru, wskazując kryteria, jakimi kierował się organ uznając daną okoliczność za udowodnioną" (B. Adamiak, J. Borkowski Kodeks postępowania administracyjnego Komentarz, Wydawnictwo C.H. Beck Warszawa 2004, str. 397 i cytowane tam orzecznictwo). Powyższa ocena musi znaleźć odzwierciedlenie w treści uzasadnienia wydanej decyzji.

Mając na uwadze powyższe, Sąd doszedł do przekonania, że sprawa wymaga ponownej szczegółowej analizy we wskazanym wyżej kierunku, Sąd administracyjny nie czyni bowiem własnych ustaleń w sprawie, a jedynie ocenia zaskarżony akt pod względem jego zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi. Taka kontrola jest jednak możliwa tylko w warunkach wyczerpujących istotę zagadnień ustaleń faktycznych i prawnych dokonanych przez organ administracyjny rozstrzygający sprawę, których w niniejszej sprawie nie poczyniono.

W tym stanie rzeczy - na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w punkcie 1 i 2 sentencji. Koszty postępowania zasądzono - na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. 02.163.1348 z późn. zm.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.