III UZP 8/88 - Uchwała Sądu Najwyższego

Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1988/12/166

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1988 r. III UZP 8/88

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: J. Bała, A. Filcek, B. Błachowska, S. Perestaj, M. Sadowski (współsprawozdawca), S. Szymańska (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy z udziałem wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL, A. Uszoka, po rozpoznaniu wniosku Ministra Pracy i Polityki Socjalnej, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 18 ust. 3 ustawy o Sądzie Najwyższym do rozpoznania składowi siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:

"Czy można uznać, że rencista (emeryt) osiąga dochód z prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego, ponieważ współuczestniczy w prowadzeniu gospodarstwa rolnego i uczestniczy w korzystaniu z dochodu, jaki to gospodarstwo przynosi, w zakresie, w jakim uzasadniają to jego potrzeby jako małżonka, pozostając we wspólnym pożyciu małżeńskim?"

podjął następującą uchwałę i nadał jej moc zasady prawnej:

Jeżeli emeryt lub rencista z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym nie współuczestniczy z małżonkiem w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, przy ocenie jego prawa do pobierania świadczeń emerytalno-rentowych nie ma znaczenia okoliczność, że pozostając we wspólnym pożyciu małżeńskim korzysta z dochodów, jakie to gospodarstwo przynosi (§ 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 marca 1983 r. w sprawie osiągania wynagrodzenia lub innych dochodów przez osoby uprawnione do emerytury lub renty - jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 40, poz. 197 ze zm.).

Uzasadnienie faktyczne

I. Przedstawione zagadnienie prawne dotyczy wykładni § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 marca 1983 r. w sprawie osiągania wynagrodzenia lub innych dochodów przez osoby uprawnione do emerytury lub renty (jedn. tekst: Dz. U. z 1985 r. Nr 40, poz. 197 ze zm.), określanego dalej jako rozporządzenie Rady Ministrów z 1983 r.

Powołany przepis stanowi, że osiąganie przez emeryta lub rencistę dochodu z prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego lub z działów specjalnych produkcji rolnej powoduje zawieszenie prawa do świadczeń, jeżeli dochód jest osiągany z gospodarstwa rolnego, którego obszar ustalony na potrzeby podatku rolnego przekracza 3 ha przeliczeniowe, lub jeżeli dochód jest osiągany z działów specjalnych produkcji rolnej podlegających opodatkowaniu podatkiem rolnym według stopy procentowej wyższej od najniższej (ust. 1).

Jeżeli emeryt lub rencista osiąga dochód z prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego wspólnie z małżonkiem, za obszar gospodarstwa przyjmuje się połowę obszaru gospodarstwa rolnego ustalonego dla celów wymiaru podatku gruntowego (ust. 2).

Z treści pytania wynika, że dotyczy ono sytuacji, gdy rencista lub emeryt pozostaje w związku małżeńskim, przy czym małżonkowie władają gospodarstwem rolnym, określonym w § 6 powołanego rozporządzenia.

Wydaje się, że uzasadnienie pytania wskazuje, iż pytający jest zdania, że w sytuacji istniejącej więzi między małżonkami, polegającej na ich wzajemnej pomocy, prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego oraz realizacji postulatu jednakowej stopy życiowej małżonków zachodzi domniemanie, iż każde z małżonków w ramach swych możliwości uczestniczy w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, jeżeli znajduje się ono w ich władaniu, a ponadto, że uprawniony do emerytury lub renty małżonek partycypuje w korzystaniu z dochodów pochodzących z tego gospodarstwa.

Udzielenie odpowiedzi wymaga rozważenia zawartych w § 6 rozporządzenia Rady Ministrów określeń: 1) osiąganie dochodu z prowadzonego indywidualnie gospodarstwa rolnego oraz 2) osiąganie dochodu z prowadzonego indywidualnie gospodarstwa rolnego wspólnie z małżonkiem.

II. Rozporządzenie Rady Ministrów z 1983 r. zostało wydane na podstawie delegacji ustawowej, zawartej m.in. w art. 82 i 86 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Artykuł 81 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) przewiduje, że prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu (lub świadczenia te ulegają zmniejszeniu) na zasadach określonych w art. 82-86 - w razie wykonywania zatrudnienia lub osiągania dochodów z innych źródeł (pkt 1).

Artykuł 82 ust. 1 zaś określił warunki, na jakich następuje zawieszenie prawa do emerytury lub renty w razie osiągania wynagrodzenia z tytułu zatrudnienia, dochodów z indywidualnego gospodarstwa rolnego oraz działów specjalnych produkcji rolnej i dochodów podlegających opodatkowaniu podatkiem dochodowym.

W zakresie osiągania dochodów z indywidualnego gospodarstwa rolnego oraz działów specjalnych produkcji rolnej, w pkt 2 wymienionego przepisu stwierdzono, że chodzi o osiąganie dochodów w wysokości określonej przez Radę Ministrów w rozporządzeniu.

Sformułowanie art. 82 ust. 1 i 2 ustawy o z.e.p. wskazuje, że zawieszenie wypłaty świadczeń następuje w razie osiągania wynagrodzenia z tytułu wykonywania pracy przez osobę uprawnioną do emerytury lub renty w pełnym wymiarze czasu pracy albo w razie osiągania przezeń wynagrodzenia w niepełnym wymiarze czasu pracy lub osiągania innego przychodu w rozumieniu przepisów o opodatkowaniu podatkiem od wynagrodzeń, przekraczających przed zakończeniem roku kalendarzowego dopuszczalną kwotę określoną rozporządzeniem Rady Ministrów.

Analogicznie - zawieszeniu ulega emerytura lub renta także w sytuacji, gdy osoba uprawniona do tych świadczeń osiąga dochody z tytułu własnej działalności, wymienione w art. 82 ust. 1 pkt 2.

Artykuły 81-86 ustawy o z.e.p. nie przewidują zawieszenia wypłaty emerytury lub renty w razie, gdy uprawniony do tych świadczeń nie osiąga wynagrodzenia za pracę ani też jakiegokolwiek innego przychodu lub dochodu podlegającego opodatkowaniu, w uzyskaniu którego nie bierze udziału.

Takie rozumienie określenia "osiąganie dochodu z prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego" potwierdza także porównanie powołanego § 6 z innymi przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z 1983 r. regulującymi kwestię zawieszenia prawa do świadczeń emerytalno-rentowych w razie osiągania wynagrodzenia lub innych dochodów lub przychodów (por. § 1, 2, 3, 7 i 9). We wszystkich tych przepisach jest mowa o osiąganiu wynagrodzenia lub innych dochodów oraz przychodów przez emeryta lub rencistę. O zawieszeniu prawa do pobierania świadczenia decyduje bowiem - najogólniej ujmując - działalność zarobkowa emeryta lub rencisty.

W świetle powyższego uzasadniony jest pogląd, że osiąganie dochodu z prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego oznacza osiąganie tego dochodu osobiście przez emeryta lub rencistę.

III. Przedmiotem działalności dochodowej emeryta lub rencisty, tj. przedmiotem prowadzenia, o jakim mowa w analizowanych przepisach, jest indywidualne gospodarstwo rolne. Stosownie do art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.), gospodarstwem rolnym są nieruchomości rolne będące we władaniu tej samej osoby, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą obejmującą grunty rolne i leśne wraz z budynkami i inwentarzem. Przytoczona definicja gospodarstwa rolnego nie jest związana ze stosunkami własności, lecz z prawnym władztwem nad całością gospodarczą, jaką jest zdefiniowany zbiór rzeczy i praw. Jest ona zsynchronizowana z pojęciem gospodarstwa rolnego w rozumieniu przepisów prawa cywilnego, w szczególności rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 19, poz. 186).

Natomiast pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" nie zostało dotychczas prawnie zdefiniowane. Wyjaśnienie tego pojęcia było przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w wielu orzeczeniach (uchwała z dnia 18 lipca 1986 r. III UZP 29/86 oraz wyroki z dnia 22 kwietnia 1987 r. II URN 50/87, z dnia 23 listopada 1987 r. II URN 65/87, z dnia 16 lipca 1987 r. II URN 118/87, z dnia 3 lipca 1987 r. II URN 132/87, z dnia 11 maja 1987 r. II URN 63/87). Sąd Najwyższy wyjaśnił, iż prowadzi gospodarstwo rolne ten, kto władając nim w sensie prawnym - jak właściciel, użytkownik, posiadacz samoistny lub zależny - wykonuje czynności natury funkcjonalnej, niezbędne dla racjonalnej gospodarki w konkretnym gospodarstwie rolnym. Współuczestniczy zaś z małżonkiem w prowadzeniu gospodarstwa ten małżonek, który w sposób istotny przyczynia się do funkcjonowania tego gospodarstwa, przy czym nie ma znaczenia prawnego, czy gospodarstwo wchodzi do wspólności ustawowej, czy też stanowi odrębny majątek drugiego z małżonków. Z uwagi na różnorodną specyfikę gospodarstw rolnych zakres i rodzaj wykonywanych czynności może być różny, jednakże w każdym przypadku chodzi o takie czynności, bez których funkcja gospodarstwa nie mogłaby być zrealizowana. Dlatego decydujące znaczenie ma całokształt okoliczności występujących w konkretnej sprawie.

Pojęcie "prowadzenie gospodarstwa rolnego" mieści w sobie cały zespół czynności. Słowo "prowadzenie" w języku polskim oznacza bowiem sprawowanie nad czymś nadzoru, zarządzanie, kierowanie czymś, zajmowanie się czymś, trudnienie się czymś, realizowanie jakiegoś celu. Prowadzenie gospodarstwa rolnego zatem może przykładowo polegać tylko na jego zarządzaniu nim. Jednakże w przeważającej mierze prowadzenie gospodarstwa rolnego związane jest z wykonywaniem pracy fizycznej. Dlatego przy ocenie, czy uprawniony do świadczeń emerytalno-rentowych małżonek osiąga dochód, współuczestnicząc we wspólnym prowadzeniu gospodarstwa z drugim z małżonków, istotne znaczenie ma okoliczność, czy jest on zdolny do pracy w gospodarstwie rolnym, a tym samym osobistego osiągania z niego dochodu. Dlatego występowanie całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym z reguły stanowi obiektywną przeszkodę w prowadzeniu gospodarstwa, a tym samym osiągania z niego dochodu. Nie można jednak wykluczyć sytuacji, że uprawniony do świadczeń emerytalno-rentowych małżonek, mimo całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym, współuczestniczy w zarządzaniu gospodarstwem lub w jego prowadzeniu poprzez wykonywanie innych istotnych czynności. W takim przypadku wypłata jego świadczenia powinna ulec zawieszeniu.

Mogą także występować i takie sytuacje, gdy małżonek zaliczony nawet do II grupy inwalidów posiada kwalifikacje specjalistyczne odpowiadające rodzajowi produkcji rolnej w tym gospodarstwie. Mimo więc poważnych schorzeń można go uznać za zdolnego do rzeczywistego i gospodarczo korzystnego udziału w zarządzaniu gospodarstwem rolnym, a więc do współuczestniczenia w prowadzeniu gospodarstwa.

Prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego wymaga wykonywania różnorodnych czynności, jednakże wykonywanie jakichkolwiek czynności nie wyczerpuje pojęcia współuczestniczenia małżonka w prowadzeniu gospodarstwa. O współuczestniczeniu bowiem można mówić wtedy, gdy małżonek wykonuje takie czynności, które w sposób istotny wpływają na należyte funkcjonowanie gospodarstwa, a w konsekwencji na powstawanie dochodu z tego gospodarstwa. Dlatego dla celu z § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z 1983 r. istotne znaczenie należy przypisywać sprawność psychofizycznej osoby uprawnionej do emerytury lub renty.

Z faktu, że pozostający we wspólności małżeńskiej emeryt (rencista) zachował zdolność do pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym prowadzonym przez jego małżonka, można wyprowadzać wniosek, iż w rzeczywistości wykonuje on w tym gospodarstwie prace wchodzące w zakres wspólnego jego prowadzenia *** dotyczącym prawa do pobierania emerytury lub renty inwalidzkiej przyznanej na podstawie przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników może on przedstawiać dowody zmierzające do obalenia tego domniemania.

IV. 1. Trafny jest pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 18 lipca 1986 r. III UZP 29/86 i z dnia 7 listopada 1986 r. III UZP 44/86 (zaakceptowany w późniejszych orzeczeniach), że w świetle § 6 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 1983 r. nie ma znaczenia okoliczność, czy gospodarstwo rolne objęte jest wspólnością ustawową, czy też stanowi odrębny majątek małżonka osoby pobierającej emeryturę lub rentę. Takie okoliczności jako warunki uzasadniające zawieszenie wypłaty świadczeń nie zostały bowiem przewidziane w art. 81-86 ustawy o z.e.p. ani też w rozporządzeniu wykonawczym Rady Ministrów z 1983 r.

Za takim poglądem przemawia także porównanie przepisu § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z poprzednio obowiązującymi przepisami regulującymi zawieszenie świadczeń emerytalno-rentowych. Obowiązujące do dnia 1 maja 1977 r. rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 stycznia 1969 r. w sprawie niezawieszania prawa do emerytury lub renty (Dz. U. Nr 3, poz. 16) w § 2 ust. 1 pkt 7 i § 7 ust. 1 pkt 4 wyraźnie nawiązywało do własności gospodarstwa rolnego; stanowiło bowiem, iż w takiej sytuacji zawieszenie w całości lub w części świadczeń uzależnione jest tylko od wysokości rocznego przychodu szacunkowego, ustalonego dla celów podatku gruntowego.

Istotna zmiana w tym przedmiocie została wprowadzona już rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 2 kwietnia 1977 r. w sprawie zawieszenia prawa do emerytury lub renty (Dz. U. Nr 11, poz. 46 ze zm.), które zawieszenie prawa do świadczeń emerytalno-rentowych także w stosunku do właściciela gospodarstwa uzależniło od prowadzenia gospodarstwa. Ta zasada została utrzymana w § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z 1983 r., przy czym treść tego przepisu zawiera domniemanie, że prowadzenie gospodarstwa rolnego o obszarze ustalonym na potrzeby podatku rolnego i przekraczającego określone normy jest równoznaczne z osiąganiem dochodu powodującego zawieszenie prawa do emerytury lub renty. W tym sensie osiągany dochód jest dochodem osiąganym w znaczeniu faktycznym, a nie prawnym. O jego uzyskaniu bowiem nie decyduje posiadanie prawnego źródła dochodu (tj. własność gospodarstwa), ale prowadzenie gospodarstwa, a więc osiąganie tego dochodu na skutek swojej pracy. Dlatego nie można przypisać § 6 ust. 2 omawianego rozporządzenia tego znaczenia, że dotyczy on wyłącznie ustalenia normy obszarowej gospodarstwa (wielkości dochodu) w sytuacji, gdy jest ono przedmiotem wspólnych praw majątkowych. Użyte w treści tego przepisu określenie "osiąga dochód z prowadzenia indywidualnego gospodarstwa wspólnie z małżonkiem" należy bowiem wykładać w powiązaniu z postanowieniami zawartymi w art. 81-82 ustawy o z.e.p. dotyczącymi zawieszenia wypłaty świadczeń. Dotychczasowe zaś rozważania na tle tych przepisów uzasadniają pogląd, że zawieszenie wypłaty emerytury lub renty odnosi się także do tego z małżonków uprawnionego do świadczeń z ustawy o z.e.p., które osiąga dochód współuczestnicząc w prowadzeniu gospodarstwa rolnego z drugim z małżonków.

*** podlega zawieszeniu, jest uzależniona tylko od tego, czy uprawniony do świadczeń prowadzi wspólnie z małżonkiem gospodarstwo rolne, a tym samym osobiście osiąga z niego dochód. Takie same kryteria - dla celu z § 6 tegoż rozporządzenia - należy stosować w sytuacji, gdy między małżonkami istnieje system rozdzielności majątkowej, przy czym nie ma znaczenia, kiedy taki system między małżonkami zaistniał.

Fakt partycypowania w dochodach z gospodarstwa przez małżonków uprawnionego do emerytury lub renty, ale niezdolnego do współprowadzenia tego gospodarstwa, nie stanowi argumentu przeciwko dotychczasowemu orzecznictwu Sądu Najwyższego. Instytucja zawieszenia świadczeń emerytalno-rentowych ma na uwadze bowiem tylko wynagrodzenie, dochody i inne przychody osiągane osobiście przez osobę uprawnioną do tych świadczeń. Dochody współmałżonka (wynagrodzenie, dochody lub inne przychody) nie mają wpływu na prawo drugiego z małżonków do pobierania emerytury lub renty, mimo że niektóre z nich - jak np. pobrane wynagrodzenie za pracę oraz inne usługi świadczone osobiście przez któregokolwiek z małżonków - stanowią dorobek małżonków (art. 32 § 2 pkt 1 k.r.o). Istotną okolicznością jest współuczestniczenie małżonka uprawnionego do emerytury lub renty w prowadzeniu gospodarstwa rolnego - niezależnie od ustroju majątkowego małżonków.

W uzasadnieniu pytania prawnego nacisk położono na prawa i obowiązki małżonków, a w szczególności obowiązek wzajemnej pomocy i współdziałania małżonków dla dobra rodziny, obowiązek wspólnego rozstrzygania obojga małżonków o istotnych sprawach rodziny oraz prawo do jednakowej stopy życiowej.

Nie negując znaczenia powyższych zasad dla należytego funkcjonowania rodziny, należy podkreślić, iż w świetle treści i celu § 6 rozporządzenia Rady Ministrów z 1983 r. nie mogą one decydować o ocenie prawa do pobierania przez współmałżonka świadczenia emerytalno-rentowego lub jego zawieszenia. Warunki decydujące o tym są bowiem ściśle określone w § 6 tego rozporządzenia.

Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.