Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2721638

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu
z dnia 19 września 2019 r.
III SA/Po 471/19
Obowiązek organu oceny możliwości płatniczych zobowiązanego przed podjęciem decyzji w sprawie umorzenia należności składkowych.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Górecka (spr.).

Sędziowie WSA: Marzenna Kosewska Mirella Ławniczak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2019 r. przy udziale sprawy ze skargi M. K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...) z dnia (...) kwietnia 2019 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział II w (...) z dnia (...) grudnia 2018 r., nr (...).

Uzasadnienie faktyczne

UZASADNIENIE.

Po przeprowadzeniu postępowania administracyjnego i zebraniu dowodów w sprawie decyzją nr (...) z dnia (...) grudnia 2018 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w (...) odmówił M. K. - na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 3a oraz art. 31 i 32 ustawy z (...) października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) umorzenia należności z tytułu składek w łącznej wysokości (...) zł, obejmujących składki społeczne i zdrowotne za okres od (...) do (...).

W uzasadnieniu powyższej decyzji organ I instancji podał, iż w sprawie nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności wymienione w art. 28 ust. 3 i 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Wobec wnioskodawcy nie jest prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne, zadłużenie jest wyższe aniżeli kwota kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, zakład nie wyczerpał okresu dochodzenia należności, postępowanie egzekucyjne nie zostało zakończone a więc nie można stwierdzić, ze należności są nieściągalne, naczelnik urzędu skarbowego ani komornik nie stwierdził braku majątku.

M. K. wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy stwierdzając, że w decyzji błędnie oceniono jego sytuację materialną, nie posiada samochodu, jest osobą niewypłacalną, bez majątku i dochodu, bez stałego zameldowania, zbliżającą się do wieku emerytalnego i obecnie jest na "łasce rodziny".

Po rozpatrzeniu wniosku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w (...) decyzją nr UP- (...) z dnia (...) kwietnia 2019 r. utrzymał w mocy decyzję o odmowie umorzenia należności.

Organ odwoławczy ponownie rozpoznał zebrany w sprawie materiał dowodowy i za organem I instancji podał, iż nie stwierdzono przesłanek umożliwiających umorzenie przedmiotowego zadłużenia. Stwierdzono, iż strona ma niełatwą sytuację materialną a przedstawione wydatki ponoszone w dwuosobowym gospodarstwie domowym są na poziomie kwoty (...) zł, chociaż nie uwzględniono w nich wydatków na zakup żywności. Organ stwierdził, że przy dochodach żony pobierającej emeryturę w kwocie (...) zł uwzględniając wydatki na opłaty, wyżywienie, zakup artykułów higienicznych, ubrań, itp., sytuacja materialna nie pozwala na jednorazowe zaspokojenie należności składkowych bez ryzyka pozostawienia możliwości wnioskodawcy na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, niemniej wydatki te nie są - w ocenie organu-nadzwyczajnymi kosztami jakie wnioskodawca musi ponosić i zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Ostatecznie Organ uznał, że zadeklarowany stan materialny może uniemożliwiać zaspokojenie potrzeb życiowych dwuosobowej rodziny, jednakże odmowę umorzenia należności składkowych uzasadnił brakiem wykazania czy wnioskujący posiada inne źródła dochodu i brakiem wykazania, że wnioskujący ma jakiekolwiek zaległości lub trudności w opłacaniu rachunków. Organ uzasadniając odmowę sięgnął też i po taki argument, że wnioskujący nie korzysta z pomocy społecznej i ma wkrótce otrzymać emeryturę.

Skargę na powyższą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. K., podnosząc argumenty dotyczące jej ciężkiej sytuacji materialnej i rodzinnej.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko i argumentację zawartą w uzasadnieniu skarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na jej uwzględnienie.

Po przeanalizowaniu akt administracyjnych sprawy Sąd uznał, iż organ nie dokonał wystarczających ustaleń faktycznych w celu jednoznacznego ustalenia, czy w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki umorzenia wymienione w art. 28 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 z późn. zm.).

Zgodnie z art. 28 ust. 1 tej ustawy należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład, z uwzględnieniem ust. 2-4. Według ust. 2 należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

- dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

- sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

- nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

- nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

- wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

- naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

- jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być przy tym w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (ust. 3 a).

Zgodnie natomiast z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż decyzja administracyjna wydana w przedmiocie umorzenia zaległości wobec ZUS ma charakter uznaniowy a to oznacza, ż nie może być ona całkowicie dowolna. System kontroli takiej decyzji przez sąd sprowadza się wyłącznie do kontroli jej legalności, a więc sąd nie może nakazać organowi podjęcia określonego rozstrzygnięcia, bowiem jest to wyłączna kompetencja organu. Kontrola sądu obejmuje wyłącznie zbadanie, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem, tj. czy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy oraz rozważył i ocenił wszystkie okoliczności mogące mieć wpływ na wybór rozstrzygnięcia o udzieleniu lub odmowie udzielenia ulgi - w postaci umorzenia należności (zob.m.in. wyrok WSA w Warszawie z 19 listopada 2007 r., V S.A./Wa 1876/07, lex nr 484969; wyrok WSA w Gdańsku z 10 lutego 2009 r., I S.A./Gd 874/08, lex nr 483118). Uznaniowa ocena istnienia lub nieistnienia przesłanek skutkujących umorzeniem należności winna być przy tym odzwierciedlona odpowiednio w uzasadnieniu decyzji - zgodnie z rygorami wskazanymi w art. 107 § 3 k.p.a. (wyrok WSA w Warszawie z 15 grudnia 2006 r., III S.A./Wa 2994/06, lex nr 306945; wyrok WSA w Gliwicach z 6 lutego 2009 r., III S.A./Gl 1421/08, lex nr 484073).

W omawianej sprawie dokonując takiej kontroli legalności decyzji Sąd stwierdził, że organ nie zadziałał prawidłowo.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. organ administracji publicznej winien wyjaśniać dokładnie stan faktyczny danej sprawy, zbierając i rozpatrując cały materiał dowodowy w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.). Zasada prawdy obiektywnej jest naczelną zasadą postępowania administracyjnego, wpływającą na kwestię odpowiedniego rozłożenia ciężaru dowodu w tym postępowaniu. Organ winien generalnie przeprowadzać niezbędne dowody z urzędu (zasada oficjalności postępowania) oraz wnioskowane przez stronę (zob.m.in., B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Warszawa 2006, s. 68-69).

Organ ubezpieczeniowy zasadnie uznał brak w niniejszej sprawie poszczególnych przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych i dotyczących całkowitej nieściągalności spornego zobowiązania publicznoprawnego.

W ocenie Sądu nie dokonano jednak wyczerpujących ustaleń faktycznych w zakresie niezbędnym do podjęcia jednoznacznej oceny istnienia przesłanek wskazanych w § 3 ust. 1 powołanego powyżej rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) i dotyczących wykazania przez zobowiązanego, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić dochodzonych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny

(opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych bądź też istnieje przewlekła choroba zobowiązanego pozbawiająca go możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności).

Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, iż w postępowaniu administracyjnym prowadzonym w przedmiocie umorzenia należności wobec ZUS organ, ustalając sytuację majątkową dłużnika, winien m.in. porównać stwierdzoną sytuację materialną zobowiązanego z wysokością zaległej należności i wskazać jego dochody (rzeczywiste czy potencjalne), które w ocenie organu byłyby wystarczające na pokrycie zadłużenia (wyrok NSA z 10 października 2007 r., II GSK 176/07, lex nr 399183). Należy ponadto zestawić wysokość dochodu uzyskiwanego przez stronę z niezbędnymi kosztami jej utrzymania w celu ustalenia, czy jest ona w stanie faktycznie spłacać istniejące zadłużenie bez uszczerbku dla swojego podstawowego utrzymania (wyrok WSA w Warszawie z 23 listopada 2007 r., V S.A./Wa 2247/07, lex nr 484964).

Możliwości majątkowe, płatnicze i zarobkowe nie mogą być przy tym rozpatrywane w oderwaniu od sytuacji rodzinnej zobowiązanego (obowiązków alimentacyjnych itd.), która może wpływać bezpośrednio na odpowiednie zmniejszenie tych możliwości.

Skarżący nie posiada obecnie praktycznie żadnego własnego majątku, będąc jedynie z żoną, która uzyskuje dochód ok. (...) zł miesięcznie. Zdaniem Sądu organ nie może uzasadniać odmowy tym, że skarżący ma w przyszłości otrzymać świadczenie emerytalne bo ocenia się sytuację i realne możliwości istniejące na dany czas.

W kontrolowanej decyzji organ sam potwierdził, że sytuacja materialna skarżącego uniemożliwia zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych dwuosobowej rodziny przy czym odmowę uzasadnił tym, że skarżący nie wykazał innych źródeł dochodu i posiadanych, innych zaległości. Sąd zauważa, że organ winien opierać się na zebranym materiale dowodowym, przy czym z oświadczenia skarżącego wynika, że nie ma on źródeł dochodu oraz złożył oświadczenie n/t posiadanych zobowiązań finansowych i były one związane z poręczeniem kredytu hipotecznego. Nadto nie można wymagać od osoby żeby ta składała dowody czy oświadczenia mające wykazać czy potwierdzić coś, czego nie ma. Nadto niezrozumiała dla Sądu jest konkluzja organu w ocenie dowodowej, w której stwierdza on, że Zakład nie może umarzać należności każdej osobie, która ponosi koszty związane z utrzymaniem. Sąd wskazuje, że organ ma obowiązek indywidualnie rozpoznać każdy wniosek tzn. ma obowiązek w każdej sprawie rozważyć sytuację materialną i rodzinną, zdrowotną konkretnej osoby i ocenić jej możliwości w zapłacie jej zaległości składkowych.

Sąd ponownie podkreśla, że nielogiczny i niezrozumiały zdaje się dla Sądu wywód organu mający uzasadnić odmowę umorzenia przedmiotowych należności i ponownie zauważa, że nie można odmowy umorzenia uzasadniać zdarzeniem, które dopiero ma wpłynąć na rzekomą poprawę stanu majątkowego strony.

Tak więc w ocenie Sądu organ jedynie zasadnie uznał brak w niniejszej sprawie poszczególnych przesłanek wskazanych w art. 28 ust. 3 ustawy, dotyczących całkowitej nieściągalności spornego zobowiązania publicznoprawnego, brak jednak wnikliwych, wystarczających ustaleń czy strona jest w stanie udźwignąć ciężar finansowy związany ze spłatą przedmiotowych należności, zaś dokonana ocena uzasadniona została nielogicznie i arbitralnie.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ winien zatem dokonać szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie aktualnego stanu finansowego skarżącego i wydatków ponoszonych przez niego, jak również dokonać odpowiedniej oceny jego możliwości płatniczych.

Ze względu na naruszenie przepisów postępowania (art. 7, 77 § 1 i 107 § 3 k.p.a.) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy Sąd orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.