Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2559065

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi
z dnia 26 września 2018 r.
III SA/Łd 689/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Monika Krzyżaniak (spr.).

Sędziowie NSA: Irena Krzemieniewska, Janusz Nowacki.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział III po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 września 2018 r. sprawy ze skargi Z. P. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) nr (...).

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...) Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia (...) lipca 2015 r., odmawiającą Z. P. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że wnioskiem z dnia 29 kwietnia 2014 r. J. P., jako przedstawiciel ustawowy małoletniej córki Z. P., wystąpił o umorzenie zaległości wynikających z decyzji z dnia (...) września 2013 r., w łącznej kwocie 57 848,67 zł. Decyzja z (...) września 2013 r., przenoszącej na małoletnią córkę Z. P., jako spadkobiercę po zmarłym dziadku A. P., odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek w łącznej kwocie 57 848,67 zł jest prawomocna, bowiem Sąd powszechny oddalił odwołanie. J. P. podniósł, że zarówno on, jak i jego 4-letnia córka nie dysponują tak dużą kwotą. Z. P. uczęszcza do przedszkola. Nie posiada żadnego dochodu ani żadnych środków pieniężnych. Nie ma możliwości zarobkowania i znajduje się na wyłącznym utrzymaniu J. P. J. P. wyjaśnił, że "osobiście nie dysponuje żądaną kwotą", gdyż jest osobą bezrobotną, utrzymującą siebie, partnerkę i córkę z prac dorywczych. Jest także zobligowany do alimentów na rzecz córki M. P. Odziedziczone przez Z. P. aktywa to 1/4 wkładu mieszkaniowego spółdzielczego, który to wkład nie podlega zbyciu, zatem nie można z nich pokryć zadłużenia córki.

Z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej wynika między innymi, że J. P. nie pracuje zarobkowo, nie pobiera emerytury ani renty, osiąga dochody z prac dorywczych w kwocie 700,00 zł miesięcznie. Nie osiąga dochodów z wynajmu pokoi, produkcji rolnej, alimentów i innych. Nie pobiera zasiłku i świadczeń z urzędu pracy oraz zasiłku z pomocy społecznej. Nie korzysta z innych form pomocy, prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nie posiada zobowiązań z tytułu podatków, zaciągniętych kredytów, w bankach, w instytucjach, u osób fizycznych i innych. Posiada zobowiązania wobec Funduszu Alimentacyjnego, które nie są spłacane - miesięczna kwota zobowiązania wynosi 600,00 zł. Nie posiada domu, mieszkania, gospodarstwa rolnego, nieruchomości oraz praw majątkowych. Nie posiada maszyn, urządzeń, środków transportu i innych składników mienia ruchomego. Nie posiada wierzytelności. Jest osobą zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy. Nie ponosi stałych wydatków z tytułu miesięcznych opłat, kosztów związanych z leczeniem.

Organ administracji ustalił, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego dla (...) w Ł. - (...) Wydział Cywilny, (...), z dnia 19 lipca 2010 r., spadek po A. P. z dobrodziejstwem inwentarza nabyły wnuki Z. P., M. M. P., A. S. i M. J. S. po 1/4 części spadku każde z nich. Stan czynny spadku po A. P., zgodnie z uzupełnionym spisem inwentarza majątku spadkowego z dnia 29 kwietnia 2013 r., sporządzonym przez Urząd Skarbowy (...), wynosi 113 145,00 zł. Decyzją z (...) września 2013 r. ZUS przeniósł odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego w dniu 27 marca 2009 r. A. P. w kwocie 57 848,67 zł na spadkobiercę, małoletnią wnuczkę - Z. P. Wyrokiem z dnia 3 marca 2014 r., (...), Sąd Okręgowy w Ł. (...) Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie Z. P. od decyzji z dnia (...) września 2013 r. Zgodnie z danymi zaewidencjonowanymi w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS J. P. jest zgłoszony do ubezpieczeń jako osoba bezrobotna niepobierająca zasiłku. Jego konkubina - A. S. jest zgłoszona do ubezpieczeń jako osoba bezrobotna niepobierająca zasiłku.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. wydał w dniu (...) lipca 2014 r. decyzję nr (...) o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 28 ust. 1-3 i 3a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (zwanej usus) oraz decyzję nr (...) o umorzeniu postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. w zw. z art. 28 ust. 3a i art. 30 usus.

W wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. w dniu (...) września 2014 r. decyzję nr (...) utrzymał w mocy decyzję nr (...) z dnia (...) lipca 2014 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek oraz decyzję nr (...) o utrzymaniu w mocy decyzji nr (...) z dnia (...) lipca 2014 r. o umorzeniu postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 20 stycznia 2015 r.,

III SA/Łd 977/14, oddalił skargę na decyzję nr (...) z dnia (...) września 2014 r., utrzymującą w mocy decyzję nr (...) z dnia (...) lipca 2014 r. o umorzeniu postępowania, zaś wyrokiem z dnia 20 stycznia 2015 r., III SA/Łd 976/14, uchylił decyzję Zakładu nr (...) z dnia (...) września 2014 r. i poprzedzającą ją decyzję Zakładu nr (...) z dnia (...) lipca 2014 r. o odmowie umorzenia należności z tytułu składek na podstawie art. 28 ust. 1-3 i 4a usus.

Następnie organ wskazał, że zgodnie z oświadczeniem z dnia 11 maja 2015 r. J. P. jest rozwiedziony, nie pracuje zarobkowo, nie pobiera emerytury ani renty, osiąga dochody z tytułu wykonywania prac dorywczych w miesięcznej wysokości 700,00 zł. Nie pobiera zasiłku ani świadczenia z urzędu pracy. Nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej. Nie korzysta z innych form pomocy. Nie ponosi żadnych wydatków, w tym związanych z utrzymaniem, kosztów leczenia. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, z nieletnią córką Z. P. oraz "partnerką" A. S., która nie osiąga dochodów. Posiada zobowiązania alimentacyjne w wysokości 600,00 zł miesięcznie. Dokonuje dobrowolnych wpłat w wysokości 50,00 zł. Nie posiada innych zobowiązań pieniężnych, nieruchomości, praw majątkowych, maszyn, urządzeń i środków transportu, innych ruchomości, wierzytelności.

Zgodnie z informacją z dnia 25 marca 2015 r. przekazaną przez Spółdzielnię Mieszkaniową (...) wartość wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego nr 20 przy ul. A 84, wynosiła 3,35 zł po denominacji, w dacie przydziału prawa, tj. w dniu 20 kwietnia 1978 r. Zwaloryzowana wartość wkładu mieszkaniowego na dzień 27 marca 2009 r. stanowiła 100% wartości wolnorynkowej według stanu na 2009 r. Aktualnie zwaloryzowany wkład mieszkaniowy stanowi wartość rynkową. Osobami uprawnionymi do wkładu mieszkaniowego są w 1/2 części D. P. jako współwłaścicielka (odrzuciła spadek po mężu) oraz na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego dla (...) w Ł. (...) Wydział Spraw Cywilnych z dnia 31 marca 2011 r., spadek (1/2 część wkładu) nabyły wnuki zmarłego: M. J. S., A. S., M. P. i Z. P. Zgodnie z danymi zewidencjonowanymi w ZUS, J. P. jest od dnia 9 listopada 2010 r. zgłoszony do ubezpieczeń jako osoba bezrobotna, niepobierająca zasiłku.

Zgodnie z informacją z dnia 24 marca 2015 r., przekazaną przez Powiatowy Urząd Pracy w Ł., od dnia 9 listopada 2010 r. jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. W latach 2012-2014 przedstawiono mu 8 otwartych ofert pracy (bez konieczności rozliczania). Zgodnie z informacją z 1 kwietnia 2015 r., przekazaną przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ł., J. P. nie figuruje w kartotece świadczeniobiorców. Zgodnie z danymi zewidencjonowanymi w Kompleksowym Systemie Informatycznym ZUS A. S. od dnia 12 stycznia 2015 r. nie posiada żadnego tytułu ubezpieczeń. Zgodnie z informacją z dnia 23 marca 2015 r., przekazaną przez Powiatowy Urząd Pracy w Ł., A. S. w okresie od 23 maja 2011 r. do 11 stycznia 2015 r. była zarejestrowana jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. W latach 2012-2014 przedstawiono jej 7 otwartych ofert pracy (bez konieczności rozliczania). Zgodnie z informacją z dnia 14 kwietnia 2015 r., przekazaną przez Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Ł. (...) Wydział Pracy Środowiskowej, A. S. nie mieszka w Ł. przy ul. B 25 m 52 (adres zgłoszony w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych jako adres zameldowania).

Wnioskiem z dnia 10 grudnia 2014 r. J. P. jako przedstawiciel ustawowy małoletniej Z. P., wystąpił o umorzenie na podstawie przepisów ustawy z dnia 9 listopada 2012 r. o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność (Dz. U. z 2012 r. poz. 1551), należności wynikających z decyzji z dnia (...) września 2013 r., przenoszącej na małoletnią Z. P. odpowiedzialność za zobowiązania zmarłego w dniu 27 marca 2009 r. A. P. W dniu 27 marca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (...) Oddział w Ł. wydał, na podstawie przepisów tej ustawy decyzję o warunkach umorzenia należności z tytułu składek na: ubezpieczenia społeczne za okres od listopada 2002 r. do lipca 2003 r., od września 2003 r. do stycznia 2004 r. oraz za kwiecień 2004 r. w łącznej kwocie 12 569,07 zł, ubezpieczenie zdrowotne za okres od listopada 2002 r. do lipca 2003 r., od września 2003 r. do stycznia 2004 r. oraz za kwiecień 2004 r., w łącznej kwocie 3 632,60 zł, Fundusz Pracy za okres od listopada 2002 r. do lipca 2003 r., od września 2003 r. do stycznia 2004 r. oraz za miesiąc kwiecień 2004 r. w łącznej kwocie 988,34 zł oraz wskazał, że warunkiem umorzenia należności jest spłata należności niepodlegających umorzeniu.

Rozpoznając natomiast wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy w związku z decyzję o odmowie umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek podjętą na podstawie usus, Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że w stosunku do małoletniej Z. P. nie jest prowadzone postępowanie egzekucyjne mające na celu wyegzekwowanie należności. Nieuprawniona i przedwczesna byłaby wypowiedź, że w sprawie wystąpiła lub nie całkowita nieściągalność zaległych składek w rozumieniu art. 28 ust. 3 usus.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał, że brak jest podstaw do umorzenia zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 1-3 usus. Małoletniej Z. P. przysługuje udział w wielkości 1/4 masy czynnej spadku po zmarłym A. P., którego głównym składnikiem jest wkład mieszkaniowy, związany z lokalem mieszkalnym nr 20, znajdującym się w Ł. przy ul. A 84. Spadkobiercom zmarłego przysługuje w stosunku do małżonka przejmującego lokatorskie prawo do lokalu roszczenie o wypłatę połowy wartości wkładu. Wkład mieszkaniowy wniesiony przez członka ulega zwiększeniu o wartość poniesionych przez członka spółdzielni wpłat na poczet spłaty kredytu zaciągniętego przez spółdzielnię na sfinansowanie kosztów budowy danego lokalu. Zgodnie z operatem szacunkowym wartość lokalu mieszkalnego została określona na kwotę 225 600,00 zł. Wskazując na informację z dnia 25 marca 2015 r., przekazaną przez Spółdzielnię Mieszkaniową (...), organ stwierdził, że wartość wkładu mieszkaniowego będącego przedmiotem dziedziczenia wynosi 112 800,00 zł, tj. 1/2 wartości rynkowej. Wkład mieszkaniowy przysługuje w 1/2 części D. P. (małżonce zmarłego A. P., która odrzuciła spadek po zmarłym mężu), jako współwłaścicielce spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego oraz spadkobiercom zmarłego w pozostałej części. Do chwili dokonania działu spadku, wszystkim spadkobiercom zmarłego A. P., w tym małoletniej Z. P. przysługuje kwota 112 800,00 zł, tj. 1/2 wartości zwaloryzowanego wkładu mieszkaniowego. Kwota ta jest wystarczająca do pokrycia długów spadkowych A. P., stwierdzonych prawomocną decyzją z dnia (...) września 2013 r. W przypadku niemożności dokonania działu spadku, z uwagi na niemożność dokonania spłaty przez żyjącego małżonka, nie jest wykluczone przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu spółdzielczego w odrębną własność lokalu, co pozwoliłoby na sprzedaż lokalu mieszkalnego na wolnym rynku w celu wypłaty kwot należnych spadkobiercom, a z pozostałej kwoty sfinansowanie zakupu mniejszego lokalu dla żyjącego małżonka. W przypadku jednomyślnego podjęcia decyzji o wystąpieniu ze spółdzielni, D. P. oraz spadkobiercom A. P. przysługiwać będzie roszczenie o wypłatę kwoty odpowiadającej wartości rynkowej lokalu mieszkalnego. Ewentualne wdrożenie przez uprawniony do tego organ postępowania egzekucyjnego, nie będzie wpływać na bieżące zaspokajanie potrzeb rodziny zobowiązanej. Efektywna egzekucja należności może być prowadzona tylko ze spadku, tj. z przysługującego małoletniej Z. P. roszczenia o wypłatę wchodzących do spadku kwot z wkładu związanego ze spółdzielczym prawem do lokalu, niezależnie czy nastąpi ona od spadkobiercy, czy będzie wynikiem dobrowolnego zbycia "lokalu" celem uzyskania środków na ten cel. Ewentualne dochodzenie należności z tytułu składek na drodze postępowania egzekucyjnego pozostanie bez wpływu na osiągane przez rodzinę zobowiązanej dochody. W związku z tym za odmową umorzenia należności z tytułu składek przemawia interes publiczny, który rozumieć należy jako zapewnienie wpływu należnych składek wraz z odsetkami za zwłokę do funduszy, którymi zarządza Zakład. Wobec małoletniej Z. P. nie została stwierdzona przesłanka całkowitej nieściągalności.

Na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie ustalono, że małoletnia Z. P. pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z J. P. oraz z matką - A. S. J. P. nie pracuje zarobkowo i nadal pozostaje osobą bezrobotną, zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy bez prawa do zasiłku. Zgodnie z oświadczeniem z dnia 5 maja 2015 r. J. P. nie pobiera świadczeń emerytalno-rentowych, zasiłku i świadczeń z Urzędu Pracy, zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy, osiąga natomiast dochody z prac dorywczych w miesięcznej kwocie 700,00 zł. A. S. do dnia 11 stycznia 2015 r. zarejestrowana była w Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Aktualnie nie posiada żadnego tytułu do ubezpieczeń i zgodnie z oświadczeniem z dnia 5 maja 2015 r. nie osiąga dochodów. Na podstawie pozyskanych z Powiatowego Urzędu Pracy w Ł. informacji wynika, że tamtejszy urząd w latach 2012-2014 przedstawił J. P. 8 otwartych ofert pracy (bez obowiązku rozliczenia), natomiast A. S. w okresie od 23 maja 2011 r. do 11 stycznia 2015 r. - 7 ofert pracy (bez konieczności rozliczenia). Brak jest informacji o przyczynach niepodjęcia przez rodziców skarżącej zatrudnienia. W oświadczeniu z dnia 5 maja 2015 r. J. P. nie wskazał, czy ponosi i w jakiej wysokości stałe wydatki związane z utrzymaniem. Nie wskazał również adresu zamieszkania/pobytu swojej rodziny, w związku z czym niemożliwe było przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, który potwierdziłby faktyczne warunki lokalowo-bytowe oraz sytuację finansową, majątkową i rodzinną małoletniej Z. P. Ponadto J. P. ma zasądzone na córkę M. P., alimenty w kwocie 600,00 zł miesięcznie. Jednak reguluje je w kwocie 50,00 zł miesięcznie (należność przekazywana jest do komornika) i posiada z tego tytułu zobowiązania wobec Funduszu Alimentacyjnego. J. P. nie wskazał, czy posiada zobowiązania pieniężne wobec innych wierzycieli. Z ustaleń Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz zgodnie z informacją pozyskaną od J. P. wynika, iż nie posiada on żadnego majątku w postaci nieruchomości i ruchomości. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy nie wskazał zmiany sytuacji rodzinnej, majątkowej i materialnej swojej rodziny.

Organ wskazał, iż aktualna sytuacja finansowa rodziny małoletniej Z. P., spowodowana pozostawaniem przez jej rodziców bez stałej pracy oraz posiadaniem zobowiązań wobec innych wierzycieli jest trudna. Tym samym w przypadku rodziny skarżącej zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego rozporządzeniem. Z przyczyn oczywistych, tj. z uwagi na fakt, iż skarżąca, jako spadkobierca ponosi odpowiedzialność za zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek wynikających z decyzji odpowiedzialności z dnia (...) września 2013 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie nie badał zajścia przesłanek zdefiniowanych w § 3 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia. Decyzją z dnia (...) marca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych określił należności podlegające umorzeniu na podstawie przepisów ustawy o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność oraz wskazał, iż warunkiem umorzenia wskazanych należności jest spłata należności niepodlegających umorzeniu. W sprawie nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Zachodzi natomiast przesłanka ważnego interesu osoby zobowiązanej, formalnie dająca możliwość umorzenia należności składkowych. Jednakże podejmując decyzję w przedmiocie umorzenia, obowiązkiem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest uwzględnienie stanu finansów ubezpieczeń społecznych, co oznacza iż Zakład zobligowany jest do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym, który można rozumieć jako zapewnienie wpływu należnych składek i odsetek za zwłokę do funduszy, którymi zarządza Zakład, z którego wypłacane są świadczenia dla uprawnionej, szerokiej grupy społecznej, co z kolei może oznaczać, że interes administrowanych funduszy winien być stawiany wyżej niż interes wnioskodawcy.

Organ podniósł, iż sytuacja skarżącej nie kwalifikuje się do zastosowania umorzenia z zastosowaniem przytoczonych wyżej przepisów. W przypadku skarżącej nie została stwierdzona całkowita nieściągalność zdefiniowana w art. 28 ust. 3 usus. Do wniosku nie zostały załączone żadne dokumenty, z których wynikałoby, że rodzice skarżącej są osobami niezdolnymi do podjęcia i wykonywania pracy zarobkowej. Obecna trudna sytuacja finansowa i materialna rodziny skarżącej może nie mieć charakteru trwałego i może ulec zmianie, np. w wyniku podjęcia przez jej rodziców stałego zatrudnienia. J. P. nie ubiegał się o ulgową formę spłaty zadłużenia. Mógłby przystąpić do spłaty zadłużenia w układzie ratalnym, który dostosowany byłby do jego możliwości finansowych. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako wierzyciel publicznoprawny nie może swobodnie dysponować swoją wierzytelnością - należnościami z tytułu składek, lecz czyni to na zasadach i w sposób określony w ustawie.

W skardze na powyższą decyzję J. P. w imieniu małoletniej Z. P. podniósł, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie wziął pod uwagę wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjny z dnia 20 stycznia 2015 r., III SA/Łd 976/14, w którym Sąd odwołał się do wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 czerwca 2012 r. II FSK 2410/10. Podkreślił, iż nabycie spadku przez skarżącą, który jest dla niej bez wartości, nie wpłynie na poprawę jej sytuacji majątkowej, a wręcz ją zuboży, bo gdy podejmie w przyszłości jakąkolwiek pracę zarobkową komornik przystąpi do ściągania pieniędzy. Jedynie w przypadku wyraźnej poprawy sytuacji mogłaby zaistnieć przesłanka do ustalenia, że za odmową umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek przemawia interes publiczny i nie zostaje naruszony interes zobowiązanego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przyjął, że w sytuacji gdy nie będzie osiągała dochodu, egzekucja zostanie skierowana do składnika majątku, jakim jest odziedziczony wkład. Nie wzięto pod uwagę, że w ten sposób jej zadłużenie nadal będzie się pogłębiało, a wartość wkładu będzie ulegała zmniejszeniu. Wkład jest prawem majątkowym ściśle związanym ze spółdzielczym prawem do lokalu. Dopóki to ostatnie prawo istnieje i przysługuje jednemu z pierwotnie współuprawnionych, dopóty wkład nie ma samodzielnego bytu. Jak wynika ze spisu inwentarza, główną część aktywów spadku stanowi część wkładu mieszkaniowego. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych wkład mieszkaniowy jest świadczeniem uiszczanym na rzecz spółdzielni mieszkaniowej w zamian za ustanowienie dla jej członka prawa do użytkowania lokalu mieszkalnego. Z chwilą jego uiszczenia, członkowi spółdzielni przysługuje uprawnienie do korzystania z oddanego lokalu. Ustawa ściśle wiąże członkostwo w spółdzielni z trwaniem tego prawa, wskazując w art. 9 ust. 3, że jest ono niezbywalne i nie podlega dziedziczeniu. W przypadku, gdy prawo do lokalu przysługiwało obojgu małżonkom, w razie śmierci jednego z nich, całość tego prawa przechodzi na drugiego małżonka. Główny najemca babka skarżącej nadal mieszka w lokalu. Tym samym prawo to trwa nadal i nie powstaje po stronie spółdzielni obowiązek zwrotu wkładu/wypłaty wartości rynkowej lokalu skoro obowiązek wypłaty wkładu nigdy się nie zrealizował. Możliwość "waloryzacji" wkładu mieszkaniowego zachodzi wyłącznie w przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego. W przeciwnym razie jego wartość w czasie istnienia prawa do spółdzielczego lokalu mieszkalnego pozostaje niezmienna. Wkład w dalszym ciągu pozostaje do dyspozycji spółdzielni, stanowiąc jej wyodrębniony majątek. Błędne jest przyjmowanie wartości wkładu mieszkaniowego w wysokości zwaloryzowanej do wartości rynkowej mieszkania własnościowego. Wkład staje się bowiem samodzielnym prawem majątkowym chwili wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalu. Obecnie nie ma on samodzielnego bytu. Tym samym jego wartość pozostaje niezmienna. Z przepisów ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych wynika, że wkład mieszkaniowy, poza przypadkami określonymi w art. 11 ust. 2 oraz 11 ust. 21, nie podlega nigdy waloryzacji. Zgodnie z powyższym Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien przyjąć wartość wkładu mieszkaniowego, jaką miał w momencie wniesienia go do spółdzielni, co pozwoli na należyte uwzględnienie faktycznego wzbogacenia się skarżącej. Babka skarżącej nie przejęła żadnego prawa do lokalu lokatorskiego, gdyż nigdy go nie utraciła, będąc od wniesienia wkładu tj. 1978 r. głównym najemcą. Podejmując decyzję Zakład Ubezpieczeń Społecznych powinien brać pod uwagę aktualną sytuację finansową, a nie hipotetyczne sytuacje mogące zaistnieć lub nie w bliżej nieokreślonej przyszłość, które mogą mieć wpływ na możliwość spłaty. Skarżąca ma obecnie 6 lat. W żaden sposób nie przyczyniła się do powstania zadłużenia. W chwili śmierci dziadka nawet się jeszcze nie urodziła.

W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie. Nie kwestionując powiązania wkładu z lokalem, niezbywalności, niedziedziczenia prawa do lokalu wskazał na możliwość zaspokojenia z przysługującej skarżącej spłaty od D. P, której źródłem jest nabycie w części spadku po A. P. W przypadku ustalania takiej spłaty w sytuacji wystąpienia z odpowiednim powództwem o zapłatę do sądu przez skarżącą, wartość wkładu nie będzie ustalona na poziomie 3,5 zł, lecz na poziomie wartości wolnorynkowej lokalu, z którym wkład jest związany. Potwierdza to informacja Spółdzielni Mieszkaniowej na temat wartości wkładu na moment nabycia spadku i obecnie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 16 lutego 2016 r., III SA/Łd 1268/15, oddalił skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nr (...) z dnia (...) w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek.

Od powyższego wyroku skarżąca wniosła skargę kasacyjną, a wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 maja 2018 r. sygn. I GSK 814/18 uchylono zaskarżony wyrok i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiego Sądowi Administracyjnemu w Łodzi.

U podstaw rozstrzygnięcia Naczelnego Sądu Administracyjnego legło uznanie, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku uniemożliwia dokonanie jego merytorycznej kontroli instancyjnej, gdyż nie daje możliwości jednoznacznej rekonstrukcji podstawy prawnej rozstrzygnięcia, która winna obejmować też odniesienie się do kwestii prawnych wynikających z zarzutów podnoszonych w skardze. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera jasnej i zrozumiałej (czytelnej) argumentacji ustosunkowującej się do tych zarzutów i oceny ich zasadności w aspekcie wpływu na legalność kontrolowanej decyzji, które dotyczą kwestii związanych z realizacją przez organ wskazań zawartych w wyroku WSA w Łodzi z dnia 20 stycznia 2015 r. (sygn. akt III SA/Łd 976/14) dotyczących wyjaśnienia faktycznej wartości spadku, który nabyła skarżąca i czy jego nabycie może rzeczywiście wpłynąć na poprawę jej sytuacji majątkowej. Ponadto NSA uznał, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie spełnia wymogów wynikających z art. 153 p.p.s.a. W ocenie NSA, w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak jest prawnych i konkretnych rozważań odnoszących się do zarzutów skargi, natomiast rozważania Sądu I instancji akceptujące stanowisko organu także nie zawierają wystarczająco poprawnych argumentów odnoszących się do kwestii prawnych. W zaskarżonym wyroku zabrakło w tej mierze konkretnej płaszczyzny porównawczej. Sąd I instancji w swych argumentach nie zawarł bowiem też konkretnych ocen prawnych w stosunku do stanowiska organu wyrażonego w zaskarżonej decyzji, w którym powoływał się ZUS na konkretne rozwiązania prawne. Z tych przyczyn, ocena zasadności tych wszystkich zarzutów i towarzyszącej im argumentacji, bez uprzedniego wyrażenia właściwego stanowiska przez Sąd I instancji w ramach wykonania dyspozycji art. 141 § 4 p.p.s.a. była niemożliwa. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że nie może konfrontować twierdzeń skarżącej zamiast z bezpośrednio zaskarżonym wyrokiem poddawanym jego ocenie, zasadniczo z treścią decyzji. W szczególności gdy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku brak przedstawienia szczegółowego stanowiska wyrażonego w uprzednio wydanym w tej sprawie prawomocnym wyroku.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga jest uzasadniona.

W myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 2188) kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Zgodnie natomiast z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm. - dalej: p.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.).

Z wymienionych przepisów wynika, iż sąd bada legalność zaskarżonej decyzji czy jest ona zgodna z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

Dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy istotne jest, iż stosownie do treści art. 190 p.p.s.a., sąd któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przyjmuje się, iż ocena prawna wyrażona w orzeczeniu Naczelnego Sądu Administracyjnego jest wiążąca w sprawie dla sądu pierwszej instancji zarówno wówczas, gdy dotyczy zastosowania przepisów prawa materialnego, jak również przepisów postępowania administracyjnego. Oznacza to, że wojewódzki sąd administracyjny jest obowiązany rozpatrzyć sprawę ponownie, stosując się do oceny prawnej zawartej w uzasadnieniu wyroku, bez względu na poglądy prawne wyrażone w orzeczeniach sądowych w innych sprawach. Nawet w przypadku sporu, co do stanu faktycznego będącego podstawą subsumcji prawa, a więc i oceny prawnej lub odmiennej interpretacji prawa albo nawet możliwości niezgodności oceny sądu z prawem obowiązującym, zapatrywania prawne wynikające z oceny prawnej NSA mają moc wiążącą, zaś odmienna ocena materiału dowodowego stanowi prawnie niedopuszczalną polemikę z prawomocnym wyrokiem sądu administracyjnego.

Przez ocenę prawną rozumie się powszechnie wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpoznawanej sprawie, zaś wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie dla uniknięcia wadliwości w postaci np. braków w materiale dowodowym lub innych uchybień procesowych. W konsekwencji należy uznać, iż związanie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, w rozumieniu art. 190 p.p.s.a., oznacza, iż nie może on formułować nowych ocen prawnych - sprzecznych z poglądem wyrażonym przez Naczelny Sąd Administracyjny w tej sprawie, a zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania poprzez treść nowego wyroku.

W niniejszej sprawie wyrokiem z dnia 9 maja 2018 r., sygn. akt I GSK 814/18, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 16 lutego 2016 r. o sygn. III SA/Łd 1268/15 i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania. Rozpatrując zatem obecnie niniejszą sprawę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi związany był wykładnią prawa i oceną stanu faktycznego dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w powołanym i zacytowanym wyżej wyroku z dnia 9 maja 2018 r.

Rozpoznając ponownie skargę, Sąd uznał, że organ administracji naruszył przepisy postępowania, a mianowicie art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. oraz art. 153 p.p.s.a. i naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 121 ze. zm.), zwana dalej u.s.u.s. oraz przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. z 2003 r. Nr 141, poz. 1365 z późn. zm.; dalej: u.s.u.s.).

Zgodnie z treścią art. 28 ust. 2 ustawy z 13 października 1998 r. należności z tytułu składek mogą być umarzane w przypadku ich całkowitej nieściągalności z zastrzeżeniem ust. 3a. W myśl art. 28 ust. 3 wymienionej ustawy całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy:

1)

dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2)

sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze;

3)

nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa;

4)

nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

5)

naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6)

jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

Zgodnie z treścią art. 28 ust. 3a u.s.u.s., należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności.

W myśl art. 32 u.s.u.s., składek na Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i Fundusz Emerytur Pomostowych oraz na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika, odpowiedzialności osób trzecich i spadkobierców oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne.

W myśl § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365) zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku:

1)

gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2)

poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3)

przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W orzecznictwie sądów administracyjnych jest powszechnie przyjęty pogląd, że decyzje w przedmiocie umorzenia składek na ubezpieczenie mają charakter uznaniowy. Okoliczność ta nie zwalnia organu od zebrania w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, jego rozpatrzenia, a w konsekwencji uzasadnienia swego stanowiska. Jeżeli organ odmawia umorzenia należności w uzasadnieniu decyzji powinien wskazać na konkretne okoliczności, które zdaniem organu przemawiają za takim rozstrzygnięciem wraz z konkretnymi wyliczeniami. Sąd, który bada legalność decyzji podejmowanej w sferze uznania administracyjnego musi mieć możliwość oceny przesłanek, którymi ten organ się kierował przyjmując, że odmowa umorzenia zaległych należności nie spowoduje drastycznego pogorszenia się sytuacji materialnej strony. Sąd bada bowiem czy decyzja zawiera należyte ustalenie stanu faktycznego sprawy, czy prawidłowo interpretuje zastosowane do tego stanu faktycznego przepisy prawa oraz czy zawiera wyczerpujące uzasadnienie stanowiska organu.

Uznanie administracyjne nie powinno oznaczać dowolności, czemu służą określone przez ustawodawcę dyrektywy wyboru. Organ przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona analiza stanu faktycznego sprawy stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym (zob. wyrok NSA z dnia 10 października 2007 r., II GSK 176/07, LEX nr 399183). Dodatkowo należy podkreślić, że również w postępowaniu przed organami ZUS obowiązuje podstawowa zasada postępowania administracyjnego, w świetle której w toku postępowania organy administracji stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli.

Należy zaznaczyć, że sprawa umorzenia składek skarżącej była już rozpoznawana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, który wyrokiem z dnia 20 stycznia 2015 r., w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 976/14 uchylił zaskarżoną decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) września 2014 r. oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z (...) lipca 2014 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności Z. P. z tytułu odpowiedzialności za nieopłacone składki A. P. W wymienionym wyroku sąd uznał, że organ administracji odmawiając umorzenia należności składkowych skoncentrował się na rozważeniu interesu publicznego, a nie rozważył wnikliwie, czy za uwzględnieniem wniosku nie przemawia interes zobowiązanego. Sąd uznał, że organ nie przeprowadził postępowania w sposób prawidłowy, bowiem nie dokonał wyczerpującej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Nie wziął pod uwagę szczególnej sytuacji małoletniej (4 letniej) skarżącej, znajdującej się pod opieką rodziców, którzy praktycznie nie posiadają żadnego majątku. Rodzinę utrzymuje ojciec skarżącej z prac dorywczych. Zobowiązana mieszka z rodzicami w mieszkaniu dziadków. Jej ojciec nie jest w stanie wypełniać obowiązków alimentacyjnych wobec drugiej córki w związku z czym pozostaje dłużnikiem Funduszu Alimentacyjnego. W ocenie sądu organ administracji nie dokonał wyczerpującej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Odmowę umorzenia należności nie może uzasadniać to, że sytuacja ekonomiczna skarżącej może poprawić się w przyszłości po podjęciu pracy przez rodziców. ZUS jest bowiem zobowiązany ocenić obecną sytuację osobistą., majątkową i rodzinną zobowiązanego nie zaś rozpatrywać hipotetyczną sytuację mogącą nastąpić w przyszłości. Tym bardziej, że skarżąca jest kilkuletnim dzieckiem i jej przyszłość nie jest zależna od niej samej lecz od rodziców. Jak wynika z ustaleń ZUS nie są oni osobami przedsiębiorczymi i aktywnymi zawodowo. Od dłuższego czasu posiadają status bezrobotnych bez prawa do zasiłku, zdani są na pomoc mieszkaniową dziadków skarżącej, a ojciec zalega z płatnością alimentów na dziecko. Wobec powyższego, Sąd uznał, że ewentualna poprawa sytuacji materialnej małoletniej skarżącej może wiązać się jedynie z nabyciem przez nią z dobrodziejstwem inwentarza spadku po dziadku A. P. Jednakże istotne jest w sprawie wyjaśnienie, jaka jest faktyczna wartość tego spadku i czy jego nabycie może rzeczywiście wpłynąć na poprawę jej sytuacji majątkowej. Jedynie w przypadku wyraźnej poprawy tej sytuacji mogłyby zaistnieć przesłanki do ustalenia, iż za odmową umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek przemawia interes publiczny i nie zostaje naruszony interes zobowiązane. Sytuacja zobowiązanego winna być oceniana na dzień wydania decyzji przez ZUS. Skarżąca jako spadkobierca zmarłego dziadka nabyła prawo do połowy wkładu mieszkaniowego spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu. W ocenie Sądu skoro skarżąca nabywając prawo do części spadku otrzymała prawo do części wkładu mieszkaniowego niezbędne jest ustalenie, choćby w przybliżeniu, wartości tego wkładu. Tymczasem ZUS rozważania w tym zakresie ograniczył do wyjaśnienia, że udział we wkładzie mieszkaniowym posiada wymierną wartość, a tym samym nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności. Sąd uznał, że ZUS błędnie utożsamił wartość tego wkładu z wartością rynkową mogącą stanowić przedmiot obrotu tj. własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu bądź odrębnej własności lokalu mieszkalnego. Faktycznie za wartość rynkową odziedziczonego wkładu spółdzielczego prawa do lokalu należy przyjąć wartość jaką miał on w momencie wniesienia go do spółdzielni. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy ZUS winien ustalić obecną sytuację materialną i osobistą skarżącej z uwzględnieniem rzeczywistej wartości odziedziczonego spadku.

Zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a. ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia.

ZUS wydając zaskarżoną decyzję, przyjął, iż w przypadku małoletniej Z. P. nie zachodzi przesłanka zdefiniowana w § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, to jest opłacanie należności z tytułu składek nie pozbawiłoby skarżącej oraz jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych, zachodzi natomiast przesłanka ważnego interesu osoby zobowiązanej, formalnie dająca możliwość umorzenia należności składkowych. Jednakże podejmując decyzję w przedmiocie umorzenia obowiązkiem ZUS jest uwzględnienie stanu finansów ubezpieczeń społecznych, co oznacza, że Zakład zobligowany jest do konfrontowania interesu dłużnika z interesem ogólnospołecznym. Zastosowanie umorzenia należności jest odstąpieniem od zasady równego traktowania wszystkich obywateli, co oznacza, że muszą istnieć przyczyny wyraźnie przemawiające, za tak szczególnym traktowaniem zobowiązanego.

W niniejszej sprawie, w ocenie Sądu, organ rentowy nie wykazał istnienia ważnego interesu publicznego przemawiającego za odmową uwzględnienia wniosku skarżącej. Za taki ważny interes ogólnospołeczny nie można uznać faktu odziedziczenia przez skarżącą odpowiedniej części wkładu mieszkaniowego spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego. W czasie trwania lokatorskiego prawa do lokalu Z. P. nie może żądać wypłaty wartości wkładu, ani nim dysponować. Wkład ten pozostaje bowiem w wyłącznej dyspozycji spółdzielni. Wskazać należy, że spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego jest niezbywalne, nie przechodzi na spadkobierców i nie podlega egzekucji, dlatego też wierzyciel nie może również skierować egzekucji do wkładu mieszkaniowego członka (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 21 lipca 2016 r., sygn. akt I ACa 90/16, Lex numer 2114021). Prawo do wkładu mieszkaniowego jest prawem majątkowym ściśle związanym ze spółdzielczym prawem do lokalu. Dopóki ostatnie prawo istnieje i przysługuje uprawnionemu, dopóty prawo do wkładu nie ma samodzielnego bytu (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 6 lutego 2014 r., sygn. akt I ACa 717/13, Lex numer 1437891). Zważyć także należy, że dziedziczeniu - zgodnie z zasadą związania lokatorskiego spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego z prawem do wkładu mieszkaniowego - podlega jedynie wierzytelność z tytułu wkładu. Spadkobiercom zmarłego małżonka przysługuje roszczenie o zapłatę określonej sumy tytułem spłaty za wkład wyłącznie względem małżonka, któremu przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2009 r., sygn. IV CSK 19/09, M. Spół.2010/4/28-30). Zatem w czasie trwania spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu wkład mieszkaniowy pozostaje w dyspozycji spółdzielni i jego spadkobierca nie może żądać wypłacenia jego wartości, ani nim dysponować. Dopiero w razie wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalu (np. w razie ustania członkostwa) osobie uprawnionej przysługuje od spółdzielni prawo do wypłaty zwaloryzowanej wartości wkładu mieszkaniowego. Można zatem uznać, że prawo do wkładu mieszkaniowego jest ekspektatywą (oczekującą wierzytelnością) jaka przysługuje stronie względem spółdzielni o wypłatę określonych pieniędzy na wypadek wygaśnięcia prawa do lokalu. Oczywiście może się zdarzyć, że ekspektatywa ta nie zostanie nigdy zrealizowana w przypadku gdy nie dojdzie do wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu.

Okoliczność, że skarżąca jest spadkobiercą w odpowiedniej części wkładu mieszkaniowego nie oznacza, że jest ona w stanie spłacić zadłużenie z tytułu należności składkowych.

Jak przyjął NSA w wyroku z dnia 12 czerwca 2012 r. sygn. akt II FSK 2410/10 za wartość rynkową odziedziczonego wkładu spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego należy przyjąć wartość jaką miał on w momencie wniesienia do spółdzielni. WSA w Łodzi w wyroku w sprawie o sygn. akt III SA/Łd 976/14, podzielił powyższe stanowisko NSA, dając temu wyraz w uzasadnieniu wyroku uchylającym zaskarżoną decyzję ZUS z dnia (...) września 2014 r. oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia (...) lipca 2014 r. i organ był związany oceną prawną wyrażoną przez Sąd w tym zakresie. W niniejszej sprawie organ administracji ustalił wartość wkładu mieszkaniowego, którego spadkobiercą stała się skarżąca, w chwili jego wniesienia (tj. 20 lipca 1978 r.). Wartość ta po denominacji wynosi 3,35 zł co jest kwotą symboliczną i nie jest wystarczająca na spłatę należności składkowych. Zakład mimo posiadania informacji o wartości wkładu mieszkaniowego wniesionego na pokrycie spółdzielczego lokatorskiego prawa do przedmiotowego lokalu mieszkalnego i niewygaśnięcia tego prawa, wartość wkładu będącego przedmiotem spadku wyliczył według cen rynkowych.

Sąd nie podzielił poglądu wyrażonego w zaskarżonej decyzji, że możliwe jest przekształcenie lokatorskiego prawa do lokalu spółdzielczego w odrębną własność lokalu co pozwoliłoby sprzedać lokal na wolnym rynku, a z uzyskanej kwoty zapłacić zadłużenie składkowe. Na takie przekształcenie potrzebna jest duża kwota pieniężna (obecna wartość lokalu została określona na sumę 225 600 zł), którą D. P., ani czwórka jej wnuków nie dysponują. Propozycja organu rentowego w tym zakresie, w ocenie sądu, jest nierealna.

Sąd również nie podzielił poglądu wyrażonego w zaskarżonej decyzji, że D. P. oraz spadkobiercy A. P. (w tym m.in. skarżąca) mogą jednomyślnie podjąć decyzję o wystąpieniu ze spółdzielni i wówczas będzie im przysługiwało roszczenie o wypłatę kwoty odpowiadającej wartości rynkowej lokalu mieszkalnego. Z uzyskanej kwoty skarżąca mogłaby pokryć zadłużenie składkowe. Rozwiązanie takie jest wprawdzie możliwe ale tylko teoretycznie. Oznaczałoby to, że D. P. pozbyłaby się dotychczasowego mieszkania i nie miałaby gdzie mieszkać. Propozycja organu w tej kwestii, w przekonaniu sądu, jest także nierealna.

Okoliczność, że Z. P. stała się spadkobiercą w odpowiedniej części wkładu mieszkaniowego nie może oznaczać możliwości spłaty zadłużenia składkowego. Wbrew tezie podniesionej w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie jest obecnie możliwe skierowanie egzekucji do odziedziczonego przez skarżącą udziału we wkładzie mieszkaniowym.

W ocenie sądu organ rentowy przy rozpoznaniu wniosku o umorzenie zadłużenia nie uwzględnił w dostatecznym stopniu słusznego interesu strony. Organ dał prymat interesowi społecznemu choć w sprawach o umorzenie składek rozważenie obu tych interesów (tj. słusznego interesu strony oraz interesu publicznego) winno się znaleźć w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Zaskarżona decyzja takich rozważań nie zawiera.

Nadto nie została wyjaśniona kwestia przedawnienia składek, których umorzenia domaga się skarżąca. Z. P. wnosiła o umorzenie składek za okres od października 2001 r. do kwietnia 2004 r. Składki dotyczyły zatem dość odległego okresu (12-15 lat wstecz). Wprawdzie skarżąca nie podnosiła zarzutu przedawnienia lecz skoro wniosek dotyczył składek sprzed 12 - 15 lat to należało wyjaśnić czy i ewentualnie dlaczego nie doszło do upływu terminu przedawnienia. W zaskarżonej decyzji brak jest rozważań w tym zakresie.

Należy zaznaczyć, że z dniem 1 stycznia 1999 r. weszła w życie ustawa z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 z późn. zm.), która określiła, iż termin przedawnienia wynosi 5 lat, a w przypadku przerwania biegu przedawnienia wynosi on 10 lat od dnia wymagalności przy czym bieg przedawnienia przerywała każda czynność zmierzająca od ściągnięcia należności jeżeli dłużnik został o niej zawiadomiony (art. 24 ust. 4 i 5 u.s.u.s.). Z dniem 1 stycznia 2003 r. termin przedawnienia wydłużono do 10 lat. Wprowadzono także instytucję zawieszenia biegu terminu przedawnienia, które miało miejsce między innymi od dnia wszczęcia do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego oraz postępowania przed sądem. Z dniem 1 lipca 2004 r. zmieniono przepis art. 24 ust. 5 u.s.u.s. określające, że bieg terminu przedawnienia zostaje zawieszony od dnia podjęcia pierwszej czynności zmierzającej do wyegzekwowania zaległych składek, o której dłużnik został zawiadomiony do dnia zakończenia postępowania egzekucyjnego. Natomiast z dniem 1 stycznia 2012 r. skrócono termin przedawnienia należności z tytułu składek do 5 lat.

W rozpoznawanej sprawie organ administracji nie wyjaśnił dlaczego uznał, że nie doszło do przedawnienia składek. Dla wyjaśnienia kwestii przedawnienia konieczne było dokładne ustalenie kiedy stały się one wymagalne gdyż od tego dnia rozpoczął się bieg terminu przedawnienia. Następnie należało ustalić kiedy została podjęta pierwsza czynność zmierzająca do ściągnięcia składek i którego dnia strona została o niej powiadomiona, gdyż z tym dniem nastąpiła przerwa biegu przedawnienia (do 31 grudnia 2002 r.) lub jego zawieszenie (od 1 stycznia 2003 r.). W przypadku zakończenia postępowania egzekucyjnego należało ustalić którego dnia orzeczenie w tym przedmiocie stało się ostateczne, a następnie kiedy podjęto następną czynność zmierzającą do wyegzekwowania składek i kiedy strona została o niej powiadomiona. Kwestie te nie zostały wyjaśnione w zaskarżonej decyzji choć mają one zasadnicze znaczenie dla oceny czy doszło do przedawnienia. Ustalenie czy doszło do przedawnienia składek ma istotne znaczenie w niniejszej sprawie. Wskutek upływu terminu przedawnienia zobowiązanie bowiem wygasa i w takim przypadku nie można ani umorzyć ani odmówić umorzenia należności z tytułu składek. W niniejszej sprawie kwestia przedawnienia nie została wyjaśniona.

Reasumując sąd uznał, że skarga jest uzasadniona. Organ administracji nie wyjaśnił kwestii przedawnienia składek, których umorzenia domaga się skarżąca. Nadto organ nie w pełni wykonał wskazania zawarte w wyroku w sprawie III SA/Łd 976/14 gdyż w sposób wyczerpujący nie rozpatrzył całego materiału dowodowego, a w szczególności przy rozpoznaniu wniosku nie rozważył słusznego interesu strony oraz interesu publicznego. Stanowi to naruszenie art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. oraz art. 153 p.p.s.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1c p.p.s.a. sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję ZUS z dnia (...) lipca 2015 r.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy uwzględnić rozważania zawarte w niniejszym uzasadnieniu oraz w uzasadnieniu wyroku w sprawie III SA/Łd 976/14. Przede wszystkim należy wyjaśnić kwestię przedawnienia składek, których umorzenia żąda skarżąca. W razie ustalenia, że nie upłynął termin przedawnienia należy dokładnie wyjaśnić obecną sytuację materialną, rodzinną i osobistą skarżącej i jej rodziny, a ponadto określić w sposób prawidłowy wartość wkładu mieszkaniowego przypadającego spadkobiercom A. P.

Po zebraniu całego materiału dowodowego należy dokonać wnikliwej jego analizy, a następnie rozważyć, czy wniosek Z. P. zasługuje na uwzględnienie oraz wydać rozstrzygnięcie w sprawie, mając na uwadze, że uzasadnienie decyzji winno spełniać wymagania określone w art. 107 § 3 k.p.a. ds

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.