III SA/Kr 1056/17 - Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2453054

Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 12 marca 2018 r. III SA/Kr 1056/17

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Michaldo.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu R. A. od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 grudnia 2017 r. sygn. akt III SA/Kr 1056/17 oddalającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi R. A. Firma (...) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 11 lipca 2017 r. nr (...) w przedmiocie określenia kwoty długu celnego postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie faktyczne

R. A. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skargę na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia 11 lipca 2017 r. nr (...) w przedmiocie określenia kwoty długu celnego.

Ponieważ skarżący po wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na nieaktualnym formularzu, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych, zarządzeniem z dnia 27 października 2017 r. przesłano skarżącemu urzędowy formularz PPF, zgodnie z obowiązującym wzorem, informując jednocześnie co wniosek o przyznanie pomocy powinien zawierać i wskazano jakie kwestie winny we wniosku zostać wyjaśnione.

W zakreślonym terminie skarżący wypełnił, podpisał i złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy na stosownym formularzu, w którym powtórzył uprzednio sformułowane żądanie zwolnienia od kosztów sądowych.

Objaśniając swoją sytuację rodzinną zakreślił rubrykę 6 czyniąc w niej adnotację o treści: "Nie dotyczy. (rozdzielność majątkowa), dorosłe dzieci utrzymujące się samodzielnie". Opisując swój majątek zadeklarował brak nieruchomości, zasobów, przedmiotów wartościowych. W rubryce 8 przewidzianej zaś na opisanie stanu majątkowego osób pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym poczynił adnotację o treści: "Nie dotyczy, między wnioskodawcą a jego małżonką istnieje ustrój rozdzielności majątkowej małżeńskiej (w załączeniu); dzieci wnioskodawcy są dorosłe i utrzymują się samodzielnie". Swoje dochody określił na kwotę (...) zł ((...) zł netto) tytułem jednorazowego zasiłku chorobowego, częściowo zajętego w toku postępowania egzekucyjnego w administracji.

Uzasadniając swoje starania odniósł się do okoliczności nurtujących go spraw, podnosząc że z uwagi i na ich mnogość i na wyczerpanie się możliwości finansowych nie posiada środków umożliwiających kontynuowanie wszczętych postępowań. Twierdzi, iż nie ma żadnego majątku. Wskazał, że utrzymuje się wyłącznie z okresowo wypłacanego zasiłku chorobowego, który podlega częściowemu zajęciu w toku postępowania egzekucyjnego. Podnosi, że dochód z tego tytułu i w wykazanej wysokości nie pozwala na pokrycie kosztów postępowania w całości ani w części gdyż koszty wpisów sądowych znacząco przewyższają środki pieniężne, którymi dysponuje argumentując, że wykorzystując część pozostających mu środków łoży na utrzymanie rodziny przy czym wydatki te kształtują się w różnych wysokościach w stosunku miesięcznym i są związane z okolicznościową pomocą finansową na rzecz utrzymujących się i mieszkających osobno dzieci. Wyjaśnił, że mieszkanie przy (...) w J. wynajmuje. Co się zaś tyczy wykazanego zasiłku chorobowego to uległ on częściowemu zajęciu w toku egzekucji, tak że tylko w sierpniu br. otrzymał jednorazową wypłatę w wykazanej wysokości. Później ZUS wstrzymał wypłatę tego zasiłku od czego skarżący się odwołał.

Opisując zobowiązania i stałe wydatki skarżący podniósł, że jego stałe, miesięczne wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych (jedzenie, ubrania, środki czystości, inne koszty związane z utrzymaniem mieszkania) wynoszą ok. 600 zł. Twierdzi, iż nie gromadzi i nie posiada stosownej dokumentacji. Równocześnie zaakcentował, że ponosi koszty związane z prowadzoną przez siebie działalnością takie jak koszty obsługi księgowej, koszty związane z eksploatacją urządzeń telekomunikacyjnych, koszty związane z pokryciem kosztów ubezpieczeń pracowników oraz ich wynagrodzeń. Nadto w ramach prowadzonej działalności posiada zobowiązania kredytowe w wysokości (...) zł, przy czym stan jego zadłużenia na dzień składania wniosku wynosił ogółem (...) zł. Jego rachunki bankowe i firmowe i prywatne zostały zajęte.

Do wniosku dołączył następujące dokumenty źródłowe: Umowę najmu z treści której wynika, że skarżący jest najemcą części mieszkania na (...) w J., którą wynajął na okres 10 lat za kwotę (...) tyś. zł; Umowę majątkową małżeńską na mocy której małżonkowie wyłączyli z dniem 6 stycznia 2004 r. łączącą ich wspólność majątkową; Zaświadczenie oraz decyzję ZUS które potwierdzają wypłacenie zasiłku chorobowego skarżącemu w deklarowanej wysokości w sierpniu br. jak również orzeczoną później odmowę prawa do zasiłku chorobowego za okres od 28.8.2017 do 27 września 2017 r.; Zeznanie PIT-36L wraz z Informacją PIT-B z których wynika, że w 2016 r. skarżący na prowadzonej działalności osiągnął przychód rzędu (...) zł (słownie: (...)) z uwagi jednak na wyliczone koszty odnotował na koniec roku stratę (...) zł; Deklaracje VAT-7 za miesiące 7-9 2017 r.; Zestawienie rachunków firmowych i prywatnego z podsumowaniem środków oraz zaświadczenia z banku (...) w których podano, że skarżący jest klientem tego banku przy czym jego rachunki obciążone były tytułami egzekucyjnymi na rzecz Urzędu Skarbowego na łączną kwotę (...) zł. Posiada także w tym banku kartę kredytową z limitem (...) tyś. zł z której zadłużenie na dzień 8 listopada 2017 r. wynosiło (...) zł; Historię dwóch rachunków bankowych; Tytuł wykonawczy oraz zawiadomienia Naczelnika Urzędu Skarbowego o zajęciu zabezpieczającym wierzytelności tj. kwot (...) zł, (...) zł, (...) zł; Listę płac pracowników w firmie skarżącego z sierpnia 2017 r. wraz z potwierdzeniami przelewu należności z tytułu składek do ZUS; Fakturę wystawianą na firmę skarżącego za obsługę księgową; Rachunek za telefon wystawiony na firmę skarżącego; Zaświadczenia Starostwa Powiatowego, że ani skarżący ani jego firma na figurują w ewidencji pojazdów jako właściciel/współwłaściciel pojazdów.

Postanowieniem z dnia 21 grudnia 2017 r. sygn. akt III SA/Kr 1056/17 referendarz sądowy oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych, gdyż w jego ocenie przedstawione we wniosku dane, dotyczące sytuacji majątkowej i rodzinnej, dają podstawę do stwierdzenia, że w sytuacji skarżącego nie zachodzą przesłanki uzasadniające przyznanie takiej pomocy w całości lub w części.

W sprzeciwie wniesionym od ww. postanowienia skarżący zarzucił, że ww. orzeczenie narusza prawo procesowe, a to art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, poprzez dokonanie oceny przeprowadzonych dowodów w sprzeczności z zasadami logicznego rozumowania, niezachowanie obiektywizmu przy ocenie znaczenia przedstawionych dowodów poprzez ustalenie w sposób całkowicie dowolny, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a co za tym idzie, iż nie przysługuje mu prawo pomocy w rozumieniu art. 245 § 3 p.p.s.a.

Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie go od kosztów sądowych w całości.

W uzasadnieniu sprzeciwu skarżący podniósł, że w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia brak jest wykazania, dlaczego dokumentom i oświadczeniom skarżącego odmówiono mocy dowodowej, a w szczególności, że przywołano jedynie formularz PPF, PIT-36L, VAT-7, potwierdzenie przelewu należności z tytułu składek do ZUS oraz faktury wystawione na firmę skarżącego, a nie powołano pozostałych dokumentów, m.in. decyzji ZUS o odmowie prawa do zasiłku chorobowego za okres od 28 sierpnia 2017 r. do 27 września 2017 r. oraz dokumentów przedstawiających zestawienie rachunków bankowych skarżącego i wynikającego z nich stanu zadłużenia, a także uzasadnienia dla którego referendarz odmówił im mocy dowodowej, co wykazuje istnienie wewnętrznej sprzeczności w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia i co może stanowić o niedokładnym zbadaniu sprawy przez referendarza przy orzekaniu.

Zdaniem skarżącego, błędne jest przyjęcie w zaskarżonym postanowieniu stanowiska, jakoby skarżący winien gromadzić środki na opłacenie ewentualnych kosztów sądowych z uwagi na fakt, iż prowadzi działalność gospodarczą, gdyż przepisy prawa w żaden sposób nie nakładają na osoby fizyczne prowadzące taką działalność obowiązku gromadzenia środków pieniężnych na poczet ewentualnych kosztów związanych z postępowaniami administracyjnymi lub sądowymi. Ponadto okoliczność, iż skarżący nadal prowadzi działalność gospodarczą, składa deklaracje VAT-7 oraz zatrudnia pracowników w żaden sposób nie uzasadnia twierdzenia, iż skarżący posiada wystarczające środki na ponoszenie kosztów sądowych. Nadto, zdaniem skarżącego, w związku z okolicznością, że koszty sądowe postępowania wynikają z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej, nienależącej do majątku wspólnego małżonków, to nie można oczekiwać, że w sytuacji pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej, żona skarżącego jest zobowiązana do pokrycia kosztów tego postępowania albowiem takie uiszczenie kosztów sądowych nie służy zaspokajaniu potrzeb rodziny.

Skarżący podkreślił, że na chwilę obecną jest stroną ponad stu postępowań sądowych, w których regularnie opłacał wszystkie koszty sądowe, pomimo braku takiego obowiązku wynikającego z przepisów prawa, gromadził środki pieniężne przeznaczone na ponoszenie kosztów sądowych w tych postępowaniach, jednak na bieżąco je wpłacał na poczet dokonania opłat związanych z kosztami sądowymi. Ze względu na ilość spraw, suma, którą skarżący poniósł w związku z opłaceniem kosztów sądowych w tych postępowaniach przekracza 300 000,00 zł. Ponadto odmowa przyznania prawa pomocy skarżącemu, narusza prawo do sądu. Z uwagi na wielość postępowań sądowych, multiplikującą wysokość związanych z nimi kosztów, skarżący nie jest w stanie w sposób prawidłowy skorzystać ze swojego prawa.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 260 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369) - dalej p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu i rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym.

Z kolei w myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przepisu art. 245 § 3 p.p.s.a., wynika, że prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

Wskazać należy, że w orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, iż prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje w wyjątkowych przypadkach, a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12, LEX nr 1247073). Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy wnioskodawcy.

Rozstrzygnięcie w tej kwestii zatem będzie zależało w głównej mierze od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej. Nastąpić to może w sytuacji, w której strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący żadnych wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy.

Jakkolwiek instytucja prawa pomocy, ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, to jednak jak już wyżej wspominano, stanowi wyłom od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia.

Z powyższych względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04). Z reguły podnosi się, że zwolnienie od kosztów sądowych możliwe jest wyjątkowo, w przypadku osób bezrobotnych, bez majątku, żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 545/09).

W świetle powyższego referendarz zasadnie uznał, że wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy nie zasługuje na uwzględnienie.

W ocenie Sądu, referendarz słusznie zwrócił uwagę, że skarżący nie wyjaśnił jednoznacznie czy jego żona będzie w stanie okazać skarżącemu pomoc w ponoszeniu kosztów sądowych. Sąd w pełni podzielił stanowisko i rozważania referendarza co do konieczności udzielenia przez skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, także informacji o sytuacji finansowej małżonka, nawet gdy w związku obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że również w takim przypadku wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka, a wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia bowiem z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy tylko majątków małżonków, a nie ich wzajemnych obowiązków, (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2015 r. sygn. akt I OZ 1349/15).

Sąd nie podzielił również stanowiska skarżącego, że liczba ponad stu postępowań sądowych, w których skarżący był zobowiązany uiścić koszty sądowe, a także brak obowiązku gromadzenia środków na pokrycie ewentualnych kosztów, wynikającego z przepisów prawa, uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Słusznie referendarz sądowy wskazał, że okoliczność, iż skarżący skarży obecnie szereg niekorzystnych dla siebie decyzji, nie jest argumentem, który powinien decydować o zwolnieniu strony skarżącej od kosztów sądowych i przerzuceniu tego ciężaru na Skarb Państwa. Skarżący prowadząc określoną działalność gospodarczą mógł bowiem i powinien był liczyć się z możliwością interwencji organów administracji, a także niekorzystnymi dla siebie decyzjami. W tym celu powinien był gromadzić środki na opłacenie ewentualnych kosztów sądowych. Tak by uczynił bowiem racjonalny przedsiębiorca, mimo braku takiego obowiązku, wynikającego z przepisów prawa, zwłaszcza przy takiej skali działalności gospodarczej, jaką prowadzi skarżący i na rozmiary jakiej wskazuje wykazany w 2016 r. przychód.

Sąd podzielił także w całości stanowisko referendarza sądowego, co do oceny majątkowej skarżącego w odniesieniu do osiąganych przychodów, straty, wydatków i kosztów utrzymania, oceny zadłużenia i w tym kontekście pozytywnej oceny tzw. zdolności kredytowej skarżącego, wszystkie wywody w tym zakresie przyjmując za własne. W skarżonym postanowieniu wymienione zostały wszystkie dokumenty przedłożone z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, które były przedmiotem analizy i oceny i nie wynika z uzasadnienia tego postanowienia by decyzji ZUS o odmowie prawa do zasiłku czy zestawieniu rachunków bankowych i wynikającego z nich zadłużenia referendarz odmówił mocy dowodowej.

Sąd nadto nie uznał, w kontekście wskazanych wyżej okoliczności, by brak przyznania prawa pomocy pozbawił skarżącego prawa do sądu.

Reasumując stwierdzić należy, że przedstawione przez skarżącego informacje nie pozwoliły na pełne zobrazowanie jego sytuacji materialnej, a w konsekwencji na dokonanie oceny zasadności wniosku o udzielenie prawa pomocy. W ocenie Sądu zatem skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych we własnym zakresie i wobec tego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych został słusznie oddalony na podstawie art. 260 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.