III SA/Gd 908/18, Uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2609836

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 stycznia 2019 r. III SA/Gd 908/18 Uznaniowy charakter decyzji o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Hyla (spr.).

Sędziowie WSA: Janina Guść, Jolanta Sudoł.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi A. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (...) z dnia 20 września 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta (...) z dnia 16 lipca 2018 r. nr (...).

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia 16 lipca 2018 r., nr (...) Prezydent Miasta S. na podstawie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r., o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1952) odmówił A. G. umorzenia w całości kwoty 450 zł z tytułu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłaconego w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r. oraz rozłożył spłatę nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego wynikającego z decyzji z dnia 22 czerwca 2018 r. w kwocie 450 zł oraz odsetki ustawowe za opóźnienie na raty po 50 zł miesięcznie - po spłacie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego oraz świadczenia wychowawczego.

Decyzją z dnia 20 września 2018 r., nr (...), po rozpatrzeniu odwołania A. G., Samorządowe Kolegium Odwoławcze na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. oraz art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2008 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554) utrzymało w mocy powyższą decyzję.

W uzasadnieniu wskazano, że decyzją z dnia 5 października 2017 r., nr (...) Prezydent Miasta S. przyznał A. G. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 450 zł miesięcznie od dnia 1 października 2017 r. do 30 września 2018 r. Decyzją z dnia 9 lutego 2018 r., nr (...) organ I instancji uchylił decyzję własną z dnia 5 października 2017 r. i odmówił przyznania świadczenia od dnia 1 lutego 2018 r. z powodu przekroczenia kryterium dochodowego. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Kolegium z dnia 11 maja 2018 r., sygn. akt (...).

Następnie ostateczną decyzją z dnia 22 czerwca 2018 r., nr (...) organ I instancji uznał kwotę świadczenia wypłaconą od 1 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r. za nienależnie pobraną i zobowiązał odwołującą się do jej zwrotu wraz z odsetkami.

Zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części; odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Kolegium wskazało, że ocena sytuacji należy do organu i to organ decyduje, czy w danej sprawie zaistniały okoliczności uniemożliwiające zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Przewidziana przez ustawodawcę sytuacja szczególna winna stanowić następstwo zdarzeń czy okoliczności niezależnych od wnioskodawcy czy członków jego rodziny.

Zdaniem Kolegium przesłankami umorzenia należności mogą być jedynie następstwa siły wyższej czy zdarzeń innego rodzaju, na skutek których rodzina odwołującej musiałaby ponieść ciężar odtworzenia zasobu w postaci mieszkania i majątku niezbędnego do zabezpieczenia podstawowego bytu rodziny. Organ wyjaśnił, iż organ I instancji, mając na uwadze niewątpliwie trudną sytuację materialną odwołującej, rozłożył jej należność na wiele rat. Wziął zatem pod uwagę wysokość jej dochodów.

Skargę do Sądu na powyższą decyzję wniosła A.G. domagając się zmiany zaskarżonej decyzji poprzez umorzenie kwoty 450 zł z tytułu nienależnie pobranych świadczeń alimentacyjnych w okresie od 1 stycznia 2018 r. do 31 stycznia 2018 r. oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania według norm przepisanych.

Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie przepisu art. 23 ust. 8 ustawy z 7 września 2008 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez dokonanie całkowicie dowolnej oceny sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącej, bez kierowania się obiektywnymi przesłankami.

W uzasadnieniu skarżąca wskazała, że organ odmówił jej umorzenia pobranego za styczeń 2018 r. świadczenia, wskazując, że jej sytuacja rodzinna i finansowa nie daje podstaw do umorzenia należności, bowiem w czerwcu 2018 r. otrzymała dochód w kwocie 2.009,14 zł. Skarżąca podniosła, iż w czerwcu otrzymała wyższe wynagrodzenie, ale wynikało to z tego, że pracowała w godzinach nadliczbowych, aby zarobić jak najwięcej i zapewnić synowi choć namiastkę wakacji. Wcześniejsze jej pensje były właściwie na minimalnym poziomie. Wyjaśniła, iż jest matką samotnie wychowującą chorego syna, a do tego sama kontynuuje terapię u psychologa w związku z nagłą utratą partnera życiowego, który zginął tragicznie. Ojciec syna nie angażuje się w wychowanie syna, jest nieobecny. Skoro ustawodawca dał możliwość umorzenia świadczeń, to nie może być to przepis abstrakcyjny. Wskazała, iż w orzecznictwie podnosi się, że przez szczególnie uzasadnione okoliczności należy rozumieć trudną sytuację finansową połączoną np. z chorobą. W ocenie skarżącej organ lakonicznie odniósł się do kwestii choroby jej syna jak i jej samej. Orzecznictwo sądów wprost wskazuje, iż choroba stanowi jedną z przesłanek umorzenia świadczeń, jak też np. trudna sytuacja rodzinna, co ma miejsce w niniejszej sprawie. Ponadto wskazała, że cały czas kontynuuję terapię z powodu sytuacji życiowej, która dramatycznie odbiła się na jej zdrowiu. W takich sytuacjach orzecznictwo wskazuje, iż należy umorzyć zaległość. Organ pobieżnie przeanalizował sprawę, nie badając należycie jej sytuacji rodzinnej. Organ administracji wyłącznie odniósł się do uzyskiwanych przez skarżącą dochodów, które jak wskazała w toku postępowania, były niewielkie. W ocenie skarżącej organ nie dokonał prawidłowej wykładni wyżej cytowanego przepisu ustawy i błędnie odmówił umorzenia należności w całości. Wskazała, iż otrzymywane przez nią wynagrodzenie nie zaspokaja wszystkich bieżących potrzeb rodziny i obecna sytuacja rodziny jest bardzo trudna.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasową argumentację.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył co następuje:

W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej jako "p.p.s.a."), stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W myśl natomiast art. 135 p.p.s.a. sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

W tak określonym zakresie kognicji Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę wydanych rozstrzygnięć stanowił art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7 września 2008 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 554 z późn. zm.), zwanej dalej "ustawą", który stanowi, że organ właściwy wierzyciela, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, może umorzyć kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części; odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

Na wstępie należy zwrócić uwagę na to, że redakcja zacytowanego przepisu wskazuje, iż rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego ("organ właściwy... może..."). Przy działaniu w ramach uznania administracyjnego organ administracji ma zatem prawo wyboru rozstrzygnięcia sprawy, co nie oznacza, że rozstrzygnięcie takie może nosić cechy dowolności. Zakres swobody działania organu administracyjnego, wynika z przepisu prawa materialnego, jakim jest art. 23 ust. 8 ustawy, a ograniczony jest ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach k.p.a. Mając to na uwadze - aby móc uznać podjętą na podstawie art. 23 ust. 8 ustawy decyzję za zgodną z przepisami prawa, jej wydanie musi być poprzedzone zgromadzeniem materiału dowodowego, pozwalającym na ustalenie okoliczności istotnych dla sprawy (art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a.), a następnie wszechstronnym i wnikliwym rozważeniem zebranego materiału (art. 80 k.p.a.) przez pryzmat ustalenia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" osoby wnioskującej, a następnie oceny tych okoliczności z punktu widzenia zastosowania jednej z "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy.

Należy podkreślić, że ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" dających organom możliwość do umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej) rodziny wnioskodawcy. Organ administracji publicznej, rozpoznając sprawę administracyjną, ma bowiem obowiązek każdorazowo brać pod uwagę zarówno stan prawny, jak i stan faktyczny istniejący w chwili podejmowania przezeń decyzji, co jest szczególnie istotne właśnie w przypadku rozstrzygnięć wydawanych w przedmiocie "ulg" w spłacie nienależnie pobranego świadczenia alimentacyjnego. Podstawą bowiem dla podjęcia decyzji w tym zakresie musi być ustalenie faktycznie istniejących ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny i skonfrontowanie ich z konkretną (realną i aktualną) możliwością spłaty nienależnie pobranych świadczeń.

Organy administracji publicznej w uzasadnieniu swoich decyzji wskazały, iż przesłanką do umorzenia należności mogą być jedynie następstwa siły wyższej czy zdarzeń innego rodzaju, na skutek których rodzina odwołującej musiałaby ponieść ciężar odtworzenia zasobu w postaci mieszkania i majątku niezbędnego do zabezpieczenia podstawowego bytu rodziny. Taka zawężająca wykładnia art. 23 ust. 8 ustawy musi być uznana za wykraczającą poza zakres uznania administracyjnego. Nie ma żadnych podstaw prawnych, by pojęcie "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny" zawężać do sytuacji siły wyższej, czy utraty mieszkania, jak uczynił to organ w zaskarżonej decyzji. Zważyć należy, że skarżąca na bieżąco informowała organ administracji o uzyskiwanych dochodach, starając się w jak najwyższym stopniu samodzielnie zaspokoić potrzeby rodziny. Skarżąca miała podstawy, by uznać świadczenie wypłacone jej pomimo przekroczenia kryterium dochodowego za należne i spożytkować je dla zaspokojenia potrzeb rodziny.

W ocenie Sądu materiał dowodowy przedstawiony przez skarżącą w istocie wskazuje na szczególną i wyjątkową sytuację, w jakiej znajduje się rodzina skarżącej. Szczególnie trudna sytuacja rodziny spowodowana jest stanem zdrowia nie tylko samej skarżącej, ale również jej syna. Jak wynika z akt sprawy skarżąca jest matką samotnie wychowującą dziecko, po tym jak tragicznie zginął w wypadku samochodowym jej partner życiowy, od 17 października 2016 r. uczęszcza regularnie na terapię psychologiczną w Punkcie Interwencji Kryzysowej Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę w S. Posiada zadłużenie w Urzędzie Skarbowym na kwotę 3.000 zł który to dług regularnie spłaca. Dochody skarżącej są bardzo niskie i nie może budzić wątpliwości, że nie pozwalają na pełne pokrycie niezbędnych kosztów utrzymania jej i jej syna, a tym bardziej na spłacanie w ratach świadczeń wypłaconych jej za 1 miesiąc nienależnie bez jej żadnego zawinienia. Nie ma wątpliwości, że wyjątkowo dotkliwe jest dodatkowe comiesięczne obciążenie obowiązkiem zwrotu w ratach poszczególnych świadczeń (świadczenie wychowawcze, zasiłek rodzinny i świadczenie z funduszu alimentacyjnego) w przypadku rodziny utrzymującej się z bardzo niskich dochodów.

Zdaniem sądu, zebrany materiał dowodowy wskazuje na to, że sytuacja rodziny A. G. w dacie orzekania przez organy była wyjątkowo trudna i tym samym zachodziły wobec niej szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, o których mowa w art. 23 ust. 8 ustawy.

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że organy, kwestionując w opisanym stanie faktycznym istnienie przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny, błędnie zastosowały powyższy przepis, co miało wpływ na wynik sprawy.

W związku z powyższym Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Organy ponownie rozpatrując niniejszą sprawę winny rozważyć aktualną sytuację rodziny skarżącej i wziąć pod uwagę wyrażoną przez Sąd ocenę prawną.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.