Orzeczenia sądów
Opublikowano: KSAG 2014/2/245-252

Wyrok
Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 22 maja 2012 r.
III AUa 1825/11
Prowadzenie działalności rolniczej.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia SA Maciej Piankowski.

Sędziowie SA: Aleksandra Urban, Małgorzata Węgrzynowska-Czajewska (sprawozdawca).

Uzasadnienie faktyczne

W dniu 16 maja 2011 r. J. S. wniósł odwołanie od decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówki Terenowej w W. z dnia 13 kwietnia 2011 r. ustalającej nadpłatę części uzupełniającej świadczenia emerytalnego w 100% oraz dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 lat w okresie od dnia 1 czerwca 2008 r. do dnia 31 października 2010 r. w kwocie 24.784,88 zł oraz zobowiązującej wnioskodawcę do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za wymieniony okres. [...]

Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania.

Sąd Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. wyrokiem z dnia 20 września 2011 r. oddalił odwołanie.

Sąd Okręgowy swoje rozstrzygniecie oparł na następujących ustaleniach i rozważaniach prawnych:

J. S. prawo do pobierania świadczenia emerytalnego otrzymał na mocy decyzji z dnia 30 września 1991 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 r. Nr 50, poz. 291 - tekst jedn. ze zm.) - część uzupełniająca świadczenia została zawieszona w 100% z uwagi na prowadzenie działalności rolniczej.

W dniu 8 grudnia 2000 r. przedłożony został w KRUS akt notarialny Rep. A Nr 5801/2000 z dnia 8 grudnia 2000 r., na mocy którego wnioskodawca J. S. przeniósł własność nieruchomości o powierzchni 5,63 ha położonej w miejscowości G. w gminie P. [...] na swojego syna S. S. i jego małżonkę M. K.-S. J. S. pozostawił sobie gospodarstwo rolne o powierzchni 1,68 ha, tym samym nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej.

W konsekwencji dnia 19 grudnia 2000 r. została wydana decyzja KRUS odmawiająca wypłaty emerytury w pełnej wysokości.

Dnia 9 stycznia 2001 r. wpłynęła do KRUS umowa z dnia 5 stycznia 2001 r. zawarta na okres 10 lat przenosząca prawo posiadania gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,68 ha położonego w miejscowości G. gmina P. [...] z J. S. na T. P.

Dnia 31 sierpnia 2001 r. została wydana decyzja KRUS przyznająca J. S. od dnia 1 października 2001 r. prawo do dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 lat.

Decyzją z dnia 14 stycznia 2011 r. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zawiesił od dnia 1 lutego 2011 r. wypłatę części uzupełniającej emerytury w wymiarze 100% i dodatku pielęgnacyjnego z uwagi na wygaśnięcie umowy z dnia 5 stycznia 2001 r. przenoszącej prawo posiadania gospodarstwa rolnego na okres 10 lat na rzecz T. P.

W dniu 17 stycznia 2011 r. do organu rentowego wpłynęła umowa dzierżawy zawarta w dniu 14 stycznia 2011 r. na okres 10 lat między J. S. a L. P. na grunty o powierzchni 1,68 ha położone w miejscowości G. Jednocześnie organ rentowy został poinformowany, iż dotychczasowy użytkownik tych gruntów T. P. nie żyje.

Na podstawie przedłożonej umowy dzierżawy z dnia 14 stycznia 2011 r. organ rentowy decyzją z dnia 24 stycznia 2011 r. podjął wypłatę części uzupełniającej emerytury w wymiarze 100% i dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 lat od dnia 1 lutego 2011 r. Jednocześnie wszczęto postępowanie wyjaśniające w zakresie prawidłowości wypłacanych świadczeń w okresie od dnia zgonu T. P. do dnia 13 stycznia 2011 r.

T. P. zmarł dnia 9 maja 2007 r. Od dnia jego śmierci do dnia 31 października 2010 r. płatnikiem podatku rolnego był wnioskodawca J. S., natomiast od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 13 stycznia 2011 r. w ewidencji podatkowej figurował syn wnioskodawcy - S. S.

Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia 13 kwietnia 2011 r. ustalił nadpłatę części uzupełniającej świadczenia emerytalnego w 100% oraz dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 lat w okresie od dnia 1 czerwca 2008 r. do dnia 31 października 2010 r. w kwocie 24.784,88 zł oraz zobowiązał wnioskodawcę J. S. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za wymieniony okres. Organ rentowy uznał, iż w okresie od dnia 1 czerwca 2008 r. do dnia 31 grudnia 2010 r. wnioskodawca nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

[...]

Sąd Okręgowy wskazał, iż osią sporu w niniejszej sprawie było kwestionowane przez odwołującego ustalenie organu rentowego, iż J. S. w okresie od dnia 1 czerwca 2008 r. do dnia 31 października 2010 r. nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008 roku, Nr 50, poz. 291 tekst jedn. ze zm.) (prowadził działalność rolniczą na gruntach o powierzchni 1,68 ha), co spowodowało nienależną wypłatę świadczeń w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji.

Sąd I instancji uznał, zgodnie z niesłusznie kwestionowanym przez odwołującego stanowiskiem organu rentowego, że w spornym okresie J. S. nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, więc wypłacone mu świadczenia można potraktować jako nienależne. Taka konstatacja jest w pełni uprawniona w świetle stosownych przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników.

[...]

W ocenie Sądu I instancji organ rentowy słusznie uznał, że J. S. w okresie od dnia 1 czerwca 2008 r. do 31 października 2010 r. nie zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej w rozumieniu art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, co skutkowało zobowiązaniem do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. Z art. 28 ust. 4 w sposób jednoznaczny wynika, iż ubezpieczony, chcąc, aby organ rentowy uznał, iż zaprzestał on prowadzenia działalności rolniczej, musi zawrzeć umowę dzierżawy gruntów na okres co najmniej 10 lat, nadto zgłosić przedmiotową umowę do ewidencji gruntów i budynków. Ustalono zaś ponad wszelką wątpliwość, że T. P. zmarł dnia 9 maja 2007 r. Od dnia jego śmierci do dnia 31 października 2010 r. płatnikiem podatku rolnego był wnioskodawca J. S., natomiast od dnia 1 listopada 2010 r. do dnia 13 stycznia 2011 r. w ewidencji podatkowej figurował syn wnioskodawcy - S. S. Dopiero w dniu 17 stycznia 2011 r. do organu rentowego wpłynęła umowa dzierżawy zawarta w dniu 14 stycznia 2011 r. na okres 10 lat pomiędzy J. S. a L. P. na grunty o powierzchni 1,68 ha położone w miejscowości G.

J. S. był pouczony o warunkach zawieszalności świadczeń, niepowiadomienie organu rentowego o fakcie zgonu T. P. - użytkownika gospodarstwa rolnego o powierzchni 1,68 ha spowodowało nienależną wypłatę emerytury rolniczej i dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75 lat w okresie wskazanym w zaskarżonej decyzji i żądanie zwrotu tych świadczeń.

[...]

Apelację od wyroku wywiódł wnioskodawca [...].

Uzasadnienie prawne

Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

Apelacja wnioskodawcy okazała się częściowo zasadna i skutkowała zmianą zaskarżonego wyroku.

[...]

Zdaniem Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy dokonał częściowo błędnej oceny materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie oraz pominął całkowicie dowód znajdujący się w jego posiadaniu, a w konsekwencji poczynił nieprawidłowe ustalenia stanu faktycznego oraz ustalenia prawne.

Przedmiotem sporu w niniejszej sprawie jest ocena, czy J. S. w okresie od 9 maja 2007 r. do 31 grudnia 2010 r. podjął i prowadził działalność rolniczą, a w konsekwencji, czy jest zobowiązany do zwrotu pobranych świadczeń: części uzupełniającej świadczenia emerytalnego w 100% oraz dodatku pielęgnacyjnego z tytułu ukończenia 75. roku życia za okres od 1 czerwca 2008 r. do 31 grudnia 2010 r.

Podstawą prawną stwierdzenia obowiązku zwrotu przez wnioskodawcę nienależnego świadczenia za sporny okres jest art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, zgodnie z którym wypłata emerytury lub renty rolniczej z ubezpieczenia ulega częściowemu zawieszeniu na zasadach określonych w ust. 2-8, jeżeli emeryt lub rencista prowadzi działalność rolniczą. Zasadniczą przesłanką stwierdzenia, iż wnioskodawca pobierał nienależne mu świadczenie, jest zatem uznanie, iż prowadził on działalność rolniczą.

Choć ust. 4 art. 28 ustawy wskazuje na sytuacje, kiedy z mocy ustawy stwierdza się, że emeryt lub rencista zaprzestał prowadzenia działalności rolniczej, nietrafnie Sąd Okręgowy podnosił, iż prowadzenie działalności rolniczej przez J. S. oceniać należy w kontekście art. 28 ust. 4 pkt 1 ustawy, albowiem w spornym okresie nie obowiązywała już umowa o dzierżawę. Pomimo jednak niespełnienia wskazanej przesłanki możliwe jest także dokonanie takiego ustalenia w sytuacjach innych niż wymienione w przepisie, z tym tylko, że ubezpieczony musi wówczas zaprzestanie prowadzenia działalności rolniczej wykazać.

Za zasadniczo trafną należy uznać ocenę dokonaną przez Sąd I instancji dowodów w postaci akt rentowych oraz zeznań świadków. Bezpodstawnie jednak Sąd całkowicie odmówił wiarygodności zeznaniom świadków w części dotyczącej sposobu prowadzenia działalności rolnej na ziemi wnioskodawcy. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, w świetle zasad logiki i doświadczenia życiowego, mając na uwadze fakt, iż w 2008 r. wnioskodawca miał ponad 80 lat oraz był w złym stanie zdrowia, za prawdziwe należy uznać twierdzenia świadków, iż to syn wnioskodawcy pracował fizycznie na roli ojca.

Niemniej jednak zważyć także należy, iż prowadzenie działalności rolniczej nie musi polegać na wykonywaniu pracy fizycznej. Możliwe jest bowiem jej prowadzenie polegające na samym zarządzaniu gospodarstwem (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9.03.2011 r., III UK 81/10, Lex nr 818608). O ile więc mało prawdopodobne zdaje się być wykonywanie przez wnioskodawcę osobiście pracy fizycznej, o tyle brak jest podstaw do uznania, iż całkowicie zaniechał on zajmowania się swoim gospodarstwem, skoro pozostawił sobie część ziemi, a prowadząc wspólne gospodarstwo domowe z synem i synową, z łatwością mógł nim kierować przy pomocy syna. O powyższym zaś świadczy między innymi fakt opłacania przez wnioskodawcę podatku rolnego. Skoro więc wnioskodawca nie wykazał, aby całkowicie zaniechał zajmowania się gospodarstwem, uznać trzeba, iż po śmierci dzierżawcy gruntu, T. P., wnioskodawca prowadził działalność rolniczą poprzez syna.

Przy ustalaniu prowadzenia przez wnioskodawcę działalności rolniczej Sąd Okręgowy całkowicie pominął jednak dowód z akt I Ns 26/11 Sądu Rejonowego w R. Pomimo formalnego przeprowadzenia dowodu z powyższych akt na rozprawie w dniu 20 września 2011 r. fakt ten nie znajduje odzwierciedlenia w uzasadnieniu wyroku Sądu I instancji, który, wymieniając dowody, na których się oparł, oraz te, którym odmówił wiary, nie wskazał w żaden sposób, w jaki sposób ocenił dowód z akt sprawy o zasiedzenie i czy w ogóle to uczynił.

Po przeprowadzeniu dowodu z akt I Ns 26/11 Sądu Rejonowego w R. Sąd Apelacyjny ustalił, iż postanowieniem z dnia 25 lipca 2011 r. S. S. oraz M. S. nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 sierpnia 2009 r. własność nieruchomości będącej uprzednio w posiadaniu wnioskodawcy. Wobec powyższego z dniem 1 sierpnia 2009 r. zmienił się status prawny przedmiotowej działki, której właścicielami zostali syn i synowa wnioskodawcy, a sam wnioskodawca przestał być samoistnym posiadaczem. Wskazać w tym miejscu trzeba na domniemanie wynikające z art. 38 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, iż przy ustalaniu podlegania ubezpieczeniu domniemywa się, że właściciel gruntów zaliczonych do użytków rolnych lub dzierżawca takich gruntów, jeżeli dzierżawa jest zarejestrowana w ewidencji gruntów i budynków, prowadzi działalność rolniczą na tych gruntach. O prowadzeniu przez syna wnioskodawcy gospodarstwa od tego momentu świadczy także fakt, iż S. S. otrzymywał dopłaty do przedmiotowej działki.

Zajmując stanowisko w przedmiocie apelacji wnioskodawcy, wskazać należy, iż sprowadza się ona do zasadniczo do polemiki z ustaleniami Sądu I instancji i oparta jest na odmiennej ocenie dowodów. W ocenie skarżącego w niniejszy postępowaniu wykazano, iż wnioskodawca nie prowadził działalności rolniczej w spornym okresie. Sąd Apelacyjny, dokonując przedstawionej wyżej oceny dowodów, uznał jednak, iż fakt taki nie został wykazany odnośnie całego spornego okresu, a jedynie jego części.

Wbrew twierdzeniom skarżącego fakt, iż syn wnioskodawcy otrzymywał dopłaty do działki już od dnia śmierci wcześniejszego dzierżawcy, nie potwierdza nieprowadzenia działalności przez ubezpieczonego w okresie od 9 maja 2007 r. do 31 lipca 2009 r., jako że, jak już wyżej wskazano, wnioskodawca korzystał z pomocy syna przy prowadzeniu gospodarstwa.

Podkreślenia wymaga, iż Sąd II instancji podziela poglądy Sądu Najwyższego wyrażone w przytoczonych przez skarżącego orzeczeniach, jednakże fakt ten nie zmienia w żaden sposób rozstrzygnięcia Sądu odnośnie okresu do 31 lipca 2009 r., gdyż wnioskodawca nie wykazał, iż nie prowadził wówczas działalności rolniczej.

Konkludując, stwierdzić należało, iż wnioskodawca nie prowadził działalności rolniczej w okresie od 1 sierpnia 2009 r. do 31 grudnia 2010 r., a zatem nie jest obowiązany do zwrotu pobranych świadczeń za ten okres. W związku z powyższym na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok jak w pkt 1 sentencji, natomiast w pkt 2 na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację w pozostałej części.

[...]