Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1993/1-2/11

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 16 czerwca 1992 r.
II UZP 4/92

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN S. Szymańska.

Sędziowie SN: K. Kolasiński, M. Tyszel (sprawozdawca).

Sentencja

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Franciszka S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. o emeryturę rolniczą, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowieniem z dnia 29 stycznia 1992 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

Czy otrzymywanie renty inwalidzkiej wojennej wyłącza rolnika spod ubezpieczenia emerytalno-rentowego, o który mowa w art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r., o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 7, poz. 24), i stanowi przeszkodę do nabycia prawa do emerytury rolniczej określonej w art. 19 ust. 1 tej ustawy?

podjął następującą uchwałę:

Pobieranie renty inwalidy wojennego nie wyłącza rolnika z ubezpieczenia emerytalno-rentowego, o którym mowa w art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 7, poz. 24 ze zm.) i nie stanowi przeszkody do nabycia prawa do emerytury rolniczej, określonej w art. 19 ust. 1 tej ustawy.

Uzasadnienie faktyczne

Franciszek S. pobierający od dnia 2 marca 1976 r. rentę inwalidy wojennego według II grupy inwalidów, zgłosił w dniu 22 maja 1991 r. wniosek o przyznanie mu emerytury z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. decyzją z dnia 3 lipca 1991 r. odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia uznając, że skoro wnioskodawca pobiera rentę inwalidzką wojenną, to został wyłączony z ubezpieczenia emerytalno-rentowego dla rolników.

W odwołaniu, wniesionym do Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w L., wnioskodawca podtrzymał żądanie przyznania mu emerytury rolniczej.

Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 26 listopada 1991 r. w sprawie sygn. akt (...) oddalił odwołanie, podzielając pogląd organu rentowego.

Rewizję od tego wyroku wniósł wnioskodawca, a rozpatrujący sprawę Sąd Apelacyjny w Lublinie przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości, sformułowane jak w sentencji uchwały.

Uzasadnienie prawne

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie Sąd Najwyższy zauważa, że Sąd Apelacyjny, przedstawiając zagadnienie prawne, ograniczył jego uzasadnienie do przytoczenia art. 16 ust. 3 i art. 33 ust. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. Nr 7, poz. 24 ze zm.), zwanej dalej ustawą, mających zastosowanie przy rozstrzygnięciu sprawy, podnosząc, że "w art. 16 ust. 3 nie wskazano jego zakresu przedmiotowego", nie podając jednak ani sprecyzowania, ani uzasadnienia swych wątpliwości, jak również nie podjął żadnej próby zajęcia własnego stanowiska. Ze względu jednak na charakter sprawy i zasięg przedstawionego zagadnienia Sąd Najwyższy postanowił je rozstrzygnąć, pomimo tej nieprawidłowości.

W myśl art. 16 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 ustawy, rolnik, którego gospodarstwo obejmuje obszar użytków rolnych powyżej 1 ha przeliczeniowego lub prowadzi dział specjalny podlega, z mocy ustawy, ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, chyba że podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub ma ustalone prawo do emerytury lub renty. Artykuł 6 pkt 12 tejże ustawy wyjaśnia, że przez określenie "inne ubezpieczenie społeczne" - rozumie się ubezpieczenie emerytalno-rentowe lub zaopatrzenie emerytalne, określone w odrębnych przepisach.

Renta inwalidy wojennego wypłacana jest na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jedn. tekst Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.,), zwanej dalej ustawą o z.i.w., a więc na podstawie przepisów o zaopatrzeniu określonej grupy osób, które stały się inwalidami z przyczyn określonych w tej ustawie, a nie na podstawie przepisów o "ubezpieczeniu emerytalno-rentowym" lub "zaopatrzeniu emerytalnym", o którym mowa w cyt. art. 6 pkt 12 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Podkreślić należy, że ustawa o z.i.w. jest aktem szczególnym, który nie zawiera żadnego uzależnienia pomiędzy świadczeniami a uprzednio opłaconymi składkami, a związek taki należy do istotnych elementów w systemach ubezpieczeniowych. Ten brak powiązania pomiędzy opłacaniem składek a prawem do świadczenia oraz brak określenia wymaganego okresu zatrudnienia albo "udziału w działaniach wojennych" i uzależnienie prawa do renty jedynie od faktu zaliczenia do jednej z grup inwalidów w związku z tym udziałem oznaczają, że renta inwalidy wojennego ma charakter odszkodowawczy. Takie stanowisko przyjął już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 grudnia 1990 r. II URN 112/90.

Wykładnia celowościowa art. 16 ust. 3 ustawy, stanowiącego, że ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu nie podlega rolnik (domownik rolnika), który: "podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub ma ustalone prawo do emerytury albo renty" wskazuje na to, że celem tego przepisu jest zapobieganie podwójnemu ubezpieczeniu i pobieraniu z tego tytułu dwóch lub więcej świadczeń. Wykładnia gramatyczna tego przepisu, zwłaszcza użycie słowa «lub» prowadzą do wniosku, że ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu nie podlega osoba, która spełnia wprawdzie warunki określone w ust. 1 art. 16, jednakże równocześnie podlega innemu ubezpieczeniu społecznemu lub z tytułu tego innego ubezpieczenia społecznego (zaopatrzenia emerytalnego) ma ustalone prawo do emerytury albo renty.

Skoro zatem renta inwalidy wojennego nie jest wypłacana na podstawie "ubezpieczenia społecznego" lub "zaopatrzenia emerytalnego", o których mowa w art. 6 pkt 12 ustawy, to rolnik pobierający rentę inwalidy wojennego podlega ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na podstawie art. 16 ust. 1 ustawy.

Przy takiej wykładni zrozumiały staje się też art. 33 ustawy, a zwłaszcza korelacja jego ust. 2 i 4 pkt 1. Stosowana przez organ rentowy praktyka wyłączenia z ubezpieczenia społecznego rolników pobierających renty inwalidy wojennego prowadzi do sytuacji, w której rolnik mający ustalone prawo do tego świadczenia zostaje wyłączony z ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników i nie może uzyskać prawa do emerytury rolniczej, podczas, gdy rolnik, który po ustaleniu prawa do emerytury (renty) rolnej spełni warunki do przyznania renty inwalidy wojennego, będzie mógł pobierać obydwa świadczenia na zasadach określonych w art. 54 ust. 3 ustawy o z.i.w. w związku z art. 33 ust. 4 pkt 1 ustawy.

Wskazane wyżej wykładnie: gramatyczna i funkcjonalna zapobiegają odmiennemu traktowaniu rolników, spełniających takie same warunki, w zależności od kolejności zgłaszania wniosku o poszczególne świadczenia.

Sąd Najwyższy, na marginesie sprawy, zauważa, że uchwały o identycznej treści zapadły w analogicznych sprawach, sygn. II UZP 9/92 oraz II UZP 12/92, również w dniu 16 czerwca 1992 r.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 k.p.c., podjął uchwałę o treści jak w sentencji.