Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2722218

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie
z dnia 24 lipca 2019 r.
II SA/Sz 451/19

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Arkadiusz Windak (spr.).

Sędziowie: WSA Maria Mysiak, NSA Danuta Strzelecka-Kuligowska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 24 lipca 2019 r. sprawy ze skargi P. B. na decyzję Wojewody Z. z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie przeznaczenia do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Pismem z dnia 22 sierpnia 2018 r. nr (...), dokonującym zmian wniosku z dnia (...) r., nr (...) wydanego na podstawie art. 203 ust. 1 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2017 r. poz. 1430 t.j. z późn. zm.), dalej zwanej "u.p.o.", Wojskowy Komendant Uzupełnień w Ś. zwrócił się do Prezydenta Miasta Ś., dalej zwanego "Prezydentem" lub "organem", o nałożenie na P. B., dalej zwanego "skarżącym", obowiązku świadczeń osobistych na rzecz Komendy Portu Wojennego Ś., polegających na ewakuacji osób. Czas trwania obowiązku określono jako maksymalnie siedem dni.

Pismem z dnia (...) r., nr (...), Prezydent działając na podstawie art. 10 § 1, art. 61 § 4 ustawy z dnia (...) r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 z późn. zm.), dalej jako "k.p.a.", w zw. z art. 203 ust. 1 u.p.o. zawiadomił P. B. o wszczęciu postępowania administracyjnego w sprawie. Organ poinformował stronę, że będzie wyznaczona dla Komendy Portu Wojennego Ś. do ewakuacji osób.

W dniu 19 września 2018 r. skarżący poinformował Prezydenta, że należy do związku wyznaniowego Świadków Jehowy i jako jego członek nie może mieszać się w sprawy polityczne i państwowe żadnego kraju, a także brać udziału w jakiejkolwiek formie jego obrony. Wskazał także, że organizacja religijna, której jest członkiem, angażuje się w pomoc innym w przypadku różnych kataklizmów. Wniósł o uwzględnienie jego oświadczenia przy rozpatrywaniu sprawy.

Decyzją z dnia (...) r. nr (...), Prezydent powołując się na art. 203 ust. 1 u.p.o. orzekł o przeznaczeniu P. B. do wykonania świadczeń osobistych w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny polegających na natychmiastowym stawiennictwie w Komendzie Portu w celu ewakuacji osób. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że zgodnie z art. 200 ust. 1 ww. ustawy, na osoby posiadające obywatelstwo polskie, które ukończyły szesnaście, a nie przekroczyły sześćdziesięciu lat życia, może być nałożony obowiązek świadczeń osobistych, polegających na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Strona spełnia ww. wymogi i nie przedstawiła organowi dokumentu potwierdzającego przyczynę zwolnienia z obowiązku na podstawie art. 206a ust. 1 u.p.o. Prezydent dodał, że zgodnie z art. 85 ust. 1 Konstytucji RP oraz z art. 1 i art. 2 u.p.o., obrona Ojczyzny jest sprawą i obowiązkiem wszystkich obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, a umacnianie obronności Rzeczypospolitej Polskiej, przygotowanie ludności i mienia narodowego na wypadek wojny oraz wykonywanie innych zadań w ramach powszechnego obowiązku obrony należy do wszystkich organów władzy i administracji rządowej oraz innych organów i instytucji państwowych, organów samorządu terytorialnego, przedsiębiorców i innych jednostek organizacyjnych, organizacji a także do każdego obywatela w zakresie określonym w ustawach.

Organ podniósł również, że Wojskowy Komendant Uzupełnień wskazując we wniosku potrzebę nałożenia świadczenia na stronę, określił je w postaci stawienia się i ewakuacji osób. Taki rodzaj zadania, związany ściśle z bezpieczeństwem obywateli, zdaniem organu nie stoi w sprzeczności z tym co podnosi strona w swoim piśmie, odnośnie do oferowanej przez jego organizację religijną pomocy innym w przypadku kataklizmów.

W odwołaniu od decyzji i w jego uzupełnieniu skarżący podniósł, że wydana przez Prezydenta decyzja jest sprzecznej z sumieniem oraz wyznawanymi przez skarżącego zasadami moralnymi. Ponadto podniósł, że art. 53 Konstytucji RP zapewnia mu wolność sumienia i religii. Odwołujący się przywołał również przepisy Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, która w art. 9 stanowi, że każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania. Prawo to obejmuje wolność (...) uzewnętrzniania (...) swojego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie (...), jak również na art. 18 ust. 1 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, który podobnie stanowi, iż każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania. Prawo to obejmuje wolność posiadania lub przyjmowania wyznania lub przekonań według własnego wyboru oraz do uzewnętrzniania (...) swej religii lub przekonań przez uprawianie kultu, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie.

Odwołujący się wskazał również, że dodatkową gwarancję uznania prawa do podyktowanej sumieniem odmowy służby wojskowej zawiera art. 85 ust. 3 Konstytucji RP, który stanowi, że obywatel któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie. Dodał, że wolność sumienia nie podlega jakimkolwiek ograniczeniom, więc nie może zostać ograniczona z powodu ochrony bezpieczeństwa państwa lub z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego. Zdaniem odwołującego się, prawo do odmowy odbywania służby wojskowej oraz wykonywania innych czynności czy świadczeń rozumianych jako realizacja tzw. powszechnego obowiązku obrony jest decyzją podyktowaną przez jego sumienie.

P. B. powołał się także na orzeczenie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który w składzie Wielkiej Izby w sprawie Bayatyan przeciw Armenii stwierdził, że "w przypadku, gdy odmowa służby wojskowej jest motywowana silnym i niemożliwym do przezwyciężenia konfliktem między obowiązkiem służenia w wojsku a sumieniem danej osoby lub jej głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi bądź innymi, odmowa ta stanowi przekonanie lub wierzenie o wystarczającej mocy przekonywania, powadze, spójności i istotności, by mogła wejść w zakres gwarancji art. 9 EKPC".

Odwołujący się wyjaśnił, że jako osoba wychowana przez rodziców, którzy również są Świadkami Jehowy i ugruntowali w nim zasady praktykowanej religii, od wielu lat bierze udział w służbie kaznodziejskiej, której celem jest nauczanie oraz przekazywanie innym ludziom wartości i norm moralnych zawartych w wyznawanym słowie bożym (biblii). Czynnie uczestniczy w życiu zboru poprzez publiczne wygłaszanie przemówień oraz pomaganie innym zgodnie z ich potrzebami duchowymi. Zasada zachowania neutralności jest jedną z najważniejszych jakie wyznaje oraz pragnie przekazywać innym. Odwołujący się wskazał, że jako wieloletni wyznawca chcąc być wiarygodny w tym czego naucza innych oraz w swoim całym życiu nie może zgodzić się na jakąkolwiek formę świadczenia na rzecz wojska. Jego wewnętrzne przekonanie oparte na zasadach, które wyznaje, nie pozwala mu na uczestniczenie nawet w najmniejszym stopniu w zajęciach związanych ze służbą wojskową, choćby nawet nie wiązały się z noszeniem broni oraz braniem udziału w działaniach wojskowych.

W wyniku rozpoznania sprawy na skutek wniesionego odwołania Wojewoda decyzją z dnia (...) r. nr (...), na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 203 ust. 1 i 4 u.p.o. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

Uzasadniając treść podjętego rozstrzygnięcia organ odwoławczy wskazał, że nie doszło do naruszenia przepisów Konstytucji RP w tym art. 53 ust. 1, gdyż przeznaczenie strony do wykonania świadczeń osobistych, tj. ewakuacji osób w razie ogłoszenia mobilizacji, a także w czasie wojny oraz wynikające z tego obowiązki nie ograniczają wolności sumienia i wyznania z uwagi na charakter tych świadczeń i nie pozostają w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej, a jedynie na wykonywaniu prac doraźnych przez okres nieprzekraczający jednorazowo siedmiu dni na rzecz przygotowania obrony państwa zgodnie z art. 216 ust. 1 i 2 u.p.o. Nadto Wojewoda wyjaśnił, że do strony nie ma zastosowania art. 206a ust. 1 ww. ustawy zawierający zamknięty katalog osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych na cele przygotowania obrony państwa.

W ocenie Wojewody, zaskarżona decyzja nie narusza także art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych. Wskazane przez stronę artykuły umów międzynarodowych dotyczą wolności sumienia i wyznania, podobnie jak art. 53 Konstytucji RP. Organ odwoławczy stwierdził także, że art. 18 ust. 3 Paktu i art. 9 ust. 2 Konwencji przewidują ograniczenia powyższych praw w sytuacjach w nich przewidzianych, które mogą nastąpić w drodze ustawy, m.in. takie, które są konieczne w społeczeństwie demokratycznym, z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego. Taką ustawą w polskim porządku prawnym jest właśnie ustawa o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Wojewoda wskazał także, że ustawodawca w art. 3 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2017 r. poz. 1153) określił, że uzewnętrznianie indywidualnie lub zbiorowo swojej religii lub przekonań może podlegać jedynie ograniczeniom ustawowym koniecznym do ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób, a także, że korzystanie z wolności sumienia i wyznania nie może prowadzić do uchylania się od wykonywania obowiązków publicznych nałożonych przez ustawy. Takimi obowiązkami publicznymi nałożonymi przez ustawy są właśnie obowiązki dotyczące obronności państwa określone w ustawie o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Od powyższej decyzji pismem z dnia (...) r. P. B. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie, w której wniósł o uchylenie decyzji Wojewody z dnia (...) r. oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji z dnia (...) r.

Zaskarżonym decyzjom zarzucił naruszenie:

- art. 53 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o. w zw. z art. 178 ust. 1 oraz art. 7 i art. 8 ust. 2 Konstytucji RP;

- art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej w zw. z art. 91 ust. 1 i 2 oraz art. 8 ust. 2 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o.;

- art. 85 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 206a u.p.o. w zw. z art. 53 ust. 1, art. 7, art. ust. 2 Konstytucji RP;

- art. 206a u.p.o. w zw. z art. 87 ust. 1 Konstytucji RP, art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Równocześnie skarżący wniósł o uchylenie obu rozstrzygnięć w całości.

W odpowiedzi na skargę z dnia 26 lutego 2019 r. Wojewoda wniósł o jej odrzucenie, ewentualnie o jej oddalenie.

Pismem z dnia 7 czerwca 2019 r., działając przez profesjonalnego pełnomocnika, skarżący uzupełnił skargę. W uzasadnieniu zarzutów skargi podniósł, że organy rozpatrujące sprawę nieprawidłowo uznały brak naruszenia konstytucyjnych praw i wolności skarżącego. Wynika to z faktu, że organy obu instancji nieprawidłowo zastosowały oraz zinterpretowały art. 85 Konstytucji RP poprzez uznanie, że konflikty pomiędzy zastosowaniem tego artykułu a art. 53 Konstytucji RP powinny być rozstrzygane na korzyść art. 85 Konstytucji RP.

Strona wskazała także, że wolność sumienia oraz wolność religii są chronione na podstawie art. 53 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, art. 9 Konwencji oraz art. 18 Paktu. Ponieważ uznaje się, że Konwencja i Pakt zostały przez Polskę ratyfikowane za uprzednią zgodą wyrażoną w ustawie, te umowy międzynarodowe stanowią część krajowego porządku prawnego, są bezpośrednio stosowane i mają pierwszeństwo przed polską ustawą, jeżeli danej ustawy nie da się pogodzić z Konwencją lub Paktem (art. 9, art. 87, art. 91 ust. 2 i art. 241 Konstytucji RP). Natomiast każdy zauważony konflikt pomiędzy wolnościami potwierdzonymi art. 53 Konstytucji RP a obowiązkami wynikającymi z art. 85 Konstytucji RP musi być rozwiązany w sposób, który uwzględnia konieczność zachowania równowagi tych przepisów oraz poprzez rozważenie czy państwo może podjąć rozsądne kroki, aby umożliwić skarżącemu skorzystanie z prawa do sprzeciwu sumienia do każdej formy działalności na rzecz wojska, w tym do obowiązku wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony.

Organ nie wziął pod uwagę, że wydanie decyzji narusza art. 53 Konstytucji. Organ argumentował, że nałożenie świadczeń osobistych na skarżącego, tj. ewakuacja osób na rzecz Sił Zbrojnych RP - Komendy Portu Wojennego, świadczącego usługę na rzecz jednostki wojskowej i wynikające z tego obowiązki nie ograniczają wolności sumienia i wyznania, z uwagi na charakter tych czynności, które w błędny sposób uznano, że nie są związane "ze szkoleniem sztuki wojennej".

Dodatkowo, w uzasadnieniu swoich decyzji organy nie odniosły się do pewnych ogólnych zasad wynikających z przytoczonego orzecznictwa, które mają zastosowanie również do innych form obowiązku obrony, w tym m.in. do świadczeń osobistych. Na przykład, w wyroku Bayatyan przeciwko Armenii podkreślono, że Konwencja jest żywym instrumentem, który musi być interpretowany w świetle bieżących warunków i idei dominujących w państwach demokratycznych (pkt 102 wyroku).

Skarżący wskazał również, że w niniejszej sprawie organy administracji błędnie uznały, iż charakter świadczeń osobistych nie narusza wolności sumienia i wyznania skarżącego. Test legalności nie powinien dotyczyć tego czy w ocenie danego organu świadczenia osobiste mają lub nie mają charakteru militarnego czy wojskowego. Organ powinien natomiast ocenić czy w grę wchodzi prawo skarżącego do odwołania się do sprzeciwu sumienia. W ocenie skarżącego, Sąd powinien ocenić czy w wypadku osoby odwołującej się do klauzuli sumienia zachodzi "silny i niemożliwy do przezwyciężenia konflikt" pomiędzy wykonywaniem przez nią świadczeń osobistych na rzecz Komendy Portu Wojennego, a jej "sumieniem lub głębokimi i szczerymi wierzeniami religijnymi" oraz czy jej wierzenia posiadają "wystarczającą moc przekonywania, powagę, spójność i znaczenie". Organ w ogóle nie zajął stanowiska w tej sprawie.

Bezspornym jest, że państwo polskie nie oferuje osobom, które powołują się na sprzeciw sumienia programu alternatywnej służby cywilnej w przypadkach dotyczących różnych form obrony ojczyzny. Obowiązujące przepisy przewidują taką możliwość jedynie w przypadku służby wojskowej. Organ przyznał to w niniejszej sprawie oraz w podobnych sprawach dotyczących sprzeciwu sumienia, które aktualnie czekają na rozstrzygnięcie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Niemniej jednak, dotychczasowe rozstrzygnięcia wojewódzkich sądów administracyjnych nieprawidłowo stwierdzają, że nałożenie obowiązku wykonania świadczeń osobistych nie naruszają sumienia skarżących, ze względu na "charakter" świadczeń osobistych.

To samo można powiedzieć o przepisach dotyczących świadczeń osobistych zawartych w ustawie o powszechnym obowiązku obrony. W ocenie skarżącego, "wykonywanie świadczeń osobistych na rzecz obrony w razie ogłoszenia mobilizacji i w czasie wojny" stanowi bezpośrednie wsparcie działań militarnych.

Nie można zatem dojść do wniosku, że postanowienia dotyczące wykonywania świadczeń osobistych wskazują na ich niemilitarny i w pełni cywilny charakter, ponieważ zarówno zadania jak i sposób wykonania znajdują się pod kontrolą i nadzorem władz wojskowych.

Dlatego też poprzez odmowę możliwości zwolnienia z obowiązku wykonania świadczeń ze względu na przekonania i sumienie skarżącego albo poprzez brak zagwarantowania skarżącemu możliwości wykonania czynności poprzez cywilną służbę zastępczą władze nie uwzględniły odpowiednio "wymogów dotyczących sumienia i przekonań skarżących i nie zagwarantowały systemu służby zastępczej, który zachowałby sprawiedliwą równowagę między interesami całego społeczeństwa a interesami skarżących zgodnie z wymogami art. 9 Konwencji" (Adyan i inni p. Armenii, op. cit., § 71).

Strona podniosła również, że organy nieprawidłowo uznały, iż katalog osób niepodlegających obowiązkowi świadczeń osobistych jest katalogiem zamkniętym. Organ powinien był zastosować dodatkową podstawę do rozszerzenia katalogu osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych w oparciu o art. 53 ust. 1 Konstytucji RP, co byłoby również zgodne z normami wynikającymi z art. 9 Konwencji oraz art. 18 Paktu. Zastosowanie takiej wykładni prokonstytucyjnej podczas procesu badania legalności decyzji organu umożliwiłoby poszanowanie prawa do wolności sumienia skarżącego oraz nie wywoływałoby skutku w postaci prawa powszechnie obowiązującego. Działanie organu miałoby natomiast charakter wyłącznie jednostkowy, co nie wiązałoby innych sądów orzekających na podstawie tych samych ustaw.

Brak bezpośredniego zastosowania Konstytucji w sprawie spowodował, że powstała kolizja między normami wynikającymi z przywoływanego art. 206a u.p.o., a wynikającymi z ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz praw wynikających bezpośrednio z Konstytucji RP.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Przeprowadzona według tego kryterium kontrola legalności zaskarżonej decyzji wykazała, że odpowiada ona prawu a skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Przedmiotem skargi jest decyzja Wojewody utrzymująca w mocy decyzję organu I instancji w sprawie przeznaczenia skarżącego do wykonania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Podstawę materialnoprawną kwestionowanego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej.

Zgodnie z art. 4 ust. 1 u.p.o., powszechnemu obowiązkowi obrony podlegają wszyscy obywatele polscy zdolni ze względu na wiek i stan zdrowia do wykonywania tego obowiązku. Obywatel polski będący równocześnie obywatelem innego państwa nie podlega powszechnemu obowiązkowi obrony, jeżeli stale zamieszkuje poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W myśl art. 4 ust. 2 ustawy, w ramach powszechnego obowiązku obrony obywatele polscy są obowiązani do:

1) pełnienia służby wojskowej,

2) wykonywania obowiązków wynikających z nadanych przydziałów kryzysowych i przydziałów mobilizacyjnych,

3) świadczenia pracy w ramach pracowniczych przydziałów mobilizacyjnych,

4) pełnienia służby w obronie cywilnej,

5) odbywania edukacji dla bezpieczeństwa,

6) uczestniczenia w samoobronie ludności,

7) odbywania ćwiczeń w jednostkach przewidzianych do militaryzacji i pełnienia służby w jednostkach zmilitaryzowanych,

8) wykonywania świadczeń na rzecz obrony - na zasadach i w zakresie określonych w ustawie.

Z przytoczonego przepisu wynika, że obywatelski obowiązek obrony ojczyzny, o którym mowa w art. 85 Konstytucji, obejmuje nie tylko pełnienie służby wojskowej ale przybiera również inne formy, takie jak m.in. wykonywanie świadczeń na rzecz obrony.

Stosownie do postanowień art. 200 ust. 1 u.p.o., na osoby posiadające obywatelstwo polskie, które ukończyły szesnaście, a nie przekroczyły sześćdziesięciu lat życia, może być nałożony obowiązek świadczeń osobistych, polegających na wykonywaniu różnego rodzaju prac doraźnych na rzecz przygotowania obrony państwa albo zwalczania klęsk żywiołowych i likwidacji ich skutków. Wedle art. 206a ust. 1 u.p.o., obowiązkowi świadczeń osobistych nie podlegają, z zastrzeżeniem ust. 2:

1) osoby wybrane do Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej lub organów samorządu terytorialnego na czas pełnienia mandatu;

2) żołnierze pełniący czynną służbę wojskową oraz osoby, którym doręczono kartę powołania do tej służby, jeżeli termin stawienia się do służby koliduje z terminem wykonania świadczenia;

3) osoby odbywające zasadniczą służbę w obronie cywilnej lub służbę zastępczą;

4) osoby, wobec których orzeczono stałą lub długotrwałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym na podstawie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, osoby uznane za całkowicie niezdolne do pracy oraz samodzielnej egzystencji albo całkowicie niezdolne do pracy na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jak również osoby zaliczone do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności albo umiarkowanym stopniu niepełnosprawności w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;

5) sędziowie, asesorzy sądowi, prokuratorzy, funkcjonariusze Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Służby Ochrony Państwa, Straży Granicznej, Służby Więziennej, Państwowej Straży Pożarnej, Straży Ochrony Kolei oraz pracownicy specjalistycznych uzbrojonych formacji ochronnych w jednostkach organizacyjnych podległych, podporządkowanych lub nadzorowanych przez ministrów, kierowników urzędów centralnych, wojewodów, Prezesa Narodowego Banku Polskiego oraz Krajową Radę Radiofonii i Telewizji;

6) kobiety w ciąży i w okresie sześciu miesięcy po odbyciu porodu oraz osoby sprawujące opiekę nad dziećmi do lat ośmiu;

7) osoby sprawujące opiekę nad wspólnie z nimi zamieszkałymi dziećmi od lat ośmiu do szesnastu, osobami, wobec których orzeczono stałą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym lub uznanymi za całkowicie niezdolne do pracy oraz samodzielnej egzystencji albo zaliczonymi do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności na podstawie ustaw, o których mowa w pkt 4, a także osobami obłożnie chorymi, jeżeli opieki tej nie można powierzyć innym osobom;

8) osoby zatrudnione na stanowiskach kierowników podmiotów leczniczych niebędących przedsiębiorcami w rozumieniu przepisów o działalności leczniczej oraz na stanowiskach w opiece społecznej i placówkach opiekuńczo-wychowawczych.

Sposób sformułowania przytoczonego wyżej art. 206a ust. 1 oznacza, że wyszczególnienie osób, które wyłączone są z obowiązku świadczeń osobistych, jest enumeratywne, a więc ma charakter katalogu zamkniętego.

Uwzględniając powyższe regulacje stwierdzić należy, że organy orzekające w sprawie prawidłowo uznały, że wystąpiły przesłanki uzasadniające uwzględnienie wniosku Wojskowego Komendanta Uzupełnień. Skarżący posiada obywatelstwo polskie, wiek pomiędzy szesnastym a sześćdziesiątym rokiem życia i nie należy do kręgu osób podlegających wyłączeniu z obowiązku świadczeń osobistych na podstawie art. 206a u.p.o. Organy orzekające w sprawie nie miały zatem podstaw prawnych do uwzględnienia, jako indywidualnej, sytuacji skarżącego ze względu na sygnalizowany przez niego konflikt z sumieniem dla wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony.

Odnosząc się do podnoszonych przez skarżącego zarzutów naruszenia przepisów Konstytucji RP przypomnieć należy, że art. 53 ust. 1 Konstytucji stanowi, że każdemu zapewnia się wolność sumienia i religii. Zgodnie z art. 53 ust. 5 Konstytucji, wolność uzewnętrzniania religii może być ograniczona jedynie w drodze ustawy i tylko wtedy, gdy jest to konieczne do ochrony bezpieczeństwa państwa, porządku publicznego, zdrowia, moralności lub wolności i praw innych osób.

W myśl art. 85 Konstytucji:

1. Obowiązkiem obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny.

2. Zakres obowiązku służby wojskowej określa ustawa.

3. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie służby wojskowej, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie.

Zdaniem Sądu, zasady określone w ww. normach konstytucyjnych, nie zostały wobec skarżącego naruszone.

W polskiej Konstytucji nie ma przepisu ogólnego, który odnosiłby się wprost do sprzeciwu sumienia. Prawo do postępowania w zgodzie z własnymi przekonaniami wynika z ogólnej zasady wolności człowieka (art. 31 ust. 1 Konstytucji), ta jednak doznaje ograniczeń wynikających z przepisów prawa (art. 31 ust. 2 zdanie 2 Konstytucji). Z punktu widzenia przepisu art. 31 ust. 3 Konstytucji, ograniczenia te nie powinny wykraczać poza niezbędnie konieczne z punktu widzenia potrzeb obrony (bezpieczeństwa państwa). Zagadnienie konfliktu sumienia z obowiązkiem nałożonym przez prawo zostało natomiast uregulowane expressis verbis w odniesieniu do służby wojskowej. Obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbywanie takiej służby, może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie (art. 85 ust. 3 Konstytucji). Nie można zatem powiedzieć, że twórcy Konstytucji nie dostrzegali problemu sprzeciwu sumienia. Zdecydowali się uregulować go jedynie w wąskim zakresie przedmiotowym oraz we fragmencie Konstytucji poświęconym obowiązkom jednostki, słusznie postrzegając możliwość odmowy służby wojskowej jako wyjątek od powszechnego obowiązku obrony ojczyzny (por. W. Brzozowski "Prawo lekarza do sprzeciwu sumienia", PiP nr 7/2017).

Niniejsza sprawa nie dotyczy jednak służby wojskowej, ale obowiązku wykonywania świadczeń osobistych na rzecz obrony. Nie można pomiędzy tymi formami realizacji obywatelskiego obowiązku obrony stawiać znaku równości. Całkowicie odmienny jest charakter tych obowiązków, czas ich trwania, co regulują odrębne przepisy wykonawcze.

W ocenie Sądu, wydając zaskarżoną decyzję organ działał na podstawie i w granicach prawa, prawidłowo interpretując i stosując obowiązujące przepisy prawa, w tym Konstytucji RP, a więc nie naruszył art. 7 i art. 8 Konstytucji.

W skardze, a w szczególności w piśmie stanowiącym jej uzupełnienie, strona odwołała się do postanowień art. 9 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej. Dodatkowo wspierając swą argumentację wybranym orzecznictwem. Skarżący podkreśla, że świetle ww. regulacji organy pominęły lub niewłaściwe zinterpretowały okoliczności przezeń podnoszone, tj. że wykonanie przez niego świadczeń na rzecz obrony stanowiłoby naruszenie zasad, jakimi się kieruje oraz jego wierzeń, przekonań i sumienia.

Według art. 9 Konwencji, każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania; prawo to obejmuje wolność zmiany wyznania lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swego wyznania lub przekonań przez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i czynności rytualne (ust. 1). Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i konieczne w społeczeństwie demokratycznym z uwagi na interesy bezpieczeństwa publicznego, ochronę porządku publicznego, zdrowia i moralności lub ochronę praw i wolności innych osób (ust. 2).

Zgodnie z art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania. Prawo to obejmuje wolność posiadania lub przyjmowania wyznania lub przekonań według własnego wyboru oraz do uzewnętrzniania indywidualnie czy wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań przez uprawianie kultu, uczestniczenie w obrzędach, praktykowanie i nauczanie (ust. 1). Nikt nie może podlegać przymusowi, który stanowiłby zamach na jego wolność posiadania lub przyjmowania wyznania albo przekonań według własnego wyboru (ust. 2). Wolność uzewnętrzniania wyznania lub przekonań może podlegać jedynie takim ograniczeniom, które są przewidziane przez ustawę i są konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób (ust. 3).

Według art. 10 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, każdy ma prawo do wolności myśli, sumienia i religii. Prawo to obejmuje wolność zmiany religii lub przekonań oraz wolność uzewnętrzniania, indywidualnie lub wspólnie z innymi, publicznie lub prywatnie, swej religii lub przekonań poprzez uprawianie kultu, nauczanie, praktykowanie i uczestniczenie w obrzędach (ust. 1). Uznaje się prawo do odmowy działania sprzecznego z własnym sumieniem, zgodnie z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa (ust. 2).

W wyroku Wielkiej Izby ETPCz wydanym w sprawie Bayatyan przeciwko Armenii (wyr. ETPCz z 7 lipca 2011 r., 23459/03) wskazano, że w państwach członkowskich EKPCz powstał już wspólny standard prawny polegający na akceptacji odmowy służby wojskowej z pobudek religijnych i wymagający zapewnienia alternatywnej formy odbycia takiej służby. Jako jeden z argumentów uzasadniających taką tezę posłużył art. 10 ust. 2 KPP. Chociaż KPP wymaga od państwa zapewnienia osobie prawa do odmowy działania sprzecznego z jej sumieniem (pozytywny obowiązek państwa), to jednocześnie określenie zakresu takiego prawa, przesłanek i następstw sprzeciwu, oznaczających w praktyce nakaz odbycia pewnej formy zastępczej (alternatywnej) służby wojskowej, stanowi uprawnienie państwa. Sposób korzystania z prawa jest więc pozostawiony państwu i jego ustawodawstwu.

Zauważyć należy, że wymienione wyżej orzeczenie oraz pozostałe wskazywane przez stronę w piśmie stanowiącym uzupełnienie skargi, odnoszą się ściśle do zagadnienia odmowy służby wojskowej, do której pełnienia skarżący nie został zobligowany kwestionowaną decyzją.

Ponadto, zdaniem Sądu, wolność sumienia i religii nie obejmuje nieograniczonej swobody postępowania w związku z nakazami sumienia w każdej sferze życia społecznego. Ograniczenie to wprost wynika już z samej treści analizowanych wyżej przepisów, które przewidują takowe np. gdy jest to "niezbędne w społeczeństwie demokratycznym", pod warunkiem, że jest ono "zgodne z ustawami krajowymi regulującymi korzystanie z tego prawa", lub "przewidziane przez ustawę" i jest "konieczne dla ochrony bezpieczeństwa publicznego, porządku, zdrowia lub moralności publicznej albo podstawowych praw i wolności innych osób".

Zdaniem Sądu, nałożenie obowiązku świadczeń osobistych na skarżącego w formie dokonywania ewakuacji osób na wypadek wojny albo ogłoszonej mobilizacji, przez okres 7 dni, nie ogranicza wolności sumienia i wyznania z uwagi na charakter tych czynności. Wpisuje się przy tym w deklarowany przez skarżącego jeden z celów Świadków Jehowy, niesienia pomocy innym.

Zaskarżona decyzja nie narusza zatem przepisów art. 9 Konwencji, art. 18 Paktu i art. 10 Karty Praw Podstawowych UE oraz przepisów Konstytucji RP.

Mając powyższe na uwadze, Sąd stwierdził, że brak jest podstaw do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w zaskarżonej decyzji, która została wydana w oparciu o obowiązujące i prawidłowo zinterpretowane przepisy ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej. Wobec tego, że zarzuty skargi nie posiadają uzasadnionych podstaw oraz, że Sąd nie dostrzegł z urzędu takich naruszeń przepisów prawa materialnego lub prawa procesowego, które mogłyby mieć wpływ na wynik sprawy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm.).

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.