Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2060542

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu
z dnia 9 czerwca 2016 r.
II SA/Po 103/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz.

Sędziowie WSA: Izabela Paluszyńska (spr.), Tomasz Świstak.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 czerwca 2016 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia (...) listopada 2015 r. Nr (...) w przedmiocie nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego;

I.

uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika (...) Ośrodka Pomocy Społecznej w K. z dnia (...) 2015 r. nr (...),

II.

przyznaje adwokatowi k.c. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, kwotę (...) zł ((...) złotych (...)) w tym (...) zł ((...) złotych (...)) tytułem podatku od towarów i usług.

Uzasadnienie faktyczne

Zaskarżoną decyzją z dnia (...) listopada 2015 r., znak: (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm., dalej jako k.p.a.) utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Wójta Gminy K. z dnia (...) 2015 r., Nr (...), którą na podstawie art. 20 ust. 3, art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r. poz. 114 z późn. zm., dalej jako u.ś.r.) Wójt uznał za nienależnie pobrane świadczenie - specjalny zasiłek opiekuńczy za okres od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r.

Decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Decyzją z (...) 2013 r. Nr (...) Wójt Gminy K. przyznał K. K. (zwanej dalej Skarżącą) specjalny zasiłek opiekuńczy na matkę G. K. w kwocie 520 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. Świadczenie zostało przyznane na podstawie art. 16a u.ś.r. Organ ustalił wówczas, że K. K. nie pozostawała w zatrudnieniu od 1 października 2013 r., nastąpiło wówczas rozwiązanie umowy o pracę w wyniku rezygnacji K. K. z powodu opieki nad matką G. K., którą się opiekowała, a która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. K. K. nie miała ustalonego świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Miesięczny dochód rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki w przeliczeniu na osobę był niższy niż 623 zł.

W dniu 10 lutego 2015 r. organ otrzymał informację, że K. K. zawarła z Instytutem A trzy umowy o dzieło dot. prowadzenia obserwacji opadowych za wynagrodzeniem 132,20 zł miesięcznie. Pierwszą od 1 stycznia do 31 grudnia 2012 r., druga od 1 stycznia do 31 grudnia 2013 r. i trzecia od 1 stycznia do 31 grudnia 2014 r. Organ uznał to za nowe, istotne okoliczności, istniejące w chwili wydania decyzji z (...) 2013 r. przyznającej prawo do zasiłku i w związku z tym wznowił postępowanie w sprawie przyznania specjalnego zasiłku opiekuńczego postanowieniem Nr (...) z dnia (...) maja 2015 r.

Decyzją z dnia (...) 2015 r. Nr (...) Wójt Gminy K. na podstawie art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a. i art. 32 ust. 2 u.ś.r. odmówił świadczenia w formie: specjalny zasiłek opiekuńczy na G. K. w okresie od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. z uwagi na to, że K. K. w chwili wydania decyzji była zatrudniona na umowę o dzieło i pobierała z tego tytułu wynagrodzenie, nie była uprawniona do otrzymywania specjalnego zasiłku opiekuńczego. Przez zatrudnienie lub inną pracę zarobkową w rozumieniu art. 3 pkt 22 u.ś.r. należy rozumieć wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy o dzieło.

Decyzją z dnia (...) sierpnia 2015 r. Nr (...) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Kaliszu uchyliło decyzję z (...) 2015 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji. W uzasadnieniu organ II instancji wskazał na konstytutywny charakter decyzji wydawanej na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. i związane z tym wywieranie skutków wyłącznie ex nunc, czyli na przyszłość a nie wstecz. Tym samym uznał, że decyzja organu I instancji nie mogła orzekać o zasiłku pobranym przez odwołującą w okresie od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. W takiej jak w niniejszej sprawie sytuacji organ I instancji winien wydać decyzję uznającą pobrane świadczenie jako nienależne a w dalszej kolejności nakazującą zwrot świadczenia nienależnie pobranego opartą na ujawnionych danych. SKO stwierdziło, że organ I instancji nie zastosował właściwie przepisów prawa, co nie pozwala na utrzymanie w mocy decyzji.

Organ I instancji w dniu 18 września 2015 r. zawiadomił Skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie nienależnie pobranego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką G. K. od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. w związku z decyzją wydaną przez SKO w Kaliszu z (...) sierpnia 2015 r.

Decyzją z (...) 2015 r. Nr (...) Wójt Gminy K. na podstawie art. 30 u.ś.r. uznał za nienależnie pobrane świadczenie - specjalny zasiłek opiekuńczy za okres od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. W uzasadnieniu podał, że K. K. nie była uprawniona do otrzymywania specjalnego zasiłku opiekuńczego przyznawanego na podstawie art. 16a u.ś.r. albowiem w chwili wydawania decyzji oraz przez okres przyznania świadczenia była zatrudniona na umowę o dzieło i pobierała z tego tytułu wynagrodzenie, co zgodnie z art. 3 pkt 22 u.ś.r. jest rozumiane jako zatrudnienie lub inna praca zarobkowa.

W dniu 16 października 2015 r. Skarżąca wniosła odwołanie od tej decyzji, którą uznała za krzywdzącą. Podała, że nie zaniedbywała obowiązków wobec matki, że nie zapytano jej wprost czy ma pracę na umowę o dzieło a dla niej "praca zarobkowa" to jest codzienne wychodzenie z domu co najmniej na 8 godzin a nie pomiar opadów atmosferycznych nie wymagających więcej niż 5 minut.

Organ II instancji w zaskarżonej decyzji z (...) listopada 2015 r., opisanej na wstępie uznał, że stanowisko organu I instancji było zasadne. Kolegium podało, że z uwagi na to, że K. K. w chwili wydawania decyzji przez Kolegium była zatrudniona na umowę o dzieło i pobierała z tego tytułu wynagrodzenie, nie była ona uprawniona do otrzymania prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego. Zgodnie z treścią art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się: świadczenie rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą świadczenia. Organ II instancji podał, że we wniosku o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego zawarte jest pouczenie, które w sposób wyczerpujący informuje beneficjenta świadczenia o okolicznościach jakie mają wpływ na przyznanie świadczenia rodzinnego. Dla przyznania tego świadczenia nie ma znaczenia fakt, że odwołująca zatrudniona na umowę o dzieło pobierała niewielkie wynagrodzenie, jak również to, że podejmowane przez nią czynności zajmowały jej niewiele czasu. Przepis art. 16a u.ś.r. mówi wprost o rezygnacji z innej pracy zarobkowej, przez którą należy rozumieć m.in. umowę o dzieło. Odwołująca pierwszą umowę o dzieło miała począwszy od 1 stycznia 2012 r., a zatem w momencie ubiegania się o przyznanie świadczenia rodzinnego miała świadomość wykonywanej pracy i winna o tym fakcie poinformować pracowników Ośrodka Pomocy Społecznej w K. W związku z tym, zdaniem Kolegium, organ I instancji słusznie uznał, iż pobrany specjalny zasiłek opiekuńczy za okres od dnia 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym.

W skardze - wniesionej w terminie i formie prawem przewidzianej Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w całości poprzez uznanie za należnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne za okres od 1 października 2013 r. do 31 października 2013 r. ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO w Kaliszu i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu podała, że starając się o świadczenie stosowała się do wszystkich wskazówek organów. Nikt jej nie pouczył, że obserwowanie warunków atmosferycznych i ewentualny pomiar wody w deszczomierzu znajdującym się (...) obok jej domu za które otrzymywała 108 zł miesięcznie, jest przeszkodą uniemożliwiającą pobieranie świadczenia. Podała, że działała w zaufaniu do organów, które naruszyły obowiązki wynikające z art. 8 i 9 k.p.a., nie udzielając stosownych informacji i wyjaśnień. Nie była informowana, że praca zarobkowa to nie tylko praca na umowę o pracę. Wnosiła z ostrożności o umorzenie kwot pobranych zasiłków z uwagi na bardzo trudna sytuację materialną.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Podał, że Skarżąca wypełniając formularz wniosku o przyznanie świadczenia winna zapoznać się z pouczeniem zawartym na jego końcu. Z treści tego pouczenia wynikało, że świadczeniobiorca jest zobowiązany do informowania organu prowadzącego postępowanie o wszelkich zmianach zaistniałych w sytuacji rodzinnej i finansowej. Niewątpliwie podjęcie zatrudnienia na podstawie umowy o dzieło miało wpływ na sytuację finansową Skarżącej. Otrzymywane wynagrodzenie w kwocie 108 zł miesięcznie było niewielkie, jednak nie ma znaczenia wysokość wynagrodzenia a fakt zatrudnienia. Trudno mieć pretensje do pracowników organu o brak informacji dot. kwalifikacji umowy o dzieło w sytuacji gdy nie mieli od Skarżącej informacji o zamiarze podjęcia takiej pracy. Organ podkreślił, że tylko łączne spełnienie przesłanek z art. 17 u.ś.r. uprawnia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego.

Na rozprawie dnia 9 czerwca 2016 r. pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Powoływał się na treść wyroków tut. Sądu w sprawach II SA/Po 978/15 oraz II SA/Po 765/15, podając, że rozstrzygnięcia w nich zawarte mają znaczenie dla rozpatrzenia sprawy. Powołał się również na naruszenie art. 9 k.p.a., tj. błędne pouczenie strony.

Pełnomocnik Skarżącej wniósł o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej stronie z urzędu, które nie zostały uiszczone nawet w części.

Skarga na decyzję (...) została zarejestrowana pod sygn. II SA/Po 103/16, skarga na decyzję (...) została zarejestrowana pod sygn. II SA/Po 104/16, a skarga na decyzję (...) pod sygn II SA/Po 105/16.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona aczkolwiek z innych przyczyn niż w niej wskazane.

Na wstępie należy zaznaczyć, że kontrola sądu administracyjnego, zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.:Dz. U. z 2014 r. poz. 1647 z późn. zm.) i art. 3 § 1 i § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) polega na badaniu zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Kontrola ta sprowadza się do zbadania, czy w toku rozpoznania sprawy organy administracji publicznej nie naruszyły prawa materialnego i procesowego w stopniu istotnie wpływającym na wynik sprawy. Przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu i na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu.

Na podstawie art. 134 § 1 p.p.s.a., w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną.

Przedmiotem niniejszego postępowania była decyzja SKO w Kaliszu z (...) listopada 2015 r. nr (...) utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia (...) 2015 r. Nr (...) uznającą za nienależnie pobrane świadczenie - specjalny zasiłek opiekuńczy za okres od 1 do 31 października 2013 r.

Bezsporne w niniejszej sprawie było to, że Skarżąca świadczenie to otrzymała ostateczną decyzją z dnia (...) 2013 r., świadczenie było przyznane na podstawie art. 16a u.ś.r., dotyczyło okresu zamkniętego (październik 2013 r.) i po upływie tego okresu pojawiły się okoliczności, które w ocenie organu I instancji stanowiły podstawę do wznowienia postępowania. Okoliczności te, ujawnione 10 lutego 2015 r. polegały na ustaleniu, że od 1.01. 2012 r. do 31 grudnia 2014 r. Skarżąca dokonywała pomiarów opadów atmosferycznych na podstawie trzech umów o dzieło za wynagrodzeniem 108 zł miesięcznie, o czym organów nie poinformowała w dacie wydawania decyzji, w dacie pobrania zasiłku ani później.

Zgodnie z art. 32 ust. 1 u.ś.r organ właściwy oraz marszałek województwa mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń.

Okoliczność, która miała miejsce przed wydaniem decyzji o przyznaniu Skarżącej świadczenia, a która nie była znana organowi w chwili przyznania świadczenia a istniała w chwili jego przyznania polegała na ujawnieniu faktu wykonywania przez Skarżącą dodatkowych usług na podstawie zawartych w okresie od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2014 r. trzech umów o dzieło z Instytutem A (...) dotyczących obserwowania warunków atmosferycznych i dokonywanie pomiarów za 108 zł netto miesięcznie.

Z uzasadnienia organu II instancji wynika, że w ocenie organu w przedmiotowej sprawie doszło do nienależnie pobranego specjalnego zasiłku opiekuńczego za miesiąc października 2013 r. Z uwagi na powołaną treść przepisu oraz podana numerację przepisów w zaskarżonej decyzji przeanalizowaniu podlegać będą dwie przesłanki uznania pobranego świadczenia za nienależne, tj. przesłanka określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 i w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r.

Zgodnie z pkt 1 za nienależne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Zgodnie zaś z punktem 2 nienależnym świadczeniem rodzinnym będzie świadczenie przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia.

W pierwszym przypadku art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. obowiązek zwrotu świadczenia ma charakter następczy i uzależniony jest od tego czy strona była należycie pouczona o przesłankach, które w sposób negatywny warunkują pobranie przyznanych jej świadczeń. Pouczenie takie winno być przy tym czytelne, jasne i zrozumiałe dla świadczeniobiorcy. Nadto ten przepis dotyczy sytuacji, które nastąpiły po przyznaniu świadczenia. Wskazuje na to zawężenie okoliczności jego stosowania do wypłacenia świadczenia a nie jego przyznania oraz to, że obejmuje okoliczności powodujące ustanie, zawieszenie prawa lub wstrzymanie wypłaty.

Z kolei określony w art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. obowiązek zwrotu świadczenia ma charakter pierwotny i wiąże się ze złożeniem fałszywych zeznań lub dokumentów, albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd organu. Ten przepis dotyczy nie tylko wypłacenia ale i przyznania świadczenia nienależnego na skutek okoliczności w nim podanych, odnosi się więc również do sytuacji, które miały miejsce na etapie składania wniosku o przyznanie świadczenia. W przepisie tym rozróżnia się trzy sytuacje: złożenie fałszywych zeznań, złożenie fałszywych dokumentów lub inne świadome wprowadzenie w błąd organu, przy czym do zastosowania tego przepisu wystarczy zajście choćby jednej z nich. W tym przepisie nie chodzi jedynie o zwykłe błędy, niewiedzę czy przeoczenia wnioskującego ale o działanie celowe nacechowane złą wolą starającego się o przyznanie świadczenia, o przyjęcie świadczenia w złej wierze przez osobę, która wie, że mu się ono nie należy. Świadome wprowadzenie w błąd organu to również np. przemilczenie istotnych okoliczności mających wpływ na przyznanie świadczenia, podanie nieprawdy. Oczywistym przy tym jest stwierdzenie, że w przypadku podania danych nieprawdziwych czy celowego pominięcia istotnych faktów nie jest potrzebne żadne pouczenie. Do podania prawdziwych danych nie jest przecież wymagane pouczenie. Może ono jednak mieć znaczenie, w sytuacjach budzących wątpliwości, co do ustalania celowego, świadomego wprowadzenia organu w błąd. W sytuacjach, gdy rozumienie danych istotnych dla sprawy przez świadczeniobiorcę nie jest oczywiste.

Organ wydający decyzję o stwierdzeniu, że świadczenie jest pobrane nienależnie winien więc w sposób dokładny przeanalizować dlaczego i na jakiej podstawie prawnej wydał swoje orzeczenie, czyniąc to w kontekście stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy. Nie wystarczy więc tak jak to miało miejsce w przypadku decyzji organu I instancji ogólnikowe powołanie się na art. 30 skoro artykuł ten reguluje obowiązek zwrotu świadczenia w różnych sytuacjach. Naruszeniem art. 7, 77 § 1, 80 i art. 107 § 3 k.p.a. jest również brak wyjaśnienia w uzasadnieniu decyzji organu I instancji przyczyn dla których i który przepis znalazł w sprawie zastosowanie. Organ I instancji w przedostatnim akapicie zdawał się wskazać, że świadczenie było nienależne, nie wskazał jednak z jakich przyczyn i na jakiej podstawie z art. 30 ust. 2 u.ś.r. uznał, że świadczenie było pobrane nienależnie. Pamiętać bowiem należy, że każde świadczenie nienależnie pobrane jest nienależne, jednakże niekoniecznie musi być odwrotnie. Świadczenie zawyżone lub wypłacane wskutek np. błędu organu jest nienależne, ale w przypadku braku zajścia przesłanek określonych w art. 30 ust. 2 u.ś.r., nie będzie stanowić świadczenia nienależnie pobranego. Nie wystarczy więc stwierdzenie jak w przedostatnim akapicie uzasadnienia decyzji organu I instancji, że Skarżąca "w chwili wydania decyzji oraz przez okres przyznania świadczenia była zatrudniona na umowę o dzieło i pobierała z tego tytułu wynagrodzenie, nie była uprawniona do otrzymania specjalnego zasiłku opiekuńczego", nie wyjaśnia ono bowiem, czy i na jakiej podstawie prawnej organ I instancji uznał, że świadczenie było nienależnie pobrane.

Organ II instancji utrzymując w mocy zaskarżoną decyzję w ogóle na te okoliczności nie zwrócił uwagi. W uzasadnieniu decyzji z (...) listopada 2015 r. zacytował treść art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r. Podał, że Skarżąca w momencie przyznania świadczenia miała świadomość wykonywanej pracy na umowę o dzieło (od 1 stycznia 2012 r.) i winna o tym fakcie poinformować pracowników organu. Organ wskazał, że we wniosku o przyznanie świadczenia zawarte było pouczenie, które w sposób wyczerpujący informuje beneficjenta świadczenia o okolicznościach jakie mają wpływ na przyznanie świadczenia rodzinnego. Nie wyjaśnił jednak na jakiej podstawie, z jakich przyczyn uznał, że świadomość zawartej umowy o dzieło w związku z pouczeniem we wniosku wskazuje na celowe i świadome wprowadzenie organu w błąd w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 2 u..ś.r. Nie przeanalizował wniosku, danych w nim zawartych i załączników, nie poddał ocenie składanych przez Skarżącą oświadczeń i dat jakich dotyczyły, zaświadczeń z urzędu skarbowego, treści umowy o dzieło. Organ nie wskazał, że w treści wniosku, na który się powoływał było zapytanie o umowę o działo, bądź, że Skarżąca podała fałszywe dane, wskazała, że na taką umowę nie jest zatrudniona. Organ nie wykazał więc, że zatajenie danych było oczywistym, świadomym wprowadzenie w błąd organu. W takiej więc sytuacji winien dokonać analizy pouczenia, składanych przez Skarżącą oświadczeń i wykazać, że ww. dokumenty, inne okoliczności sprawy wskazują na świadome wprowadzenie organu w błąd, czego zabrakło.

W sytuacji, gdy organ powołuje się na okoliczności z art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r, a tak można wnioskować z przytoczenie treści tego przepisu, nie jest wystarczające ustalenie, że we wniosku znajdowało się pouczenie o określonej treści. W takiej sytuacji wyjaśnienia wymagało, czy strona skarżąca składając wniosek o przyznanie świadczenia świadomie, a zatem celowo wskazała nieprawdziwe dane bądź zataiła okoliczności, które były istotne dla ustalenia jej prawa do przyznania świadczenia. Zastosowanie tej przesłanki wymaga wykazania, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nastąpiło z winy strony a zatem, że zdawała sobie sprawę z prawnego znaczenia określonych faktów.

Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności Sąd stwierdził, że sprawa nie została należycie wyjaśniona oraz oceniona, co uchybia art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Są to uchybienia istotne bowiem Sąd nie jest powołany do samodzielnego dokonywania ustaleń w rozstrzyganej sprawie zarówno co do faktów jak i co do prawa. Obowiązki powyższe obciążają organ, a braki w tym zakresie stanowią o wadliwości wydanego aktu. Podkreślenia przy tym wymaga, że w zakresie odnoszącym się do uzasadnienia prawnego decyzji, organ administracji zobowiązany jest do zawarcia w nim umotywowanej oceny stanu faktycznego w kontekście konkretnych i adekwatnych przepisów obowiązującego prawa oraz do wykazania istnienia związku między tą oceną, a treścią wydanego rozstrzygnięcia.

Organ II instancji słusznie wskazał, że na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r mogą być wydawane jedynie decyzje o charakterze konstytutywnym, czyli ze skutkiem ex nunc, na przyszłość. Stanowisko takie, jako ugruntowane w orzecznictwie i doktrynie nie wymaga szerszego uzasadnienia. (por. wyrok WSA w Warszawie z 4 lutego 2010 r. I OSK 1208/09, wyrok WSA w Gliwicach z 3 lipca 2012 r., IV SA/GL 859/13)). Przepis ten nie znalazł zastosowania w niniejszej sprawie, nie zastosował go bowiem organ I instancji, nie było podstaw do stosowania go do świadczeń przyznanych i wypłaconych za zamknięty okres wsteczny. Rozważania dotyczące tego przepisu były więc w sprawie zbędne.

Ponadto w sprawie, co umknęło uwadze organu II instancji postanowieniem z dnia (...) maja 2015 r. organ I instancji na podstawie art. 149 § 1 i art. 150 § 1 w zw. art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. wznowił z urzędu postępowanie zakończone ostateczną decyzją z (...) 2013 r. Nr (...) przyznającą Skarżącej specjalny zasiłek opiekuńczy za okres od 1 do 31.10. 2013 r. Organ I instancji uznał, że w sprawie wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Były nimi umowy o dzieło, które zostały przekazane organowi w dniu 10 lutego 2015 r.

Postanowienie to nadal istnieje w obrocie, co oznacza, że wszczęte jest postępowanie o wznowienie postępowania w tym zakresie. Postępowanie to zakończone nie zostało.

Organ II instancji w opisie stanu faktycznego sprawy wskazał na wznowienie postępowania. W zaskarżonej decyzji organ II instancji jednak w ogóle pominął zasadność lub bezzasadność zastosowania w związku z art. 32 ust. 2 u.ś.r trybu wznowienia postępowania z kodeksu postępowania administracyjnego. Uznał, że z uwagi na fakt, że postępowanie dotyczy okresu zamkniętego, wstecznego należy stosować instytucję nienależnie pobranego świadczenia z art. 30 u.ś.r. W tym miejscu Sąd orzekający w przedmiotowej sprawie pragnie podkreślić, że wybór trybu wyegzekwowania świadczeń uznanych przez organ za przyznane i wypłacone za nienależne zależy w każdym wypadku od specyfiki konkretnej sprawy. Dopuszczalny jest wskazany powyżej tj. poprzedzony decyzją wydawaną wskutek wznowienia postępowania w zw. z art. 32 ust. 2 u.ś.r., o ile organ uzna, że zaszły przesłanki wznowieniowe z k.p.a. Za dopuszczalny został uznany w orzecznictwie również tryb z art. 30 u.ś.r. bez wydawania prejudycjalnej decyzji uchylającej decyzję przyznającą świadczenie i dopiero następnie uchylenie decyzji przyznającej świadczenie (por. wyroki NSA z 19 stycznia 2009 r., I OSK 535/08, 10 lipca 2009 r.,I OSK 1501/08, 4 lutego 2010 r., I OSK 1208/09, I OSK 1035/11 oraz z dnia 29 listopada 2012 r., I OSK 945/12).

Skoro jednak w przedmiotowej sprawie zaszły przesłanki, które wypełniają dyspozycję z art. 145 § 2 pkt 5 k.p.a., postępowanie wznowieniowe zostało wszczęte i nie zakończone to zasadne było stosowanie regulacji dotyczących wznowienia postępowania z k.p.a. w zw. z art. 32 ust. 2 u.ś.r.

W wyniku wznowienia postępowania organ I instancji decyzją z (...) 2015 r. odmówił świadczenia w formie specjalnego zasiłku opiekuńczego w okresie od 1 do 31 października 2013 r. Zarówno podstawa prawna, jak i rozstrzygnięcie na skutek wznowionego postępowania było błędne, co zauważył organ II instancji uchylając ww. decyzję decyzją z dnia (...) 2013 r.

Uchylając tą decyzję organ II instancji nie zwrócił jednak uwagi, że organ I instancji błędnie rozstrzygając i podając podstawę z art. 145 § 1 pkt 8 k.p.a. (tekst jedn.: to, że decyzja została wydana w oparciu o inną decyzję lub orzeczenie Sądu, które zostało następnie uchylone lub zmienione), wskazał jako podstawę swojej decyzji art. 32 ust. 2 u.ś.r a nie art. 32 ust. 1 u.ś.r.

Zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, o ile w sprawie, zdaniem organu wyszły na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję prawidłowe było wszczęcie z urzędu na podstawie art. 149 § 1 k.p.a. w zw. z art. 147 k.p.a., w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. postępowania w sprawie wznowienia postępowania zakończonego wydaniem ostatecznej decyzji z (...) 2013 r. Skoro organem, który wydał w tej sprawie decyzję w ostatniej instancji był organ I instancji, to on zgodnie z art. 150 § 1 k.p.a. był organem właściwym do wszczęcia takiego postępowania. Ten tryb wzruszania ostatecznych decyzji jest dopuszczalny również w sprawach z zakresu świadczeń rodzinnych. Zgodnie z art. 32 ust. 2 u.ś.r. w sprawach nieuregulowanych w niniejszej ustawie stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego. Jest on więc podstawą prawną do stosowania procedury wzruszenia ostatecznej decyzji wydawanej również w sprawach regulowanych ustawą o świadczeniach rodzinnych, z uwzględnieniem regulacji w tych ustawach. Wznowienie postępowania na podstawie przepisów k.p.a. w zw. z art. 32 ust. 2 u.ś.r. winno zakończyć się w zależności od wyników tego postępowania wydaniem decyzji na podstawie art. 151 § 1 i 2 k.p.a. W przypadku uznania przez organ, że zaszły przesłanki z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. a nie ma przesłanek negatywnych z art. 146 k.p.a. organ winien uchylić decyzję dotychczasową i wydać nową decyzję rozstrzygającą o istocie sprawy. Następnie po uprawomocnieniu takiej decyzji - wyeliminowaniu jej z obrotu winien wydać decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia na podstawie jednego z przepisów wskazanych w art. 30 ust. 2 u.ś.r. Może nim być art. 30 ust. 2 pkt 2 u.ś.r lub art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, (...) która następnie została uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Wydawana w tym trybie jedna decyzja zgodnie z art. 30 ust. 5 u.ś.r nie może być wydana jeżeli od terminu pobrania świadczenia upłynęło więcej niż 10 lat. W tym przepisie wyraźnie ustawodawca wskazał na "decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia", czyli jedną decyzję.

Na zakończenie wskazać należy, że Sąd potraktował wskazane w skardze i odpowiedzi na skargę świadczenie pielęgnacyjne za omyłkę strony i organu bez wpływu na treść rozstrzygnięcia. Bez wątpienia sprawa, skarga i odpowiedź na skargę dotyczyła specjalnego zasiłku opiekuńczego. W niniejszej sprawie treść wyroków, na które powoływał się pełnomocnik Skarżącej na rozprawie tj. wyroku w sprawie II SA/Po 978/15 oraz II SA/Po 765/15 nie miała znaczenia w niniejszej sprawie, dotyczyły one bowiem innego świadczenia (świadczenia pielęgnacyjnego) przyznanego za inny okres i innymi decyzjami. Ocena prawna wyrażona w sprawie II SA/Po 765/15 może jedynie służyć poparciu celowości zastosowania w sprawie trybu wznowieniowego z art. 145 § 2 pkt 5 k.p.a. W niej bowiem w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego Sąd również wskazał na celowości zastosowania procedury wznowieniowej z uwagi na ujawnienie umów o dzieło.

Odnosząc się do zawartego w skardze zgłoszonego z ostrożności wniosku o umorzenie nienależnie pobranych kwot Sąd podkreśla, że nie można umarzać takich kwot zanim nie zostały uznane za nienależnie pobrane. Wszelkie nowe wnioski w zakresie świadczeń Skarżąca winna składać do organu a nie do sądu.

Wskazane wyżej naruszenia prawa materialnego, jak i procesowego w sposób istotny wpłynęły na wynik sprawy, co powoduje konieczność wyeliminowania zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a i c p.p.s.a.

Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji zobowiązany jest ustalić i rozważyć zagadnienia podniesione w uzasadnieniu niniejszego wyroku i rozstrzygnąć sprawę z uwzględnieniem oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu.

O kosztach Sąd orzekł w pkt 2 wyroku na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. w zw. z § 2, § 4 ust. 3 i § 21 ust, 1 pkt 1c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. z 2015.1801)

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.