II SA/Ol 650/21 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie - OpenLEX

II SA/Ol 650/21 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3242077

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 października 2021 r. II SA/Ol 650/21

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora.

Sędziowie WSA: Marzenna Glabas (spr.), Piotr Chybicki.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 7 października 2021 r. sprawy ze skargi M. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "(...)", nr "(...)" w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku rodzinnego wraz z dodatkami oraz jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z "(...)" r. Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działając z upoważnienia Prezydenta (dalej jako: "organ I instancji"), orzekł, że M. O. (dalej jako: "skarżąca") nienależnie pobrała zasiłek rodzinny wraz z dodatkami za okres od 1 września 2020 r. do 31 października 2020 r. w łącznej kwocie 816,52 zł i zobowiązał skarżącą do jego zwrotu wraz ustawowymi odsetkami.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że decyzją z "(...)" r. przyznał skarżącej prawo do świadczeń rodzinnych na troje dzieci, na okres od 1 listopada 2019 r. do 31 października 2020 r. W dniu 4 stycznia 2021 r. do organu wpłynęło oświadczenie skarżącej, z którego wynika, że w dniu 1 lipca 2020 r., rozpoczęła pozarolniczą działalność gospodarczą i za miesiąc sierpień 2020 r. uzyskała z tego tytułu dochód 9.927,20 zł netto. Organ I instancji wskazał, że okoliczność ta wpływa na zmianę kryterium dochodowego rodziny i powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych za wskazany okres. Organ stwierdził, że w decyzji przyznającej świadczenia skarżąca była pouczona o konieczności informowania o zmianie sytuacji rodzinnej. Przytoczył treść art. 3 pkt 24 lit. c, art. 5 ust. 3c i ust. 4b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej jako: "u.ś.r."). Organ I instancji przedstawił sposób wyliczenia miesięcznego dochodu 4 -osobowej rodziny po dodaniu dochodu uzyskanego w sierpniu 2020 r. (12.900 zł-dochód z tytułu alimentów: 12 = 1075 zł + 9.927,20 zł = 11.002,20 zł: 4 = 2750,55 zł. Podał, że zasiłek rodzinny przysługuje, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza 674,00 zł. Wskazał, że łączna kwota przysługujących rodzinie zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami jest mniejsza od wyliczonej różnicy między dochodem rodziny, a kryterium dochodowym, w związku z tym nie ma możliwości zastosowania art. 5 ust. 3-3c u.ś.r.

Skarżąca wniosła odwołanie, zarzucając, że kwota dochodu rodziny na osobę na miesiąc została bezpodstawnie zawyżona. Podniosła, że do otrzymania zasiłku na rok 2019/2020 upoważniał dochód z 2018 r. Zdaniem skarżącej niezasadnie do miesięcznego dochodu za 2018 r. doliczony został dochód z sierpnia 2020 r. Podkreśliła, że nie jest to dochód stały, comiesięczny. Oświadczyła, że roczny dochód jej firmy w 2020 r. wyniósł 15.178, 09 zł, co daje miesięcznie kwotę 1.264,84 zł, a na osobę w rodzinie 316,21 zł. Podała, że w obecnym czasie nie zarabia wcale, bo bardzo trudno układa się kostkę brukową pod śniegiem. Mimo to musi ponosić koszty utrzymania działalności i opłacać rachunki domowe. Podkreśliła, że jedyny dochód rodziny stanowią alimenty na dzieci. Dlatego nie jest w stanie zapłacić żądanego zwrotu.

Decyzją z "(...)" r., nr "(...)", Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: "organ II instancji", "organ odwoławczy") utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ II instancji uznał, że decyzja organu I instancji jest prawidłowa i nie narusza przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych. Potwierdził prawidłowość sposobu wyliczenia dochodu rodziny i przekroczenie kryterium dochodowego czteroosobowej rodziny. Przyjął, że dochód z tytułu alimentów w 2019 r. wyniósł 17.200 zł, czyli 1,433,33 zł miesięcznie. Wyjaśnił, że prawo do świadczeń rodzinnych ustala się z uwzględnieniem przepisów u.ś.r. o utracie i uzyskaniu dochodów. W świetle art. 3 pkt 23 i 24 u.ś.r. uznanie dochodu za utracony i uzyskany jest możliwe tylko w enumeratywnie wyliczonych w tych przepisach przypadkach. W sytuacji, gdy ustawa zawiera własną definicję utraty dochodu, wiążąc go z utratą określonego źródła dochodu, to nie można odwoływać się do słownikowej definicji utraty, bo prowadzi to do wniosków sprzecznych z definicją ustawową. Gdyby ustawodawca chciał uznać przejściowe uszczuplenie (zmniejszenie) dochodu z określonego źródła za utratę dochodu, to zapewne tak by uczynił. Zdefiniował to jednak inaczej uznając, że utrata dochodu to utrata wymienionych w przepisie źródeł dochodu. Tym sam organ I instancji prawidłowo do dochodu nieopodatkowanego rodziny za 2019 r. z tytułu alimentów na rzecz dzieci doliczył kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, tj. za sierpień 2020 r. ze względu na rozpoczęcie działalności gospodarczej w dniu 1 lipca 2020 r. (zgodnie z art. 5 ust. 4b u.ś.r.). Działalność ta jest nadal kontynuowana, zaś zmiana wysokości osiąganego dochodu z działalności gospodarczej nie stanowi utraty dochodu (wg art. 3 pkt 23 u.ś.r.), a zatem jest ten dochód nadal uzyskiwany (rodzajowo) w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Organ II instancji podniósł, że wprowadzenie do ustawy pojęć dochodu utraconego i uzyskanego służy urealnieniu dochodu rodziny wnioskodawcy w dacie przyznawania świadczeń. Ustawodawca bowiem przy ustalaniu kryterium dochodowego jako bazę traktuje rok poprzedzający rok świadczeniowy (art. 2 pkt 2a ustawy). Z uwagi jednak na możliwą dynamikę sytuacji dochodowej w rodzinach, niezbędne jest ustalenie czy na dzień orzekania przez organy nie doszło do takich istotnych zmian, które nakazują zastosowanie instytucji dochodu utraconego i uzyskanego. Celem szeregu unormowań zawartych w ustawie o świadczeniach rodzinnych, zwłaszcza w art. 5 ustawy jest ustalenie dochodu osoby ubiegającej się o pomoc państwa oraz jej rodziny, wprawdzie w oparciu o dane z roku kalendarzowego poprzedzającego okres na jaki ustalane jest prawo, jednakże w sposób jak najbardziej odzwierciedlający aktualny poziom dochodu takiej osoby oraz członków jej rodziny. Organ odwoławczy wskazał, że według art. 25 ust. 1 u.ś.r., w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Natomiast zgodnie z art. 24 ust. 7 u.ś.r., w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych lub obniżenie ich wysokości, świadczenia nie przysługują lub przysługują w niższej wysokości od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu. W myśl art. 30 ust. 1, ust. 2b, ust. 8 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie, od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ II instancji podkreślił, że zgodnie z art. 5 ust. 4b u.ś.r., w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. Wskazano, że strona była pouczona zarówno w treści wniosku jak i decyzji przyznającej prawo do zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami o przesłankach stanowiących uzyskanie dochodu, obowiązku informowania organu o zmianie okoliczności faktycznych mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz o skutkach pobrania świadczenia nienależnego. Zatem pobierając świadczenia rodzinne po podjęciu działalności gospodarczej i osiągnięciu dochodu z tego tytułu (w sierpniu 2020 r. był to wysoki dochód w kwocie 9.927,20 zł), strona była świadoma, iż świadczenia rodzinne są nienależnie pobrane.

W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skarżąca wniosła o jej uchylenie. Zarzuciła, że żądanie zwrotu jest bezpodstawne i szkodzi jej dzieciom, pogarszając ich sytuację materialną i bytową. W uzasadnieniu podniosła takie same argumenty jak w odwołaniu.

W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Kolegium wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn.: Dz. U. z 2021 r. poz. 137) oraz art. 133 § 1, art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej jako "p.p.s.a."), sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi, na podstawie stanu faktycznego i prawnego istniejącego w dacie jego wydania. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może mieć miejsce w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że wzorcem kontroli są przepisy prawa mające w sprawie zastosowanie. Badaniu w postępowaniu sądowym podlega prawidłowość zastosowania przez organy administracji publicznej przepisów prawa w odniesieniu do istniejącego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność zastosowanej wykładni tych przepisów.

Wojewódzki Sąd Administracyjny, dokonując kontroli legalności zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów oraz w oparciu o akta sprawy, zgodnie z art. 133 § 1 p.p.s.a., stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 u.ś.r. zasiłek rodzinny przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2 (jednemu z rodziców), jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza kwoty 674 zł. W przepisie tym jest mowa o dochodzie rodziny, oznaczającym w myśl art. 3 pkt 2 u.ś.r. sumę dochodów członków rodziny. Art. 3 pkt 1 u.ś.r. wymienia jakie dochody podlegają uwzględnieniu przy ustaleniu prawa do świadczeń rodzinnych. W myśl art. 3 pkt 1 lit. a u.ś.r. dochód stanowią przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, art. 30b, art. 30c, art. 30e i art. 30f ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2019 r. poz. 1387, z późn. zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne. Zgodnie z art. 30c ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych dochody z pozarolniczej działalności gospodarczej podlegają opodatkowaniu, a więc podlegają co do zasady uwzględnieniu przy wyliczeniu dochodu rodziny w celu ustalenia prawa do świadczeń rodzinnych. Przy czym zgodnie z art. 3 pkt 2a u.ś.r. dochodem członka rodziny jest przeciętny miesięczny dochód osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 4-4b. Zasadą jest zatem przyjmowanie do wyliczeń uśrednionego, comiesięcznego dochodu z roku kalendarzowego poprzedzającego okres zasiłkowy (w rozpatrywanej sprawie z 2018 r.), chyba że wystąpią okoliczności zastrzeżone w art. 5 ust. 4-4b. czyli nastąpi uzyskanie lub utrata dochodu w rozumieniu art. 3 pkt 23 i 24 u.ś.r.

Sąd zgadza się z organem odwoławczym, że przepisy te enumeratywnie wyliczają przypadki uzyskania i utraty dochodu. Zgodnie z art. 3 pkt 24 lit. f u.ś.r. uzyskanie dochodu oznacza uzyskanie dochodu spowodowane rozpoczęciem pozarolniczej działalności gospodarczej. Z brzmienia tego unormowania wynika, że uzyskania dochodu nie stanowi samo tylko rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej, ale aby można było mówić o uzyskaniu dochodu musi nastąpić rzeczywiste uzyskanie dochodu z tego tytułu (por wyrok NSA z 23 stycznia 2019 r., sygn. akt I OSK 668/17, wyrok WSA w Olsztynie z 2 kwietnia 2019 r., sygn. akt II SA/Ol 183/19, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej: "CBOSA"). W związku z tym miesiąc, w którym następuje uzyskanie po raz pierwszy dochodów z działalności gospodarczej jest miesiącem, w którym następuje uzyskanie dochodu. Okoliczność ta ma istotne znaczenie przy prawidłowej wykładni i zastosowaniu art. 5 ust. 4b u.ś.r. W myśl tego przepisu w przypadku uzyskania dochodu po roku kalendarzowym poprzedzający okres zasiłkowy dochód ustala się na podstawie dochodu członka rodziny powiększonego o kwotę osiągniętego dochodu za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w okresie, na który weryfikowane jest prawo do świadczeń rodzinnych. W realiach niniejszej sprawy oznacza to, że jeżeli pierwszy dochód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej skarżąca uzyskała w sierpniu 2020 r., to za miesiąc następujący po miesiącu, w którym nastąpiło uzyskanie dochodu musi być uznany wrzesień 2020 r. Zgodnie z art. 5 ust. 4b tylko dochód z kolejnego miesiąca po uzyskaniu dochodu może zostać dodany do przeciętnego miesięcznego dochodu osiągniętego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, w celu weryfikacji kryterium dochodowego na członka rodziny. W aktach sprawy brak jest ustaleń jaki dochód skarżąca uzyskała z działalności we wrześniu 2020 r. Organy też w żaden sposób nie żądały od skarżącej udokumentowania złożonego oświadczenia o dochodzie. W konsekwencji nie można stwierdzić czy rodzina skarżącej przekroczyła kryterium dochodowe uprawniające do pobierania świadczeń rodzinnych. W wyroku z 29 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 1477/19 (publ. w CBOSA) Naczelny Sąd Administracyjny argumentował, że przytoczone brzmienie przepisu nie jest przypadkowe i wymaga uzyskiwania dochodu w przynajmniej 2 następujących po sobie miesiącach.

Co do zasady uwzględnieniu podlega średni miesięczny dochód. W przypadku dochodu uzyskanego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, ustawodawca do obliczeń nakazuje przyjęcie dochód z jednego konkretnego miesiąca, zastrzegając, że ma być on uzyskiwany w okresie, na który ustalane jest prawo do świadczeń. Nieosiągania dochodu z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej w określonym przedziale czasu nie można kwalifikować jako nieuzyskiwania dochodu w myśl art. 5 ust. 4b u.ś.r. Zgodnie bowiem z art. 3 pkt 23 lit.f.u.ś.r. o utracie dochodu w przypadku prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej można mówić tylko, gdy nastąpi jej wykreślenie z rejestru lub zawieszone zostanie jej wykonywanie w rozumieniu ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Jednak, aby dochód uzyskany po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy mógł stanowić podstawę do wyliczenia kryterium dochodowego musi być uzyskiwany co najmniej w dwóch kolejno następujących po sobie miesiącach.

Przytoczona treść art. 5 ust. 4b została wprowadzona z dniem 1 stycznia 2012 r. ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 205, poz. 1212), uchwaloną między innymi w celu wykonania wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 30 czerwca 2009 r. (sygn. akt P 45/08), w którym stwierdzono, że wprowadzone w ustawie o świadczeniach rodzinnych zasady uwzględniania utraty dochodów przy ustalaniu wysokości dochodu rodziny w przeliczeniu na osobę służą przede wszystkim ustaleniu rzeczywistej wysokości tego dochodu. Jak wynika z uzasadnienia projektu tej ustawy (druk sejmowy Nr 3897) "zaproponowana zmiana pozwoli na precyzyjne określenie dochodu i przyznanie świadczeń rodzinom, których faktyczny dochód nie przekracza przyjętego w ustawach kryterium dochodowego. Wykazany zostanie dochód faktycznie otrzymywany, a nie dochód zaniżony, co miało miejsce w przypadku osób, które pod koniec roku podjęły dopiero pracę (po podziale ich rocznego dochodu przez liczbę miesięcy w roku wykazywany był dochód znacznie zaniżony względem dochodu faktycznie przez nich miesięcznie otrzymywanego)". Obecna regulacja prawna usuwa istniejące wcześniej wątpliwości. Prawo do świadczeń rodzinnych ustalane jest na podstawie dochodu zbliżonego do dochodu faktycznie uzyskiwanego przez rodzinę w okresie pobierania świadczeń, a nie przeciętnego dochodu uzyskiwanego w roku poprzednim, chyba że od poprzedniego roku nie zaszły zasadnicze zmiany w sytuacji dochodowej rodziny. Zatem art. 5 ust. 4b u.ś.r. służy przede wszystkim ustaleniu rzeczywistej miesięcznej wysokości dochodu członka rodziny w okresie, na które ustalane lub weryfikowane jest prawo do świadczeń, w przypadku zmiany sytuacji dochodowej rodziny po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy na skutek uzyskania dochodu, w rozumieniu art. 3 pkt 24 u.ś.r., który musi być uzyskiwany przez co najmniej 2 miesiące.

Z podanych wyżej powodów, zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c) p.p.s.a.

Rozstrzygając sprawę ponownie, organy na podstawie art. 153 p.p.s.a., zastosują się do oceny prawnej, wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań.

Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W rozpoznawanej sprawie organ wniósł o zastosowanie cytowanego przepisu, a skarżąca w wyznaczonym terminie nie żądała przeprowadzenia rozprawy.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.