Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2054825

Postanowienie
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie
z dnia 20 maja 2016 r.
II SA/Ol 134/16

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Tadeusz Lipiński.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu w dniu 20 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. S. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "(...)" w przedmiocie wykonania określonych robót budowlanych na skutek sprzeciwu A. S. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 15 marca 2016 r., sygn. akt II SA/Ol 134/16 postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. WSA/post.1 - sentencja postanowienia

Uzasadnienie faktyczne

We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, skarżąca - A. S. wniosła - co wynika ze sposobu zakreślenia żądania w rubryce nr 4 - o zwolnienie od kosztów sądowych. Z uzasadnienia wynika, iż rodzina, która liczy cztery osoby, pozostaje na utrzymaniu męża skarżącej. Skarżąca nie pracuje, zaś dzieci uczą się w szkole podstawowej. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem i dwójką dzieci. W rubrykach nr 7.1 wykazała mieszkanie o powierzchni 54 m2, w rubryce nr 10 - dochód męża z tytułu "stosunku pracy" w wysokości 2.380 zł, natomiast w rubryce nr 11 - jako zobowiązania i stałe wydatki wskazała: energia - 100 zł, podatek - 200 zł (rocznie), woda - 100 zł, śmieci - 40 zł, telefon - 100 zł i "kredyt" - 420 zł.

W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia, wezwana ona została do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji finansowej w zakresie odnoszącym się do dochodu jej męża, jej statusu jako osoby bezrobotnej, ewentualnego korzystania ze świadczeń z pomocy społecznej, świadczeń rodzinnych lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje, osoby trzecie lub członków rodziny, wysokości i przeznaczenia ponoszonych wydatków, wykazanego we wniosku kredytu, a ponadto wyciągów z rachunków bankowych skarżącej i jej męża z okresu ostatnich sześciu miesięcy. W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy.

W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżąca przedłożyła pismo procesowe, w którym wyjaśniła, iż jest osobą bezrobotną od 8 grudnia 2011 r., lecz nie jest zarejestrowana w urzędzie pracy (na dowód czego przedłożyła stosowne zaświadczenie), ponieważ jest ubezpieczona "przy mężu w pracy". Wskazała, iż rodzina korzysta z pomocy ośrodka pomocy społecznej w postaci obiadów szkolnych oraz otrzymuje świadczenia rodzinne w łącznej kwocie 460 zł, na dowód czego przedłożyła stosowne zaświadczenia. Dodała, iż nie otrzymywała i nie otrzymuje od nikogo żadnej pomocy finansowej, zaś wszystkie opłaty związane z utrzymaniem domu opłaca z dochodu męża. Na zakończenie skarżąca wskazała ponoszone wydatki: opał - ok. 3.000 zł/rocznie, podatek rolny i od nieruchomości - 203 zł, światło - 183,44 zł, woda - 72,68 zł, "kosz" - 36 zł, Internet - 34 zł, rata (sprzęt RTV - AGD) - 67,55 zł, rata ("zakup samochodu i remont mieszkania) - 442,19 zł (kredyt zaciągnięty na okres: 24 października 2014 r. - 24 października 2018 r.) i załączyła dokumenty potwierdzające wysokość wykazanych wydatków (podatek, światło, woda, "kosz"), z których wynika, że wykazane wydatki: z tytułu podatku, energii elektrycznej i wody to odpowiednio wydatki za okres roku (średnio 16,92 zł/miesięcznie), 2 miesięcy (średnio 91,72 zł/miesięcznie), 1,5 miesiąca (średnio 54,86 zł/miesięcznie), zaś opłata za gospodarowanie odpadami to wydatek miesięczny. Do przedmiotowego pisma skarżąca załączyła ponadto kopie: umowy darowizny wykazanego we wniosku mieszkania wraz z powiązanymi działkami, pierwszej strony umowy kredytu gotówkowego, zaciągniętego w dniu 24 października 2014 r. oraz zaświadczenie o średniej wysokości wynagrodzenia jej męża za okres ostatnich trzech miesięcy (3.438,98 zł brutto/2.467,42 zł netto), a także wydruki: wyciągów z rachunku bankowego męża za okres: 1 lipca 2014 r. - 31 lipca 2014 r. oraz 1 sierpnia 2015 r. - 31 stycznia 2016 r., historii rachunku kredytowego (płatność rat za okres: 24 listopada 2014 r. - 24 lipca 2015 r.) i potwierdzenie przyjęcia zlecenia stałego dotyczącego spłaty tego kredytu.

Postanowieniem z dnia 15 marca 2016 r. referendarz sądowy odmówił zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych, mając na względzie to, że pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach nieprzedłożenia w wyznaczonym terminie wymienionych w nim dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, skarżąca nie zastosowała się w pełni do zawartych w wezwaniu żądań, nie wyjaśniając przy tym przyczyn tego stanu rzeczy. Brak przedłożenia wszystkich żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, przy jednoczesnym braku wyjaśnienia przyczyn braku ich złożenia, uniemożliwia natomiast zweryfikowanie złożonych przez nią oświadczeń i dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej jej 4-osobowej rodziny, a w konsekwencji stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że nie jest ona w stanie - bez uszczerbku koniecznego dla niej utrzymania - ponieść kosztów sądowych w całości lub w części. To, że skarżąca, mimo wezwania, nie przedkłada żądanych wyciągów, nie wyjaśniając jednocześnie przyczyn tego stanu rzeczy, oraz nie składa wyraźnego oświadczenia o nieposiadaniu przez nią jakichkolwiek rachunków bankowych uniemożliwia natomiast ocenę jej rzeczywistych zdolności płatniczych. Nie pozwala bowiem przyjąć w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca nie posiada jakiegokolwiek rachunku bankowego, a także, że nie posiada na nim środków pieniężnych, które mogłyby posłużyć do sfinansowania kosztów postępowania w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla 4-osobowej rodziny. Wątpliwości co do tego, czy rachunek bankowy męża skarżącej jest jedynym rachunkiem bankowym rodziny pogłębia natomiast okoliczność, że na rachunek ten nie wpływają wypłacane rodzinie świadczenia rodzinne, a ponadto za pośrednictwem tego rachunku nie odbywa się również spłata wykazanego w dodatkowym oświadczeniu kredytu (na sprzęt RTV - AGD) w ratach po 67,55 zł.

W ustawowym terminie skarżąca wniosła sprzeciw na to postanowienie, który określiła nazwą "zażalenie". Strona przyznała, że posiada rachunek bankowy, na który wpływają środki z pomocy społecznej. Załączyła również orzeczenie o niepełnosprawności jej syna, który choruje na astmę. Jego leczenie to koszt 60 zł miesięcznie. Strona wskazała również, że posiada auto, które jest warte 4 tys. zł i ma 16 lat oraz garaż, w którym hoduje kury.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje:

W myśl art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu.

Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zakwestionowana przez stronę argumentacja zaskarżonego postanowienia, adekwatnie odnosi przedstawioną we wniosku sytuację finansową skarżącej do kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, które nie jest prawem bezwzględnym.

Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca zwracała się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy również ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca wykaże brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Innymi słowy to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności (postanowienie z 21 lutego 2013 r., II FZ 87/13, 19 grudnia 2012, II FZ 972/12). Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu rodzinnego, majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy.

Łączny dochód rodziny skarżącej wynosi około 3 tys. zł netto, na który składa się wynagrodzenie za pracę męża wnioskodawczyni oraz świadczenia z pomocy społecznej. Strona jest właścicielem mieszkania o powierzchni 54 m2 w którym zamieszkuje wraz z rodziną. Skarżąca wskazała, że ponoszone wydatki to: opał - ok. 3.000 zł/rocznie, podatek rolny i od nieruchomości - 203 zł, światło - 183,44 zł, woda - 72,68 zł, "kosz" - 36 zł, Internet - 34 zł, rata (sprzęt RTV - AGD) - 67,55 zł, rata ("zakup samochodu i remont mieszkania) - 442,19 zł (kredyt zaciągnięty na okres: 24 października 2014 r. - 24 października 2018 r.) i załączyła dokumenty potwierdzające wysokość wykazanych wydatków (podatek, światło, woda, "kosz"), z których wynika, że wykazane wydatki: z tytułu podatku, energii elektrycznej i wody to odpowiednio wydatki za okres roku (średnio 16,92 zł/miesięcznie), 2 miesięcy (średnio 91,72 zł/miesięcznie), 1,5 miesiąca (średnio 54,86 zł/miesięcznie), zaś opłata za gospodarowanie odpadami to wydatek miesięczny.

W ocenie Sądu sytuacja materialna i finansowa wnioskodawczyni nie należy do najlepszych, ale jednak nie jest też wyjątkowo trudna. Przede wszystkim trzeba podkreślić, że mąż strony posiada stałe zatrudnienie, za które pobiera wynagrodzenie w kwocie znacznie przewyższającej minimalne wynagrodzenie. Zwrócić należy również uwagę na to, że wnioskodawczyni wraz z rodziną dysponują mieszkaniem własnościowym. Nie są zatem obciążeni kredytem hipotecznym, a taki ciężar spoczywa na barkach wielu rodzin. W ocenie Sądu zatem wnioskodawczyni wraz z mężem powinni tak gospodarować swoimi środkami finansowymi aby dysponować przynajmniej niewielką rezerwą na istotne nieprzewidziane wydatki, takie jak koszty sądowe w niniejszej sprawie. Wydaję się, że 500 zł, a do tej sumy sprowadza się obecnie koszt postępowania sądowego, to kwota, którą strona mogłaby zaoszczędzić, uważnie i oszczędnie dysponując swoimi dochodami.

Zaznaczyć przy tym należy, że słusznie podniósł Referendarz sądowy, iż obciążenie budżetu domowego wydatkami związanymi ze spłatą pożyczek, czy też kredytów, co do zasady nie może być uznane samo w sobie za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. Niedopuszczalna jest bowiem sytuacja, gdy strona wykonuje inne ciążące na niej zobowiązania, a jednocześnie żąda by na tej podstawie koszty postępowania sądowego w jej sprawie pokrywał za nią Skarb Państwa. Nie można tym samym uznać za usprawiedliwiony poglądu, według którego cele, na które zaciągnięte zostały pożyczki/kredyty, są w każdym przypadku ważniejsze od ponoszenia kosztów sprawy sądowoadministracyjnej. Zobowiązania cywilnoprawne nie mają bowiem pierwszeństwa przed zobowiązaniami wynikającymi z obowiązku opłacenia kosztów postępowania. W razie problemów finansowych strona, na której ciąży obowiązek spłaty rat zaciągniętych pożyczek/kredytów, może wykorzystać oferowane jej przez instytucje finansowe możliwości w zakresie np. odroczenia spłaty rat pożyczki/kredytu, czy też przedłużenia okresu kredytowania.

Na marginesie nie sposób nie zauważyć, że sytuacja finansowa skarżącej i jej rodziny ulegnie w krótkim czasie jeszcze znacznej poprawie w związku z realizacją rządowego Programu 500 Plus.

Podkreślić należy, że przy ocenie wniosku o udzielenie prawa pomocy, może być brana pod uwagę jedynie bieżąca kondycja finansowa strony wnioskującej, gdyż instytucja ta służyć ma jedynie realizacji konstytucyjnie zagwarantowanego prawa do sądu. Zważyć przy tym też należy, że zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11.

W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi nie mającemu dostatecznych środków, a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywiście ubóstwem. Treść złożonego wniosku przeczy, aby skarżącej można było przypisać taką cechę.

W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie.

W związku z tym na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.