Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2639368

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie
z dnia 7 marca 2019 r.
II SA/Lu 901/18
Charakter prawny decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przesłanki wydania decyzji w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Marta Laskowska-Pietrzak.

Sędziowie: NSA Grażyna Pawlos-Janusz, WSA Bogusław Wiśniewski (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 7 marca 2019 r. sprawy ze skargi W. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia (...) października 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego

I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz uchyla decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia (...) lipca 2018 r. nr (...);

II. przyznaje radcy prawnemu P. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług.

Uzasadnienie faktyczne

Decyzją z dnia (...). Prezydent Miasta L. po rozpoznaniu wniosku W. B. odmówił umorzenia należności powstałych z tytułu zaliczek alimentacyjnych wypłaconych B. B. w łącznej kwocie (...) zł za okres od 1 września 2006 r. do 31 sierpnia 2007 r. Organ wyjaśnił, że stosownie do art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r.r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554) organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Według poczynionych w sprawie ustaleń wnioskodawca jest rozwiedziony, ma 55 lat, mieszka w dwupokojowym mieszkaniu spółdzielczym o powierzchni 35m˛ i prowadzi jednoosobowe, samodzielne gospodarstwo domowe. Nie ma nieruchomości i ruchomości mogących stanowić zabezpieczenie roszczeń alimentacyjnych. Do dnia 31 grudnia 2014 r. był częściowo niezdolny do pracy, zaś od dnia 1 stycznia 2015 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy z ustaleniem okresu trwania niezdolności do dnia 1 stycznia 2020 r. (kontynuacja orzeczenia lekarza orzecznika ZUS) i z tego tytułu pobiera okresową rentę z ZUS w R. P. w kwocie (...) zł miesięcznie, z której komornik do dnia 31 sierpnia 2013 r. potrącał (...) wartości na poczet zasądzonych alimentów i przekazywał na poczet zadłużenia. Od 1 stycznia 2018 r. w związku z umorzeniem postępowania egzekucyjnego w zakresie alimentów bieżących komornik wznowił przekazywanie zajętej części świadczenia rentowego na poczet zadłużenia. Wnioskodawca legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności w R. P. do dnia 30 kwietnia 2022 r. i z tego tytułu pobiera zasiłek pielęgnacyjny z tytułu niepełnosprawności na okres do dnia 30 kwietnia 2022 r. w kwocie (...) zł miesięcznie. Otrzymuje ponadto dodatek mieszkaniowy w wysokości (...) zł do 28 lutego 2018 r. oraz dodatek energetyczny w wysokości (...) zł miesięcznie także do 28 lutego 2018 r. Wydatki strony to koszty utrzymania mieszkania: czynsz w wysokości (...) zł miesięcznie energia elektryczna (...) zł miesięcznie; gaz około (...) zł miesięcznie, telefon (...) zł miesięcznie, koszty leczenia około (...) zł miesięcznie. Z powołanego orzeczenia wynika, że niepełnosprawność istnieje już od 30 lat, a stan zdrowia wymaga uczestnictwa w terapii zajęciowej oraz korzystania z systemu wsparcia środowiskowego w samodzielnej egzystencji przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych, świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe i inne placówki. Według opinii biegłych sądowych sporządzonych dla sprawy toczącej się przed Sądem Okręgowym w L. o wysokość renty, wnioskodawca wykazuje osłabione funkcje poznawcze, utrudniające funkcjonowanie we wszystkich dziedzinach życia także w aspekcie pracy zawodowej, i dezorganizujących całościowo jego funkcje psychiczne. Orzekając o całkowitej niezdolności do pracy wskazali na niepomyślne rokowania. Organ zaznaczył, że zobowiązania wnioskodawcy oraz jego stan zdrowia spowodowały konieczność korzystania ze środków pomocy społecznej, skoro po potrąceniach komorniczych i pokryciu wydatków zostaje mu (...) zł. Korzysta z wieloletniego programu pomoc państwa w dożywianiu. Organ zaznaczył, że wyjątkowo trudna sytuację zdrowotna, rodzinna i majątkową strony przemawiała za umorzeniem należności. Decyzją z dnia (...). umorzono należność w kwocie (...) zł wraz z odsetkami w wysokości (...) zł, natomiast decyzją z (...). umorzono należność w kwocie (...) zł wraz z odsetkami w kwocie (...) zł. Jednak we wniosku z dnia 20 czerwca 2018 r. o umorzenie kolejnej należności wskazał, że zamierza spłacać dług alimentacyjny bezpośrednio w stosunku do syna. Z tego powodu organ wysunął wniosek, że jego sytuacja nie jest na tyle zła, aby nie mógł spłacić pozostałej należności w wysokości (...) zł, tym bardziej, że już umorzono mu kwotę (...) zł wraz z należnymi odsetkami, umożliwiając wyjście z zadłużenia. Organ dodał, że kwota potrąceń w kwocie (...) zł daje szanse na uregulowanie zadłużenia z zaliczki alimentacyjnej w okresie 6 miesięcy.

Po rozpoznaniu odwołania W. B. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzję organu I instancji utrzymało w mocy. Organ odwoławczy niemal dosłownie powielił argumentacje Prezydenta Miasta L., uznając ja za prawidłową, opartą na zebranym materiale dowodowym.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego W. B. decyzję Kolegium uznał za represyjna, odwetową i niesprawiedliwą. W ocenie skarżącego dokonano niejako jego eksterminacji, jako schizofrenika i alimenciarza. Zauważył, że umorzono mu już część długu i od tamtego czasu jego sytuacja się nie zmieniła. Mimo to obecnie odmówiono umorzenia.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Pewnym jest i nie sposób podważyć tego elementu argumentacji organów, że decyzja o umorzeniu należności wydawana na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r.r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554) jest podejmowana w ramach uznania administracyjnego. Z przepisu tego wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Kwestia zakresu wydawania decyzji uznaniowych była już wielokrotnie wyjaśniana i klarownie wyłuszczana zarówno w orzecznictwie jak i w doktrynie, a wywiedzione na tym tle wnioski sprowadzają się do tezy, że organy dysponujące tym narzędziem nie są zobowiązane do zadość uczynienia żądania strony, nawet w sytuacji, gdy stan sprawy stwarza warunki do podjęcia decyzji korzystnej dla wnioskodawcy. W orzecznictwie sądów administracyjnych wielokrotnie podkreślano, że kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym ma ograniczony zakres i sprowadza się do zbadania, czy zaskarżona decyzja nie nosi cech dowolności to jest, czy organ administracji wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia oraz, czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu wszystkich okoliczności istotnych dla sprawy. Kontrola decyzji uznaniowych wymaga zatem zbadania, czy decyzja ma oparcie w przepisach prawa materialnego, czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, a więc, czy decyzja nie nosi znamion dowolności, czy była poprzedzona rzetelnym przeprowadzeniem postępowania dowodowego, poprawną oceną zgromadzonych dowodów oraz, czy organ uzasadnił swoje rozstrzygnięcie zindywidualizowanymi przesłankami odnoszącymi się do rozpatrywanej sprawy, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a. Nie kwestionując powyższego poglądu nie sposób jednak nie zauważyć, że przy takim podejściu cale postępowanie w istocie sprowadzałoby się do ustalenia stanu faktycznego sprawy, przy pozostawieniu decyzji wyłącznie w gestii organu. Tymczasem właśnie stan faktyczny sprawy powinien determinować organ do określonego rozstrzygnięcia. Jego ustalenie nie może być bowiem samym celem w sobie. Doskonale widoczne jest to na przykładzie rozpatrywanej sprawy. Nie ulega przecież wątpliwości, że organy dołożyły należytej staranności i ustaliły zarówno sytuację materialną skarżącego, jego stan zdrowia, możliwości wywiązania się z obowiązku spłaty zobowiązania i na tym tle podejmując decyzję o braku podstaw do umorzenia wypłaconych należności. Jednocześnie jednak jest jasne, że stan zdrowia i majątkowy skarżącego w pełni wyczerpuje przesłanki określone w powołanym przepisie, na co zwrócił uwagę także organ, określając ją jako nadzwyczaj trudną i umarzając zresztą należności za inne okresy. Prawdą jest, że w orzecznictwie zwraca się uwagę na konieczność ścisłej interpretacji wspomnianego przepisu art. 30 ust. 2 ustawy, argumentując, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt zatem wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów, nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Jednocześnie przecież nie wyklucza się umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie wspomnianego przepisu w wyjątkowych okolicznościach, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu z wywiązania się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego (wyroki NSA z 28 grudnia 2018 r. I OSK 2004/18, 4 września 2018 r. I OSK 2604/16 i 21 czerwca 2018 r. I OSK 278/18 wszystkie opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Uzasadnione jest przekonanie, że organy pod tym kątem sprawy rzetelnie nie rozpatrzyły. Chodzi tu przede wszystkim o możliwości skarżącego wywiązania się z obowiązku spłaty należności alimentacyjnych, co powinno być kluczowe dla podjęcia rozstrzygnięcia. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości pogląd, według którego przy wykładni wspomnianego przepisu art. 30 ust. 2 ustawy należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Organ administracji badając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego może bowiem, a wręcz powinien oceniać perspektywy i rokowania na przyszłość w tym zakresie, a perspektywy i rokowania co do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika mogą leżeć u podstaw uznania administracyjnego w sprawie dotyczącej umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego (wyroki NSA z dnia 25 czerwca 2015 r., I OSK 53/14, 24 lipca 2015 r.I OSK 273/14, z dnia 27 września 2016, 355/15 i 6 grudnia 2016 r. I OSK 1446/15 opubl. w CBOSA). Sporządzona 28 kwietnia 2015 r. opinia lekarzy biegłych sądowych, uzupełniona 14 października 2015 r., wskazuje jednoznacznie, że przy obecnym nasileniu objawów skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy, ze względu na przewlekły proces schizofreniczny, którego przebieg i objawy w znacznej części przemawia za tym, że jest to schizofrenia prosta z niepomyślnym rokowaniem. Takie samo stanowisko zajęli lekarze biegli sądowi w kolejnej opinii z 25 lutego 2016 r. w której stwierdzono, że skarżącego uznaje się za całkowicie niezdolnego do pracy z powodów psychiatrycznych. W opinii można wyczytać, że podczas leczenia zdiagnozowano u skarżącego schizofrenię paranoidalną, która ma charakter psychozy z charakterze endogennym przewlekłym, przebiegającym z okresami naprzemiennych remisji i zaostrzeń rokującej niepomyślnie. Zdaniem biegłych objawy negatywne osłabienie funkcji poznawczych, utrudniają funkcjonowanie skarżącego we wszystkich dziedzinach życia, także w aspekcie pracy zawodowej i dezorganizują całościowo jego funkcje psychiczne, nie w mniejszym stopniu, niż objawy wytwórcze. Trudno założyć, że posiadając schorzenie psychiczne zdiagnozowane przecież i udokumentowane, skutkujące trwałą niezdolnością do pracy, skarżący będzie w stanie podjąć zatrudnienie, czy w ogóle jakiekolwiek formy zarobkowania, pomijając już problem ze znalezieniem podmiotu wyrażającego chęć współpracy. Doświadczenie wskazuje, że zwykle jest to możliwość czysto iluzoryczna. Wydaje się, że stan ten rozumiały także organy przychylając się do wcześniejszych wniosków skarżącego o umorzenie należności wypłacone za inne okresy. Jasne jest, że pozytywne dla skarżącego załatwienie wniosków nie zobowiązywało organów do dalszych umorzeń. W każdym jednak razie organ powinien jasno wskazać, dlaczego przy takich samych uwarunkowaniach zdrowotnych i materialnych w jakich znajduje się skarżący decyzja jest odmowna. Rzeczywiście może mieć on w tej sytuacji przekonanie, że decyzja nie jest uznaniowa, ale całkowicie dowolna, dyktowana wyłącznie upodobaniem organu, a nie rzetelnym i logicznym rozumowaniem w okolicznościach sprawy. W tym kontekście nie można zgodzić się z organami, że skarżący jest w stanie uregulować istniejące zadłużenia finansowe, skoro komornik dokonuje potrącenia z renty. Bez wątpienia wydając decyzję o charakterze uznaniowym, organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem określonej regulacji. Jak już wspomniano Intencją ustawodawcy było umożliwienie umorzenia wspomnianych należności w sytuacjach wyjątkowych, gdy z przyczyn obiektywnych ich egzekucja jest niemożliwa lub wywołałaby wobec dłużnika znaczną szkodę i trudne do odwrócenia skutki negatywne. Tak jest właśnie w rozpoznawanej sprawie, kiedy organ sam przecież przyznał, że po potrąceniu z renty kwoty (...) zł skarżącemu pozostaje (...) zł na pokrycie wszystkich wydatków. Biorąc pod uwagę jego stan zdrowia oraz warunki majątkowe pod tym względem sytuacji nie zmienia umorzenie innych zaległości, co także należało rozważyć.

Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.a) i c) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302) należało uchylić zarówno zaskarżoną decyzję jak i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta miasta L. O wynagrodzeniu radcy prawnego orzeczono na podstawie § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2019 r. poz. 68). Jest to kwota 240 zł podwyższona zgodnie z § 4 ust. 3 rozporządzenia o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług tj. 23%.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.