Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1534387

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi
z dnia 17 października 2014 r.
II SA/Łd 557/14

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski.

Sędziowie WSA: Arkadiusz Blewązka (spr.), Jolanta Rosińska.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 października 2014 r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia (...) nr (...) w przedmiocie uznania świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane

1.

uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia (...) nr (...);

2.

stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku;

3.

przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi K. S. prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy (...) wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększone o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. LS

Uzasadnienie faktyczne

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. decyzją z dnia (...), nr (...), po rozpoznaniu odwołania B. K., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia (...), nr (...) w sprawie uznania za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne.

Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia (...), nr (...), po rozpoznaniu wniosku B. K., przyznał zasiłek rodzinny na dziecko - K. K. w wysokości 77 zł miesięcznie na okres od dnia 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., zasiłek rodzinny na dziecko - K. K. w wysokości 77 zł miesięcznie na okres od dnia 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., zasiłek rodzinny na dziecko - K. D. w wysokości 106 zł miesięcznie na okres od dnia 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka - K. K. w miesiącu listopadzie 2012 r. w kwocie 1.000 zł, dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 na dziecko - K. D. w wysokości 150 zł w miesiącu wrześniu 2013 r. oraz dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na dziecko - K. K. w wysokości 160 zł miesięcznie na okres od dnia 1 listopada 2012 r. do dnia 31 października 2013 r.

Następnie decyzją z dnia (...) Prezydent Miasta Ł. orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane przez B. K. świadczenia rodzinne, czyli zasiłek rodzinny na dziecko - K. K. w wysokości 77 zł miesięcznie za okres od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., zasiłek rodzinny na dziecko - K. K. w wysokości 77 zł miesięcznie za okres od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., zasiłek rodzinny na dziecko - K. D. w wysokości 106 zł miesięcznie za okres od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej na dziecko - K. K. w wysokości 160 zł miesięcznie za okres dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego 2013/2014 na dziecko - K. D. w wysokości 150 zł za miesiąc wrzesień 2013 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia organ wskazał przepis art. 3 pkt 1, pkt 2a, pkt 23 lit. "c", pkt 24 lit. "h", art. 4 ust. 2 pkt 1, art. 5 ust. 1, ust. 3, ust. 4, ust. 4b, art. 6, art. 8, art. 12a, art. 14, art. 24 ust. 7, art. 25 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r. poz. 1456) - dalej jako: "u.ś.r.".

Kwestionując powyższą decyzję B. K. wniosła odwołanie domagając się jej uchylenia i wskazując, iż w sprawie nie można mówić o nienależnie pobranych świadczeniach. Decyzja organu pierwszej instancji wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, a przed jej wydaniem nie zapewniono stronie czynnego udziału w toczącym się postępowaniu. Strona wnioskując o ustalenie uprawnień do świadczeń rodzinnych złożyła komplet dokumentów potwierdzających sytuację materialną i zawodową. W dniu składania dokumentów odwołująca pobierała już zasiłek macierzyński, o czym poinformowała urzędnika. W listopadzie 2012 r. dochody na osobę w rodzinie nie przekroczyły ustawowego kryterium dochodowego wynoszącego 539 zł. Odwołująca zobowiązała się do dostarczenia zaświadczenia z ZUS o wysokości zasiłku macierzyńskiego za miesiąc listopad 2012 r., jednakże decyzja w sprawie uprawień do świadczeń rodzinnych została wydana, a organ już jej nie wzywał do uzupełnienia braku, co utwierdziło ją w przekonaniu o zbędności tegoż dokumentu zważywszy, iż sytuacja rodziny nie zmieniła się i w dalszym ciągu odwołująca przebywała na urlopie macierzyńskim, a dochód z zasiłku chorobowego i świadczenia macierzyńskiego nie różniły się. W ocenie autorki odwołania, organ powinien wezwać ją do złożenia zaświadczenia i wstrzymać wypłatę świadczenia, a skoro tego nie uczynił to ona nie może ponosić konsekwencji niedopełnienia obowiązków przez urzędnika. Organ nie odniósł się do utraty zasiłku macierzyńskiego i nabycia prawa do zasiłku dla bezrobotnych, a wówczas również dochód powinien być ponownie przeliczony.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze, po rozpoznaniu odwołania, utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. W motywach rozstrzygnięcia organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania, następnie przedstawiając treść regulacji ustawowych wskazał, iż zmiana wcześniejszej decyzji administracyjnej w sprawie świadczeń rodzinnych może być dokonana wyłącznie na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, iż organ właściwy może bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmiana sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych albo osoba nienależnie pobrała świadczenia rodzinne. Kolegium podkreśliło, iż B. K. zaświadczenie o wysokości zasiłku macierzyńskiego za listopad 2012 r. dostarczyła do organu w dniu 12 listopada 2013 r., tj. po zakończeniu okresu zasiłkowego 2012/2013, zatem świadczenia rodzinne wypłacone za okres od 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r. są świadczeniami rodzinnymi nienależnie pobranymi.

Następnie organ wskazał, iż bezspornie przyznawanie zasiłków rodzinnych wraz z dodatkami uzależnione jest od spełnienia kryterium dochodowego, które wynosi 539 zł miesięcznie na osobę w rodzinie. Jak podkreśliło Kolegium, w sprawie w okresie bezpośrednio poprzedzającym złożenie wniosku o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego miała miejsce utrata dochodu w związku z utratą zatrudnienia (umowa o pracę odwołującej została przedłużona do dnia porodu, tj. do dnia 24 października 2012 r.), co skutkowało pominięciem dochodu odwołującej z tytułu zatrudnienia za 2011 r. i ustaleniem, iż w tym przypadku spełnione zostało ustawowe kryterium dochodowe i w konsekwencji orzeczono prawo do wnioskowanych świadczeń (przyznanych decyzją z dnia (...)). Jednakże wraz z utratą dochodu z tytułu utraty zatrudnienia nastąpiło uzyskanie dochodu w związku z uzyskaniem zasiłku macierzyńskiego przysługującego po utracie zatrudnienia. W świetle regulacji art. 5 ust. 4b u.ś.r. uzyskany dochód wlicza się do dochodu z pierwszego miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty. Na dzień (...) w dacie rozstrzygania o prawie do świadczeń rodzinnych organ pierwszej instancji nie mógł uwzględnić dochodu uzyskanego z tytułu uzyskania prawa do zasiłku macierzyńskiego przysługującego po utracie zatrudnienia, lecz powziąwszy o tym wiedzę - już przy składaniu wniosku w dniu 20 listopada 2012 r. - zobowiązał odwołującą do przedłożenia zaświadczenia z ZUS o wysokości wypłaconego zasiłku macierzyńskiego za miesiąc listopad 2012 r. Organ wskazał, iż bezspornie B. K. nie wywiązała się z tego obowiązku podczas gdy składając wniosek o ustalenie prawa do zasiłku rodzinnego została ona pouczona o warunkach jakie należy spełnić aby uzyskać do prawo do świadczeń rodzinnych oraz o obowiązku niezwłocznego informowania organu wypłacającego świadczenia o zaistnieniu zmian wpływających na ustalone prawo do świadczeń rodzinnych (o czym świadczy formularz wniosku i złożone pod nim podpisy).

W wyniku ponownego przeliczenia dochodu rodziny za 2011 r. Prezydent Miasta Ł. stwierdził, iż rodzina w tym czasie uzyskała dochód nieopodatkowany w kwocie 5.400 zł z tytułu alimentów, dochód opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych osiągnięty przez odwołującą w kwocie 15.713,19 zł, dochód opodatkowany podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych osiągnięty przez męża odwołującej w kwocie 14.546,87 zł. Uwzględniając fakt, iż dochód w wysokości 15.713,19 zł jest dochodem utraconym, pominięto go przy ustaleniu dochodu rodziny, równocześnie dodano dochód uzyskany przez stronę z miesiąca listopada 2012 r. w wysokości 1.485,85 zł, co poskutkowało tym, że miesięczny dochód rodziny wyniósł 3.148,09 zł, czyli na osobę w rodzinie 629,62 zł i przekroczył ustawowy próg dochodowy 539 zł. Dochód na osobę w rodzinie przekroczył kryterium dochodowe o kwotę wyższą niż kwota najniższego zasiłku rodzinnego tj. 77 zł (629,62 zł - 539 zł = 90,62 zł), wobec czego nie mogła mieć zastosowania w sprawie norma art. 5 ust. 3 u.ś.r.

Powołując regulację art. 24 ust. 7 u.ś.r., który stanowi, iż w przypadku gdy uzyskanie dochodu powoduje utratę prawa do świadczeń rodzinnych, świadczenia nie przysługują od miesiąca następującego po pierwszym miesiącu od miesiąca, w którym dochód został uzyskany Samorządowe Kolegium Odwoławcze wyjaśniło, iż zasiłek rodzinny na dzieci: K. K., K. K. oraz K. D. nie przysługiwał odwołującej od dnia 1 grudnia 2012 r. Z tego też powodu nie przysługiwały także dodatki do zasiłku rodzinnego.

Następnie organ odwoławczy zaakcentował, iż osoba, która pobrała nienależne świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami (art. 30 ust. 1 u.ś.r.) oraz to, iż nienależnie pobranym świadczeniem - w myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. - jest świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Taka sytuacja, zdaniem organu odwoławczego, zaistniała w sprawie, bowiem odwołująca zaniechała dopełnienia obowiązku doręczenia zaświadczenia ZUS o wysokości zasiłku macierzyńskiego, przysługującego po utracie zatrudnienia, co doprowadziło do wypłaty świadczeń mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do nich, co w pełni wypełnia definicję świadczenia nienależnie pobranego z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i co obliguje do zastosowania się do dyspozycji art. 30 ust. 1 u.ś.r.

Organ podkreślił, iż poza sporem w sprawie jest okoliczność, iż strona była pouczona o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o zmianach mających wpływ na prawo do zasiłku rodzinnego i nie wywiązała się z tego obowiązku. Na tej podstawie organ uznał, iż świadczenia rodzinne wypłacone stronie za okres od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r., zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., są świadczeniami nienależnymi i jako takie będą podlegać zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami.

Tym samym, w ocenie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł., organ pierwszej instancji prawidłowo przeprowadził postępowanie wyjaśniające, wydana zaś w sprawie decyzja jest zgodna z obowiązującymi przepisami prawa.

Odnosząc się do zarzutu dotyczącego braku zapewnienia stronie czynnego udziału w toczącym się postępowaniu, Kolegium wyjaśniło, iż naruszenie to nie miało wpływu na podjęte w sprawie rozstrzygniecie. Warunkiem uchylenia decyzji z powodu naruszenia przepisów postępowania jest wykazanie, iż takie naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W sprawie odwołująca nie wykazała w żaden sposób, aby została pozbawiona możliwości udowodnienia swoich twierdzeń czy możliwości złożenia wyjaśnień i by uchybienie przedstawionemu przepisowi mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

W skardze do sądu administracyjnego B. K. wnosząc o uchylenie decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane wskazała, iż wyliczona przez organ kwota dochodu jej rodziny w miesiącu listopadzie 2012 r. w wysokości 3.148,09 zł jest kwotą fikcyjną. Zdaniem autorki skargi organ bezpodstawnie uwzględnił w dochodzie rodziny dochód męża osiągnięty w roku 2011 z prowadzonej działalności gospodarczej, bowiem od dnia 2 kwietnia 2012 r. mąż skarżącej, z przyczyn zdrowotnych, zawiesił prowadzenie działalności gospodarczej i zarejestrował się jako osoba bezrobotna. W tej sytuacji w kwocie dochodu za miesiąc listopad 2012 r. powinien być uwzględniony zasiłek macierzyński i alimenty na najstarszego syna, co skutkuje tym, że z całą pewnością nie byłoby przekroczone kryterium dochodowe w rodzinie skarżącej.

Dalej skarżąca wskazała, iż w dniu składania wniosku o przyznanie świadczeń, urzędnik poinformował ja, iż sprawa nie będzie rozpatrzona bez kompletu dokumentów, dlatego skarżąca zobowiązała się do przyniesienia zaświadczenia z ZUS o wysokości zasiłku macierzyńskiego za listopad 2012 r. Przed złożeniem tego dokumentu decyzja została jednak wydana, dlatego skarżąca uznała, iż ten dokument jest zbędny. W dniu 19 kwietnia 2013 r. skarżąca zarejestrowała się jako osoba bezrobotna i pobierała zasiłek dla bezrobotnych do dnia 18 października 2014 r. Natomiast mąż odwołującej nadal jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna, zatem sytuacja materialna rodziny jest zła. Zdaniem autorki skargi, to urzędnik ponosi odpowiedzialność za popełniony błąd.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zaprezentowaną w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola działalności organów administracyjnych sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej.

Stosownie do art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a.") sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Kontrola sądu nie obejmuje natomiast zasadniczo oceny wypełniania przez organy administracji tzw. pozasystemowych kryteriów słusznościowych, w szczególności kierowania się zasadami współżycia społecznego, ani kryteriów celowościowych, takich jak realizacja określonej polityki stosowania prawa administracyjnego (vide: wyrok NSA z dnia 25 września 2009 r., w sprawie sygn. akt I OSK 1403/08, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla je w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy; naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.).

W przedmiotowej sprawie kwestią sporną jest to, czy zmiana sytuacji dochodowej w rodzinie skarżącej spowodowała, że pobrane przez skarżącą świadczenia rodzinne w okresie od dnia 1 grudnia 2012 r. do dnia 31 października 2013 r. można uznać za świadczenia nienależnie pobrane. Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. stanowi bowiem, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania.

Z okoliczności niniejszej sprawy wynika, iż w okresie pobierania świadczeń rodzinnych skarżąca otrzymała zasiłek macierzyński w związku z urodzeniem w dniu 24 października 2012 r. córki K. Organy obu instancji zarzucają skarżącej, iż o owym fakcie i o wysokości owego świadczenia nie poinformowała organu pomocowego niezwłocznie po jego otrzymaniu. Niezależnie od bezsporności owego ustalenia należy wskazać, iż decyzja przyznająca skarżącej świadczenia rodzinne w okresie od 1 listopada 2012 r. do 31 października 2013 r. została wydana w dniu (...), a więc już po upływie ponad miesiąca od urodzenia przez skarżącą córki K., a więc w czasie gdy skarżąca pobierała już zasiłek macierzyński. Wydaje się zatem, że organ ferując ową decyzję winien znać wszystkie niezbędne okoliczności, od których zależne jest przyznanie świadczeń rodzinnych, w tym, znając wszystkie źródła dochodu, winien określić dochód na osobę w rodzinie skarżącej. Ponieważ jednak decyzja Prezydenta Miasta Ł. z dnia (...) w istocie nie zawiera uzasadnienia, to nie sposób obecnie prześledzić rozumowania tegoż organu przy ustalaniu dochodu w rodzinie skarżącej. Konieczne jest zatem zweryfikowanie tegoż dochodu przy pomocy ustaleń poczynionych w ramach postępowania o uznanie świadczeń za nienależnie pobrane.

W pierwszej kolejności należy zatem wyjaśnić pojęcie dochodu w rozumieniu u.ś.r. Zgodnie z art. 3 pkt 1 lit. a, b) i c) tej ustawy przez dochód należy rozumieć,

1.

przychody podlegające opodatkowaniu na zasadach określonych w art. 27, 30b, 30c i 30e ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. z 2012 r. poz. 361, z późn. zm.), pomniejszone o koszty uzyskania przychodu, należny podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenia społeczne niezaliczone do kosztów uzyskania przychodu oraz składki na ubezpieczenie zdrowotne;

2.

deklarowany w oświadczeniu dochód z działalności podlegającej opodatkowaniu na podstawie przepisów o zryczałtowanym podatku dochodowym od niektórych przychodów osiąganych przez osoby fizyczne, pomniejszony o należny zryczałtowany podatek dochodowy i składki na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne.

3.

inne, wymienione w ustawie, dochody niepodlegające opodatkowaniu na podstawie przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych.

Dochodem rodziny jest natomiast suma dochodów członków rodziny, zaś dochodem członka rodziny jest przeciętny miesięczny dochód członka rodziny osiągnięty w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (art. 3 pkt 2 i 2a u.ś.r.). Okresem zasiłkowym jest okres od dnia 1 listopada do dnia 31 października następnego roku kalendarzowego, na jaki ustala się prawo do świadczeń rodzinnych (art. 3 pkt 10 u.ś.r.). Powyższe zasady dotyczące ustalania dochodu rodziny należy jednak stosować z uwzględnieniem art. 5 ust. 4-4b u.ś.r., które z kolei odnoszą się do kwestii utraty i uzyskania dochodu.

Zgodnie zatem z art. 5 ust. 4 u.ś.r. w przypadku utraty dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy lub po tym roku, ustalając ich dochód, nie uwzględnia się dochodu utraconego.

Z kolei w przypadku uzyskania dochodu przez członka rodziny, osobę uczącą się lub dziecko pozostające pod opieką opiekuna prawnego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy dochód ich ustala się na podstawie dochodu członka rodziny, dochodu osoby uczącej się lub dochodu dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, powiększonego o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, jeżeli dochód ten jest uzyskiwany w dniu ustalania prawa do świadczeń rodzinnych (art. 5 ust. 4b u.ś.r.).

Stosownie do art. 3 pkt 23f u.ś.r. przez utratę dochodu należy rozumieć utratę dochodu spowodowaną m.in. wyrejestrowaniem pozarolniczej działalności gospodarczej lub zawieszeniem jej wykonywania w rozumieniu art. 14a ust. 1d ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. z 2013 r. poz. 672, z późn. zm.);

Uzyskaniem dochodu jest natomiast, w myśl art. 3 pkt 24h u.ś.r. uzyskanie dochodu spowodowane m.in. uzyskaniem zasiłku macierzyńskiego, przysługującego po utracie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej.

W tak przedstawionym stanie prawnym za dochód rodziny skarżącej osiągnięty w 2011 r., a więc w roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy (art. 3 pkt 2 i 2a u.ś.r.), wypada uznać - w sposób niebudzący wątpliwości - kwotę alimentów otrzymanych na dziecko - K. D. w wysokości 5400 zł. Prawidłowe jest także ustalenie organów pomijające w dochodzie rodziny, dochody skarżącej, osiągnięte w 2011 r. z tytułu wynagrodzenia za pracę. Uwzględniając fakt, iż skarżąca utraciła zatrudnienie w dniu 24 października 2012 r., w związku z urodzeniem dziecka, to nie budzi uwag krytycznych zastosowanie w odniesieniu do tegoż dochodu konstrukcji dochodu utraconego (art. 3 pkt 23f w związku z art. 5 ust. 4 u.ś.r.).

Wątpliwości budzi natomiast zaliczenie do dochodu rodziny dochodów uzyskanych w 2011 r. przez męża skarżącej. Z okoliczności sprawy wynika bowiem, że organy obu instancji dysponowały wiedzą, iż mąż skarżącej w kwietniu 2012 r. zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą, z której w 2011 r. uzyskał dochód w kwocie 14.546,87 zł. Powyższą okoliczność organy zignorowały, a z punktu widzenia tego co zostało powyżej powiedziane może ona mieć kapitalne znaczenie dla ustalenia dochodu rodziny skarżącej, bowiem przez utratę dochodu ustawa rozumie także utratę dochodu spowodowaną zawieszeniem wykonywania działalności gospodarczej, w rozumieniu art. 14a ust. 1d ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (art. 3 pkt 23f u.ś.r.). Tym samym brak ustaleń organów odnoszących się do powyższej kwestii, a w szczególności weryfikujących informację o zawieszeniu prowadzonej działalności gospodarczej dyskwalifikuje zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzająca ją decyzję z punktu widzenia reguł rządzących gromadzeniem i oceną materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.).

Potwierdzenie informacji o zawieszeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez męża skarżącej prowadziłoby do konieczności nie wliczania do dochodu rodziny dochodu uzyskanego przez męża skarżącej w 2011 r. Tym samym dochód rodziny stanowiłaby wyłącznie kwota 5400 zł uzyskana z tytułu alimentów. Zatem miesięczny dochód na osobę w rodzinie skarżącej w 2011 r. wyniósłby 90 zł (5400 zł: 5 osób w rodzinie: 12 miesięcy).

W tej sytuacji do wyjaśnienia pozostaje jeszcze kwestia dochodu uzyskanego przez skarżącą z tytułu zasiłku macierzyńskiego uzyskanego w związku z urodzeniem w dniu 24 października 2012 r. córki K. Jak już była o tym mowa zasiłek ten skarżącej przysługiwał już przed wydaniem decyzji z dnia (...) przyznającej świadczenia rodzinne i o tej okoliczności oraz o jej konsekwencjach organ pierwszej instancji wiedział, a przynajmniej powinien wiedzieć. Jednocześnie z okoliczności sprawy (formularz wywiadu środowiskowego) nie wynika aby organ ferując decyzję z dnia (...) dysponował wiedzą o wysokości tego zasiłku. Brak uzasadnienia powyższej decyzji nie pozwala tej tezy zweryfikować i jednoznacznie wskazać, czy dochód z zasiłku macierzyńskiego był uwzględniony przy jej wydawaniu.

Przyjmując jednak - jak chcą tego organy - iż dochód z tytułu zasiłku macierzyńskiego nie był uwzględniony w dochodzie rodziny przy ustalaniu prawa do świadczeń rodzinnych, to wliczenie tegoż dochodu do dochodu rodziny winno nastąpić na podstawie przywołanego powyżej art. 5 ust. 4b w związku z art. 3 pkt 24h u.ś.r., a więc jako dochodu uzyskanego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy. Wówczas dochód rodziny winien zostać ustalony poprzez powiększenie dochodu członka rodziny o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty. Skoro zasiłek macierzyński skarżącej w listopadzie 2012 r., a więc w miesiącu następującym po miesiącu, w którym dochód ten zastał osiągnięty wynosił 1.485,85 zł, to - uwzględniając to co zostało powyżej powiedziane na temat dochodu utraconego przez męża skarżącej - dochód na osobę w rodzinie winien wynosić 90 zł + 297,17 zł (1485,85 zł: 5 osób w rodzinie) = 387,17 zł. Zatem jest poniżej kryterium dochodowego.

Ustalenie dochodu rodziny skarżącej w powyższy sposób, a więc przy wykorzystaniu konstrukcji dochodu uzyskanego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, polegającej w istocie na powiększeniu dochodu członka rodziny ustalonego na zasadach ogólnych, o kwotę uzyskanego dochodu z miesiąca następującego po miesiącu, w którym dochód został osiągnięty, możliwe jest jednak tylko wówczas gdy ów uzyskany dochód jest uzyskiwany także w dniu ustalania prawa do świadczeń rodzinnych (art. 5 ust. 4b u.ś.r.).

Mając na uwadze, iż ustalenie przez organ pierwszej instancji dochodu rodziny skarżącej z uwzględnieniem dochodu uzyskanego po roku kalendarzowym poprzedzającym okres zasiłkowy, po raz pierwszy nastąpiło w decyzji z dnia (...), uznającej świadczenia rodzinne za nienależnie pobrane, to rolą organów było ustalenie czy, z uwagi na brzmienie art. 5 ust. 4b in fine u.ś.r., zastosowanie w sprawie konstrukcji dochodu uzyskanego w ogóle jest możliwe. Tym samym czy istnieje prawna możliwość ustalenia dochodu rodziny w powyższy sposób.

Można mieć w tym zakresie poważne wątpliwości, bowiem z okoliczności sprawy wynika, iż skarżąca w owym czasie nie uzyskiwała już dochodu z tytułu zasiłku macierzyńskiego, a nawet wypłacanego później zasiłku dla bezrobotnych. Powyższa kwestia nie została jednak poddana wszechstronnej weryfikacji przez organy w toku prowadzonego postępowania, co dyskwalifikuje zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzająca ją decyzję z punktu widzenia reguł rządzących gromadzeniem i oceną materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.).

Jeszcze jedna kwestia wymaga uwagi. Wprawdzie skarżąca nie powiadomiła organu o uzyskanym dochodzie z tytułu zasiłku macierzyńskiego, co zresztą przyznała w toku postępowania, a zatem nie dopełniła obowiązku powiadomienia organu o zmianie sytuacji majątkowej w jej rodzinie, o czym mowa w art. 25 ust. 1 u.ś.r., to jednak żaden z przepisów u.ś.r. za niedopełnienie powyższego obowiązku nie przewiduje bezwzględnej sankcji w postaci obowiązku zwrotu pobranych świadczeń. Dopiero ustalenie, że dochód w rodzinie świadczeniobiorcy uległ takiej zmianie, że doszło do przekroczenia kryterium dochodowego uprawniającego do uzyskania prawa do świadczeń rodzinnych, pozwala organowi na wszczęcie procedury, o której mowa w art. 30 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie bowiem z powołanym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się natomiast świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.). Innymi słowy, jeżeli w trakcie postępowania w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych organ ustali, że zmiana sytuacji dochodowej w rodzinie świadczeniobiorcy nie ma żadnego wpływu na ustanie lub zawieszenie prawa do pobieranych świadczeń, to kwestia obowiązku niezwłocznego poinformowania o zmianie sytuacji dochodowej w rodzinie nie ma doniosłego znaczenia.

W związku z powyższym stwierdzić należy, że organy administracji poprzez istotne i mające wpływ na treść wydanego rozstrzygnięcia naruszenie przepisów postępowania w zakresie gromadzenia i oceny materiału dowodowego (art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) doprowadziły do naruszenia przepisów prawa materialnego w zakresie ustalania dochodu w rodzinie skarżącej, a w szczególności art. 5 ust. ust. 4 i 4b w związku z art. 3 pkt 23f i pkt 24h u.ś.r., co doprowadziło do błędnego zastosowania w sprawie art. 30 ust. 1 i 2 u.ś.r. Z tego też powodu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1a i c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylono zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzająca ja decyzję organu pierwszej instancji.

Na podstawie art. 153 p.p.s.a. stwierdzono, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku.

O wynagrodzeniu dla adwokata, ustanowionego z urzędu, orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a., oraz § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r. poz. 461).

Ponownie rozpatrując sprawę organ administracji weźmie pod uwagę zalecenia wynikające z uzasadnienia niniejszego wyroku, a w szczególności rozważy umorzenie postępowania w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w sytuacji, gdy okoliczności sprawy świadczyć będą o jego bezprzedmiotowości.

B.A.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.