II PR 31/32 - Uchwała Sądu Najwyższego

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1639874

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1932 r. II PR 31/32

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: prezes J. Rzymowski.

Sprawozdawca: sędzia dr. M. Sokolski.

Wnioski zgłaszał prokurator: K. Woliński.

Sentencja

Sąd Najwyższy rozpoznawał wniosek Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 lutego 1932 L. I. U. 246/32, zgłoszony na zasadzie art. 41 u.s.p., w kwestji wykładni art. 51 rozp. Prez. Rzeczypospolitej z dn. 13 września 1927 r. o opodatkowaniu cukru (Dz. U. z 1927 r. Nr 81, poz. 700):

1.

"Czy skierowanie zapasów cukru, zwolnionego od podatku spożywczego na mocy art. 5p. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 września 1927 r. o opodatkowaniu cukru (Dz. U. z 1927 r. Nr 81, poz. 700), do obrotu wewnętrznego w drodze potajemnego (art. 50 ust. 2 tegoż rozporządzenia) usunięcia cukru z transportu zagranicą lub na obszar W. M. Gdańska, stanowi przestępstwo, przewidziane w art. 51 tegoż rozporządzenia i karane na mocy art. 50, chociażby podatek spożywczy od takiego cukru został następnie opłacony w myśl § 80p. 2 rozporządzenia Ministra Skarbu z dnia 17 kwietnia 1928 r. (Dz. U. z 1928 r. Nr 61, poz. 564)?"

2.

"Czy wypuszczenie przez cukrownię na obszarze Rzeczypospolitej na rynek wewnętrzny zapasów cukru, przekraczających zasadniczy kontyngent (art. 1p. "a" ustawy z dn. 22 lipca 1925 r. Dz. U. z 1925 r. Nr 90, poz. 630), jako czyn karalny z mocy art. 13 tejże ustawy, stanowi jednoczynowy zbieg przestępstw, w myśl art. 22 u.k.s., z czynem opisanym wyżej pod 1), jeśli na rynek wewnętrzny wypuszczono lub usiłowano wypuścić cukier, przeznaczony na eksport zagranicę lub na obszar W. M. Gdańska?" i po wysłuchaniu wniosku Prokuratora uchwalił, co następuje.

Uzasadnienie faktyczne

I.

1. Udzielenie odpowiedzi na pierwsze zapytanie, zawarte we wniosku Ministra Sprawiedliwości, możliwem jest po uprzedniem wyjaśnieniu ogólniejiszego zagadnienia, jaki mianowicie jest stan faktyczny czy nu występnego, przewidzianego w art. 51 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 13 września 1927 r. (Dz. U. z 1927 r. Nr 81, poz. 700) i jakie są dobra prawne, tym przepisem karnym chronione.

2. Wymienione rozporządzenie nosi tytuł "o opodatkowaniu cukru" i obciąża wszelki cukier buraczany i trzcinowy lub cukier o tym samym składzie chemicznym, wyrobiony na obszarze Państwa Polskiego oraz sprowadzony z zagranicy i z Wolnego Miasta Gdańska - podatkiem spożywczym w wysokości, ustalonej obecnie na mocy noweli z 27 lutego 1931 r. (Dz. U. z 1931 r. Nr 23, poz. 136), innej dla cukru wyrobionego w cukrowniach krajowych w granicach kontyngentu, ustanowionego z mocy ustawy z 22 lipca 1925 r. (Dz. U. z 1925 r. Nr 90, poz. 630) w brzmieniu z 15 listopada 1931 r. i innej, znacznie większej, dla cukru wprowadzonego do wolnego obrotu ponad ilość określoną kontyngentem. W tym drugim wypadku podatek ten wynosi obecnie 125 zł od 100 kg wagi netto. Według dalszych postanowień rozporządzenia z 13 września 1927 do uiszczenia podatku spożywczego obowiązana jest osoba, wprowadzająca cukier do wolnego obrotu (art. 8), z chwilą wprowadzenia cukru do "wolnego obrotu" powstaje należność, przypadająca z tytułu podatku spożywczego (art. 9) i podatek ten winien być uiszczony w chwili wprowadzenia cukru do wolnego obrotu (art. 11) poza temi wypadkami, kiedy ma miejsce zakredytowanie tego podatku. Niezależnie od tego czy wymiar podatku został dokonany, czy też przez zatajenie wstrzymany, prawo żądania należnego podatku przysługuje państwu w ciągu 10 lat od dnia powstania obowiązku podatkowego (art. 13). Rozdział II rozporządzenia zawiera postanowienie, dotyczące poboru podatku i w niezmiernie szczegółowy sposób określa urządzenia cukrowni, zgłoszenia o rozpoczęciu wyrobu, kontrolę, ważenie cukru, sprawdzenie zapasów i wywóz dowolnych składów i innych cukrowni, cukru, niezwolnionego od podatku. W rozporządzeniu wykonawczem Ministra Skarbu z 17 kwietnia 1928 (poz. 564) postanowienia o wywozie (art. 38-41 Rozporządzenia Prezydenta) uzupełnione zostały specjalnemi przepisami, dotyczącemi - wywozu cukru do wolnego obrotu (§ 74), (Por. Rozporządzenie Ministra Skarbu z 9 lutego 1932 r. Dz. U. z 1932 r. Nr 12, poz. 76).

3. Na mocy art. 5 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 13 września 1927 r. (brzmienie artykułu uzupełnione z mocy Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 23 sierpnia 1932 r. Dz. U. z 1932 r. Nr 74, poz. 665), nie podlega opłacie podatku spożywczego między innemi cukier wywieziony zagranicę lub na obszar Wolnego Miasta Gdańska zarówno w stanie surowym, jak i w przetworach cukrowych, Z zestawienia tego przepisu z przepisami art. 17, określającemi pojęcie wolnego składu i z zasadą, iż podatek od cukru wydawanego z cukrowni lub wolnego składu do wolnego obrotu winien być uiszczony przed wywiezieniem cukru (§ 39 Rozporządzenia Wykon.), wynika, iż mogą być dwie kategorje cukru nieopodatkowanego: cukier idący z jednej cukrowni do drugiej lub do wolnego składu i podatek od tego cukru będzie uiszczony w chwili wypuszczenia tego cukru do wolnego obrotu, oraz cukier przeznaczony do wywozu zagranicę lub na teren W. M. Gdańska, od którego podatek spożywczy w ogóle uiszczeniu nie ulega (por. art. 38). Rozporządzenie wykonawcze określa taki nieopodatkowany cukier, jako idący pod węzłem podatku i w § 75-80 ustanawia szereg formalności, których należy dokonać przy takim przewozie, a które dotyczą świadectwa przewozowego i jego wtórnika, organów dozorujących, protokułów karnych, zawiadomień o konieczności zmiany miejsca przeznaczenia przesyłki podczas przewożenia jej, podziału przesyłki i przeładowania jej. Z zachowaniem tychże przepisów odbywa się wywóz cukru zagranicę i do Gdańska dozwolony tylko przez urzędy celne I klasy na drogach lądowych i wodnych. Na mocy § 80 urzędy celne obowiązane są natychmiast potwierdzić przejście cukru wysłanego pod węzłem podatku zagranicę, a o ile w ciągu 3 miesięcy wyjście cukru nie zostanie potwierdzone lub inaczej udowodnione, przedsiębiorstwo, które cukier zagranicę lub do Gdańska wysłało, obowiązane będzie zapłacić podatek spożywczy do dni 14.

4. Zestawione powyżej przepisy i formalności w przedmiocie opodatkowania cukru opatrzone zostały sankcjami karnemi stosownie do postanowień ustawy karnej skarbowej w myśl art. 247 rozporządzenia poz. 700 w brzmieniu rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z 23 sierpnia 1932 r. (Dz. U. z 1932 r. Nr 74, poz. 657) i zgodnie z ustawą karną skarbową z 18 marca 1932 r. W miejsce art. 124-127 dawnej u.k.s. w zakresie opodatkowania cukru rozporządzenie z 13 września 1927 wprowadziło szereg przepisów karnych, z których art. 51 przewiduje potajemne usunięcie przekazanych urzędownie zapasów cukru nieopodatkowanego podczas przewożenia do cukrowni lub do wolnego składu, względnie poza granice Rzeczypospolitej Polskiej. Winni takiego potajemnego usunięcia ulegają karom, przewidzianym w art. 50, t.j. karom pieniężnym w wysokości czterokrotnego podatku od potajemnie usuniętych zapasów cukru oraz konfiskacie. Tenże art. 50 określa usunięcie potajemne, jako dokonane bez zawiadomienia organów władzy skarbowej i bez zachowania przepisanych warunków, o ile nie zachodzi przypadek potajemnego wyrobu cukru, karanego z mocy art. 49.

5. Przedmiotem tedy czynu występnego, w art. 51 przewidzianego, są przekazane urzędownie zapasy cukru nieopodatkowanego podczas przewożenia do cukrowni lub wolnego składu względnie poza granice Rzeczypospolitej. Chodzi więc o cukier idący pod węzłem podatku, bądź dlatego, iż na mocy art. 38 cukier ten przechodzi do innej cukrowni lub wolnego składu i uiszczenie podatku nastąpi w momencie skierowania tego cukru do wolnego obrotu z tej innej cukrowni czy też z wolnego składu, bądź dlatego, iż jest to cukier przeznaczony na wywóz poza granice kraju i jako taki nie ulegający opodatkowaniu, a tylko pozostający pod węzłem podatku do chwili wywiezienia (art. 5 i 39). W tym drugim wypadku chodzi również i o cukier przeznaczony do wywozu na obszar wolnego miasta Gdańska, jak to wynika z art. 5 i 53 rozporządzenia i z § 80 przepisów wykonawczych, oraz ze stylizacji art. 51, gdzie wyrażenie "poza granice Rzeczypospolitej" obejmuje również i Gdańsk, skoro nie chodzi tu o przestępstwa natury celnej związane z zasadą jedności celnej Polski i Gdańska i skoro te ostatnie przestępstwa przewidziane są właśnie w art. 53 rozporządzenia.

6. Działanie występne w odniesieniu do powyżej zakreślanego przedmiotu oznacza art. 51 jako "usunięcie". Z chwilą, gdy cukier idzie pod węzłem podatku, to karalne usunięcie tego cukru polegać może tylko na usunięciu z pod tego węzła. Kardynalną zasadą całego ustawodawstwa o opodatkowaniu cukru jest, że należność, przypadająca z tytułu tego podatku od osoby wprowadzającej cukier do wolnego obrotu, powstaje w chwili wprowadzenia cukru do takiego obrotu i w tej właśnie chwili podatek ten winien być uiszczony (art. 8, 9, 11), chyba, że został on zakredytowany i wywóz cukru z cukrowni lub wolnego składu może nastąpić tylko po uprzedniem uiszczeniu podatku spożywczego (art. 38). Jeżeli jednak, w odstępstwie od tej zasady, dozwolono wywieźć cukier, bez uiszczenia podatku z jednej cukrowni do drugiej lub do wolnego składu, lub odwrotnie, lub z jednego składu do drugiego (art. 38 cz. 2), albo też wypuszczono cukier bez uiszczenia podatku, jako przeznaczony na wywóz zagranicę, to cukier taki idzie pod węzłem podatku; dopóki nie zostanie złożony w innej cukrowni czy składzie lub też wywieziony zagranicę i usunięcie go w tym czasie z pod tego węzła równa się niewykonaniu zasadniczego obowiązku osoby odpowiedzialnej do uiszczenia podatku spożywczego w chwili wprowadzenia cukru do wolnego obrotu. W naturalnym biegu rzeczy właściciel przedsiębiorstwa, bądź przewoźnik, usuwając cukier, idący pod węzłem, czyni to w celu puszczenia go na rynek wewnętrzny do wolnego obrotu-mącąc w ten sposób zarówno przepisy kontyngentowe jak i eksportową politykę władz skarbowych oraz unikając opłaty podatku spożywczego czy to we właściwym czasie, czy nawet wogóle. Chcąc zabezpieczyć wykonanie zmiennej z natury rzeczy polityki cukrowej, ustawodawca oparł przepisy o opodatkowaniu na ścisłem określeniu momentu uiszczenia podatku spożywczego i w tych dwóch wypadkach kiedy, bądź skutkiem dozwolenia przewozu wewnątrz kraju, bądź możliwości wywozu zagranicę, chwila ta staje się trudniejszą do ustalenia i niebezpieczeństwo ominięcia jej przez wytwórców większe, ustawodawca uznał za właściwe wykroczenie przeciwko odnośnym przepisom traktować jako uszczuplenie dochodu i obłożyć poważną karą.

7. Art. 51 nie mówi jednakże wprost o usunięciu, a wymaga, aby to usunięcie było "potajemne". Stworzywszy, jak to przed chwilą wspomniano, pewien zasadniczy punkt wyjścia, dokoła którego grupują się liczne przepisy formalne, mające na celu zabezpieczenie nie tylko i nie tyle uiszczenia podatku spożywczego, ile sposób i chwilę uiszczenia tego podatku, ustawodawca, w przepisach karnych zabezpieczył sobie osiągnięcie swoich celów, wysuwając szereg formalnych kategoryj, na których opiera się penalizacja odnośnych czynów. Taką kategorją jest określenie w art. 49 "zatajenie", polegające w szczególności na niepoddaniu wyrobionego cukru przepisanemu odważeniu lub niezapisaniu tego cukru we właściwym czasie do księgi kontroli. Taką kategorją jest potajemne usunięcie, polegające, jak z zestawienia art. 50 i 51 wynika, na usunięciu cukru (z pod węzła podatku) bez zawiadomienia organów władzy skarbowej i bez zachowania przepisanych warunków (należy rozumieć ustalone w rozporządzeniu i przepisach wykonawczych warunki zmiany przeznaczenia cukru idącego pod węzłem podatku). Takie określenie potajemnego usunięcia ma na celu konkretyzację czynu występnego i łatwiejsze ujęcie faktycznego przebiegu poszczególnego wypadku.

8. Potajemne usunięcie cukru, idącego pod węzłem podatku wewnątrz kraju lub poza jego granice, stanowi objektywny element czynu w art. 51 przewidzianego. Czyn, określony w art. 51 rozporządzenia należy do kategorji wykroczeń administracyino-skarbowych, stanowiących zresztą oddzielną grupę w systemie ogólnych administracyjnych wykroczeń, skierowanych przeciwko porządkowi administracyjnemu, t.j. stanowi rzeczy, odpowiadającemu zasadom dobrej administracji w pewnym określonym zakresie stosunków państwowych i społecznych. Przeciwdziałanie temu porządkowi niezmiernie często łączy się z niebezpieczeństwem nader łatwego powstania szkody. Z tych względów głównym elementem winy przy wykroczeniach administracyjnych jest, według panujących dzisiaj w doktrynie poglądów, świadomość przeciwdziałania przepisom administracyjnym, ustanowionym dla uporządkowania danej dziedziny zjawisk, świadomość przeciwprawności owego postępowania. Skoro więc w odnisieniu do podatku spożywczego, ustawa określiła moment uiszczenia podatku w określony sposób i zagwarantowała zachowanie tego momentu szeregiem formalności i warunków, to, w stosunku do cukru idącego podwęzłem podatku, winnym potajemnego usunięcia staje się ten, kto świadomie formalności i warunków tych nie wypełnia, wypuszczając cukier do wolnego obrotu, czyli świadomie przeciwstawia się zakreślonym dla danej dziedziny przepisom, albowiem skutkiem tego przeciwdziałania zatamowana zostaje zasada uiszczenia podatku w chwili wprowadzenia cukru do wolnego obrotu i obok tego powstaje niebezpieczeństwo nieuiszczenia tego podatku wogóle. Dobrem chronionem specjalnie jest tu kompleks przepisów administracyjnych, gwarantujących czas i porządek uiszczenia podatku spożywczego. Niewykonanie tych przepisów łamie ten porządek. Dla bytu przestępstwa wystarcza najzupełniej świadomość niezachowania tych przepisów w chwili zmiany przeznaczenia cukru, idącego pod węzłem podatku. Ani teoretyczne ujęcie administracyjnych wykroczeń, ani stan faktyczny czynu, tak jak go ujmuje art. 51, nie wymaga ustalenia zamiaru nieuiszczenia podatku, ani nie stwarza żadnej w tym kierunku presumpcji, którąby oskarżony mógł specjalnie obalać. Oczywiście z czynem polegającym na niezachowaniu przepisów gwarantujących tryb i porządek, a przede wszystkiem chwilę uiszczenia podatku, w ogromnej większości wypadków, łączy się niebezpieczeństwo nieuiszczenia podatku wogóle, chociażby przez wzgląd na utratę przywileju Skarbu (art. 10), jednakże niebezpieczeństwo to zasadniczo nie należy do elementów stanu faktycznego i specjalnego ustalenia nie wymaga.

9. Z powyższej analizy treści art. 51 wynika: a) że potajemne usunięcie, jako zagrożone karą nieporządkową, lecz karą, wymierzoną według wielokrotności uszczuplonego lub narażonego na uszczuplenie podatku, nie jest przestępstwem porządkowem, a więc usiłowanie, w myśl art. 8 u.k.s., jest w wypadkach winy umyślne) karanej a przepisy art. 24 i 25 w myśl art. 26 mogą mieć zastosowanie; b) że czyn występny skończony jest w chwili zmiany przeznaczenia cukru, idącego pod węzłem podatku bez zachowania formalności i warunków, a przeto zachowanie lub niezachowania przepisów § 80 rozporządzenia wykonawczego nie ma nic wspólnego z bytem tego przestępstwa i żadną miarą na ustalenie jego stanu faktycznego wpływać nie może.

II.

Wymieniona wyżej ustawa z 22 lipca 1925 o obrocie cukrem a raczej o uregulowaniu obrotu cukrem na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 1925 r. Nr 90, poz. 630) w brzmieniu ustawy z 15 listopada 1931 r. (Dz. U. z 1931 r. Nr 101, poz. 770) zawiera postanowienia dotyczące corocznego wyznaczenia przez Ministra Skarbu dla cukrowni zasadniczego i zapasowego kontyngentu cukru, które są przeznaczone na wypuszczenie z cukrowni na rynek wewnętrzny w celu zaspokojenia potrzeb ludności (art. 1), sposobu oznaczenia zasadniczego kontyngentu cukru (art. 2), podziału kontyngentu zasadniczego i zapasowego między cukrownie (art. 3 do 5), obowiązku zgłoszenia zapasów cukru przez osoby, które je posiadają poza cukrowniami (art. 6), możności odstępowania przez cukrownie swych udziałów w kontyngentach zasadniczym, zapasowym i eksportowym w całości lub w części innym cukrowniom (art. 7), doliczania kontyngentów zasadniczych i zapasowych, pozostałych w cukrowni z końcem kampanii, do następnego okresu (art. 8), cen cukru (art. 9), uprawnienia Ministra Skarbu do obniżenia lub podwyższenia cła przewozowego od cukru (art. 10), oraz możności wypuszczenia cukru nieobjętego kontyngentem zasadniczym i zapasowym na rynek wewnętrzny do spożycia za opłatą podatku spożywczego i możności wywożenia takiego cukru zagranicę bez ograniczenia i opłat celnych (art. 12).

Przekroczenia powyższej ustawy, jakoteż przekroczenia wydanych na jej podstawie przepisów ulegają karze grzywny do 200.000 zł. (art. 13 w brzmieniu ustawy poz. 770 z roku 1931).

O ile chodzi o wyjaśnienie, czy wypuszczenie przez cukrownię na obszarze Rzeczypospolitej na rynek wewnętrzny zapasów cukru przekraczających zasadniczy kontyngent (art. 1 lit. "a" ustawy o obrocie cukrem z 22 lipca 1925 r. Dz. U. z 1925 r. Nr 90, poz. 630), jako czyn karalny z mocy art. 13 tejże ustawy, stanowi jednoczynowy zbieg przestępstw w myśl art. 22 u.k.s. z czynem, polegającym na potajemnem usunięciu przekazanych urzędownie zapasów cukru nieopodatkowanego podczas przewożenia ich zagranicę (art. 51 rozp. Prez. Rzeczypospolitej o opod. cukru Dz. U. z 1927 r. Nr 81, poz. 700), jeśli na rynek wewnętrzny wypuszczono lub usiłowano wypuścić cukier przeznaczony na eksport zagranicę, lub na obszar W. M. Gdańska, to stwierdzić trzeba, że może tu wchodzić w rachubę jedynie taki czyn karalny z mocy art. 13 ustawy o obrocie cukrem, który polega na przekroczeniu art. 12 rzeczonej ustawy, oraz odnośnego przepisu § 17 rozporządzenia Ministra Skarbu z 17 grudnia 1925 r. (Dz. U. z 1926 r. Nr 6, poz. 32) w brzmieniu rozporządzenia z 2 grudnia 1931 r. (Dz. U. z 1932 r. Nr 14, poz. 85) w sprawie wykonania rzeczonej ustawy. Według przepisu § 17 powołanego rozporządzenia wykonawczego cukier, nieobjęty kontyngentem zasadniczym i zapasowym, może być wypuszczony z cukrowni na rynek wewnętrzny do spożycia jedynie za opłatą podatku spożywczego w wysokości 125 zł od 100 kg i to dopiero po wyczerpaniu przypadającego w danym okresie ogólnego kontyngentu zasadniczego wszystkich cukrowni.

Z wymienionych wyżej przepisów ustawy o obrocie cukrem i rozporządzenia wykonawcznego do niej wynika, że cukier, nieobjęty kontyngentem zasadniczym i zapasowym, jest przeznaczony w pierwszym rzędzie na eksport zagranicę Rzeczypospolitej, albowiem na rynek wewnętrzny do spożycia może być wypuszczony za opłatą znacznie wyższego podatku spożywczego od podatku ustalonego dla cukru w granicach kontyngentu (zasadniczego i to dopiero po wyczerpaniu, ogólnego kontyngentu zapasowego wszystkich cukrowni.

Wypuszczenie do spożycia na rynek wewnętrzny cukru nieobjętego kontyngentem zasadniczym i zapasowym bez zachowania warunków wyżej przepisanych stanowi czyn przestępny, ulegający karze przewidzianej w art. 13 ustawy o obrocie cukrem. Nie da się zaprzeczyć, że sprawca takiego czynu może go popełnić także w czasie transportu cukru zagranicę przez potajemne usunięcie cukru i wprowadzenie go do wolnego obrotu na rynek wewnętrzny. W takim przypadku sprawca ulegać będzie również karze przewidzianej w art. 51 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej o opodatkowaniu cukru, z tem, że w razie zbiegu wymienionych dwu przestępstw każde z nich ulegałoby na zasadzie art. 22 u.k.s. karze pieniężne) i konfiskaty osobno tak, jakby zbieg przestępstw nie zachodził.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów Sądu Najwyższego.