Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1780782

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 24 kwietnia 2015 r.
II OZ 340/15

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Gliniecki.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 24 kwietnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia (...) Towarzystwa Przyrodniczego (...) z siedzibą w Katowicach na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 marca 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 1878/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi (...) Towarzystwa Przyrodniczego (...) z siedzibą w Katowicach na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia (...) r. nr (...) w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania postanawia: oddalić zażalenie

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 4 marca 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 1878/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił (...) Towarzystwu Przyrodniczemu (...) z siedzibą w Katowicach (dalej Towarzystwo) przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie z jego skargi na postanowienie Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia (...) r. nr (...), w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że z treści wniosku, statutu Towarzystwa oraz nadesłanych na wezwanie: wyciągu z rachunku bankowego za okres od 1 listopada do 31 grudnia 2014 r., uchwały walnego zebrania z dnia 11 czerwca 2014 r., określającej wysokość składek członkowskich, listy członków Towarzystwa, a także dodatkowego oświadczenia z dnia 5 stycznia 2015 r. wynika, że Towarzystwo jest tzw. stowarzyszeniem "rejestrowym", które posiada osobowość prawną. Jego celem jest prowadzenie działalności w zakresie ekologii, ochrony środowiska, dziedzictwa przyrodniczego i edukacji (§ 7 statutu). W myśl § 8 statutu Towarzystwo swoje cele realizuje m.in. poprzez występowanie na prawach strony reprezentującej interes społeczny oraz interes prawny w procesach sądowych związanych z ochroną środowiska.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że w dotychczasowym postępowaniu ustalono, że w grudniu minionego roku na liście członków Towarzystwa figurowało 27 osób oraz trzech członków wspierających. Wysokość podstawowej składki opłacanej w cyklu miesięcznym wynosi 5 zł, natomiast składki ulgowe wynoszą 3 zł dla studentów i uczniów lub 1,50 dla emerytów, rencistów, osób bezrobotnych, a także innych osób pozostających w trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w cyklu rocznym podstawowa składka wynosi 50 zł, natomiast składki ulgowe odpowiednio 25 zł lub 12 zł. Składka rodzinna-możliwa do opłacenia jedynie w cyklu rocznym-wynosi 80 zł. Wedle przedstawionego przez stronę wyliczenia, przychód ze składek członków zwykłych może wynieść 1.191 zł (21 x składka normalna 50 zł + 1 x składka rodzinna 80 zł + 3 x składka ulgowa 12 zł + 1 x składka studencka 25 zł). Jak podało Towarzystwo, jego realny dochód z tytułu składek w 2014 r. wyniósł 1.900. Sześć osób zalega ze składkami za ubiegły rok. Saldo rachunku bankowego Towarzystwa na koniec roku ujętego w nadesłanym wyciągu wyniosło 9,21 zł.

Sąd, powołując się na przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.) - dalej p.p.s.a. oraz stanowisko doktryny, stwierdził, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, powinna wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (okoliczność taka nie została, zdaniem Sądu, przez Towarzystwo wykazana).

W przekonaniu Sądu pierwszej instancji, organizacje non profit nie są zwolnione od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Skoro, jak argumentował Sąd, działalność Towarzystwa zakłada także udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 8 statutu), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo powinno, zdaniem Sądu, wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki. W ocenie Sądu, w sytuacji gdy powołując się na swoje cele statutowe, Towarzystwo zdecydowało się skorzystać z drogi sądowoadministracyjnej, winno przeznaczyć środki na pokrycie kosztów sądowych, zwłaszcza, że posiada przewidziane prawem możliwości pozyskiwania środków finansowych (np. zwiększenie wysokości składki członkowskiej).

Zażalenie na powyższe postanowienie wniosło Towarzystwo. W przedmiotowym zażaleniu stwierdziło, że nie uznaje się ono zobowiązane do wyręczania organów państwowych w wypełnieniu konstytucyjnego obowiązku ochrony przyrody, jak również nie czuje się zobowiązane do ponoszenia kosztów wynikających z błędnych decyzji organów ochrony przyrody. Towarzystwo wskazało, że przeznaczyłoby środki na pokrycie kosztów sądowych gdyby je posiadało-tymczasem straty Towarzystwa w 2014 r. wyniosły 6838,48 zł, a aktualny stan konta wynosi 40,21 zł. Zdaniem Towarzystwa, argument Sądu pierwszej instancji, iż ma ono możliwość pozyskiwania środków finansowych nie jest trafny-nastawienie się na pozyskiwanie środków skutkowałoby, w przekonaniu Towarzystwa, porzuceniem działalności na rzecz ochrony przyrody. Uzasadniając przedmiotowe zażalenie powołano się na Konwencję o dostępie do informacji, udziale społeczeństwa w podejmowaniu decyzji oraz dostępie do sprawiedliwości w sprawach dotyczących środowiska (Dz. U. z 2003 r. Nr 78, poz. 707- dalej Konwencja). Jak wskazano, Konwencja gwarantuje dostęp do wymiaru sprawiedliwości, zaś bariera finansowa nie powinna być przeszkodą w dostępie do niego. W ocenie Towarzystwa, utrzymanie w mocy postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 marca 2015 r. będzie stało w sprzeczności z duchem wskazanej Konwencji.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest zasadne.

W pierwszej kolejności wskazać należy, że zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Oznacza to, że na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać jednak nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (tak m.in. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych związanych z udziałem strony w postępowaniu sądowym może nastąpić bowiem tylko w stacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów.

W przedmiotowej sprawie Towarzystwo nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Wskazując na szeroko zakreślony przedmiot działalności Towarzystwa, należy zauważyć, iż z akt sprawy nie wynika, aby podjęło ono aktywne działania w celu zgromadzenia innych niż składki członkowskie środków finansowych na realizację swojej działalności, w zakresie której należało uwzględnić także postępowanie przed sądem administracyjnym. Jeżeli działalność Towarzystwa zakłada udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych (§ 8 statutu), to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Towarzystwo musi mieć bowiem świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jego członkowie powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 271/08, oraz II OZ 266/08).

Odnosząc się do argumentacji zawartej w zażaleniu, wymaga podkreślenia, że niezarobkowy charakter celów stowarzyszeń nie oznacza, że stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej. Wymóg niezarobkowego charakteru stowarzyszeń oznacza jedynie, że dochód stowarzyszenia nie może być dzielony między członków, lecz musi być przeznaczany na podtrzymywanie statutowych celów stowarzyszenia. Całkowita rezygnacja przez Towarzystwo z prowadzenia działalności gospodarczej, nawet w zakresie koniecznym dla zdobycia środków na opłacenie kosztów sądowych, przy jednoczesnym braku podejmowania przez nie skutecznych działań zmierzających do zgromadzenia środków koniecznych do uiszczenia kosztów sądowych (np. podwyższenie składki), prowadziłoby do nieusprawiedliwionego przerzucania części kosztów statutowej działalności Towarzystwa na Skarb Państwa, a w dalszej kolejności-na podatników. Tymczasem celem wprowadzenia do porządku prawnego prawa pomocy jest zagwarantowanie pomocy finansowej Państwa tym podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych, nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom, które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków, które należało przewidzieć rozpoczynając statutową działalność (postanowienie NSA z dnia 5 listopada 2008 r., II OZ 1157/08). Argument podnoszony przez Towarzystwo, jakoby "nastawienie się" na pozyskiwanie środków finansowych skutkowałoby porzuceniem działalności na rzecz ochrony przyrody, nie zasługuje na uwzględnienie. Wymaga bowiem podkreślenia, że organizacje non profit nie są zwolnione z obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej, w zakres której wchodzą również spory sądowe. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Towarzystwa na Państwo przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych spowodowałaby, że faktycznie działalność Towarzystwa finansowana byłaby ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że Towarzystwo prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11).

Na marginesie należy zauważyć, że stanowisko Towarzystwa, w którym wyraża ono pogląd, że nie czuje się ono zobowiązane do wyręczania organów państwowych w wypełnianiu konstytucyjnego obowiązku ochrony przyrody, jak również nie czuje się zobowiązane do ponoszenia kosztów wynikających z błędnych decyzji organów ochrony przyrody stoi w sprzeczności z deklarowanymi przez nie celami jego działalności oraz sposobami ich realizacji (§ 8 statutu).

Odnosząc się do argumentu Towarzystwa, jakoby utrzymanie zaskarżonego postanowienia z dnia 4 marca 2015 r. stanowiło pogwałcenie powoływanej wcześniej Konwencji, należy wskazać, że z art. 9 ust. 4 w zw. z art. 9 ust. 3 przedmiotowej Konwencji nie wynika generalny obowiązek dla sygnatariuszy Konwencji zwalniania z ponoszenia opłat sądowych organizacji pozarządowych w sprawach z zakresu ochrony środowiska. Przepisy te zobowiązują jedynie strony do rozważenia stworzenia odpowiedniego mechanizmu udzielania pomocy, aby zlikwidować lub zredukować finansowe i inne ograniczenia dostępu do wymiaru sprawiedliwości (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 czerwca 2005 r. sygn. akt II OZ 503/05). Mechanizmem takim bez wątpienia jest instytucja przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym. W niniejszej sprawie Towarzystwo nie wykazało jednak, że spełnia przesłanki zastosowania wobec niego tej instytucji.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.