Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1145702

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 20 kwietnia 2012 r.
II OZ 317/12

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Leszczyński.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 20 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia (...) na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 20 marca 2012 r., sygn. akt IV SO/Po 2/12 odmawiające prawa pomocy w sprawie z wniosku Stowarzyszenia (...) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata postanawia oddalić zażalenie

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 20 marca 2012 r., sygn. akt IV SO/Po 2/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił prawa pomocy w sprawie z wniosku Stowarzyszenia (...) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata.

W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że Stowarzyszenie (...) przed formalnym złożeniem skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia (...) grudnia 2011 r., nr (...) złożyło wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu w dniu 1 marca 2012 r. wydał postanowienie, w którym odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że podstawą odmownego rozpatrzenia wniosku był fakt, iż skarżące Stowarzyszenie nie korzysta z żadnej możliwości zdobycia środków finansowych.

Stowarzyszenie (...) złożyło sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia przyznając, że nie wykazało wcześniej, iż podjęło jakiekolwiek czynności, które zapewniłyby dochód będący zabezpieczeniem finansowym na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Wnioskodawca wskazał, iż zwrócił się do Burmistrza Gminy N. oraz do biura poselskiego p. K. P. we W. o wsparcie finansowe lub prawne. W obu przypadkach odmówiono wsparcia. Skarżący wskazał również, iż przeprowadził składkę wśród mieszkańców, lecz udało się zebrać zaledwie (...) zł W sprzeciwie podniesiono, że stowarzyszenie powstało w chwili, gdy pojawiło się niebezpieczeństwo uprzemysłowienia wsi. Wnioskodawca podniósł, iż jego główną działalnością są imprezy artystyczne i edukacyjne mające na celu integracje mieszkańców a w momencie powstania nie był świadomy, iż będzie występował do sądów. Dodatkowo wskazano na bierność i nieświadomość mieszkańców, w tym w zakresie ponoszenia kosztów sądowych.

Sąd I instancji wskazał, że zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Sprawa przyznania prawa pomocy rozpatrywana jest od początku w świetle przesłanek, o których mowa w art. 246 § 2 pkt 1 i 2 p.p.s.a.

Jak wynika z przedłożonego urzędowego formularza PPPr i Regulaminu Stowarzyszenie prowadzi działalność społeczną. Z przedłożonych dokumentów wynika, że działalność Stowarzyszenia opiera się na pracy społecznej członków i uzyskuje środki na swoją działalność z dobrowolnych składek członkowskich. W przedmiotowej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Za niewystarczające uznać bowiem należy twierdzenie, iż Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, dochodu lub zysków a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Podobnie ocenić należy działania mające na celu uzyskanie pomocy finansowej od Burmistrza Gminy, z biura poselskiego oraz prowadzenie zbiórki wśród mieszkańców. Podkreślić należy, iż wnioskodawca nadal nie wykazał, aby przeprowadził zbiórkę wśród członków stowarzyszenia, unikając tym samym możliwości zgromadzenia środków koniecznych do prowadzenia sprawy przewidzianej w Regulaminie Stowarzyszenia.

Nic nie stoi bowiem na przeszkodzie, aby członkowie stowarzyszenia w przypadku braku innych źródeł finansowania, celem skutecznego prowadzenia postępowania sądowoadministracyjnego zebrali środki konieczne do opłacenia wpisu sądowego i opłacenia pełnomocnika z wyboru. Jeżeli bowiem działalność stowarzyszenia związana jest z realizacją jego praw przed sądem, to wiąże się ona także z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Wnioskodawca powinien więc wziąć pod uwagę swój udział w przedmiotowym postępowaniu sądowym i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki np. formie składek członkowskich zgromadzonych na podstawie uchwały Walnego Zgromadzenia Członków Stowarzyszenia.

Brak podjęcia ww. działań mających na celu zgromadzenie środków na opłacenie kosztów sądowych, oznacza przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych, co rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia zostaje finansowana ze środków publicznych, co przeczy zasadzie, iż stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Należy nadmienić, iż Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo.

W tym stanie rzeczy uznano, że brak jest podstaw do przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy, skoro samo Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych prawnie możliwości pozwalających na zgromadzenie środków finansowych na prowadzenie owej działalności.

W zażaleniu na powyższe postanowienie Stowarzyszenie (...) wskazało, że w piśmie z dnia 14 marca 2012 r. wspomniane jest o zbiórce wśród mieszkańców. Kwotę (...) zł należy traktować jako środki finansowe zebrane wśród członków stowarzyszenia będących zarazem mieszkańcami, potrzebne w toku postępowania sądowoadministracyjnego. Jak podano, Stowarzyszenie podjęło wszelkie możliwe na tym etapie działania dające nam możliwość zdobycia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Dalej wskazano, że regulamin stowarzyszenia został przyjęty na zebraniu założycielskim w dniu (...) lipca 2010 na który stawiło się 6 osób. Na kolejnym zebraniu w dniu (...) września 2010 r. przy udziale 14 członków Walne Zgromadzenie Członków Stowarzyszenia uchwaliło, iż ze względu na status finansowy mieszkańców, wkładem w działalność stowarzyszenia, zamiast składek członkowskich, będą konkretne prace członków wykonane na rzecz naszej społeczności, które normalnie wiążą się z kosztami finansowymi. Paragraf 12 Regulaminu Stowarzyszenia daje tylko możliwość zbierania składek, co nie jest tożsame z nakazem. Autor zażalenia podał następnie, że majątkiem Stowarzyszenia jest potencjał tkwiący w ludziach biorących czynny udział w realizacji licznych projektów edukacyjnych i kulturalnych, które wynikają z działalności stowarzyszenia a celem nie jest toczenie procesów sądowych. Celem Stowarzyszenia jest integracja mieszkańców, wspieranie i realizowanie idei służących ich rozwojowi oraz działanie na rzecz ochrony środowiska naturalnego.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Na wstępie podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Zgodnie z treścią art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na jakiekolwiek koszty postępowania. Treść powołanego przepisu jednoznacznie wskazuje, iż jedynym kryterium przyznania stronie prawa pomocy, jest ocena zdolności poniesienia przez nią kosztów postępowania sądowadministracyjnego, w którym wniosek został złożony.

Sama zaś ocena spełnienia kryteriów uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie może ograniczać się wyłącznie od zbadania, czy posiada się środki na pokrycie kosztów postępowania, lecz również obliguje Sąd do ustalenia, czy wnioskodawca dysponuje możliwością ich uzyskania. Osoba prawna oraz jednostka organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna zatem wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie dysponuje nimi pomimo, iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2010, s. 568).

Podstawowym elementem oceny zasadności tego rodzaju wniosku jest badanie aktualnej kondycji finansowej wnioskodawcy ubiegającego się o przyznanie tej formy pomocy. Nie może się ono jednak ograniczać wyłącznie do ustalenia wartości jego aktywów i pasywów, lecz również powinno uwzględniać ocenę, czy dysponuje on możliwościami pozwalającym tą kondycję poprawić w stopniu umożliwiającym pokrycie kosztów sądowych związanych z toczącym się postępowaniem. Zakres tego badania wynika przede wszystkim z faktu, że - co do zasady - to na samym wnioskodawcy ciąży obowiązek ponoszenia kosztów związanych z jego udziałem w sprawie.

Udzielenie zaś jej prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinno wyłącznie do przypadków wyjątkowych, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Przyznanie tej formy pomocy nie może więc następować w przypadkach rażących i oczywistych zaniedbań po stronie wnioskodawcy, który nienależycie dbając o własny majątek oraz dochody, w sposób nieusprawiedliwiony domaga się obciążenia tym ciężarem Skarbu Państwa.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w związku z powyższym zasadnie przyjął, iż badanie wniosku Stowarzyszenia (...) nie mogło sprowadzać się wyłącznie do oceny oświadczenia, iż podmiot ten nie dysponuje żadnym majątkiem i środkami finansowymi, które umożliwiłyby mu poniesienie kosztów sądowych i opłacenie profesjonalnego pełnomocnika, lecz również zobligowany był ustalić, czy wnioskodawca ma możliwość uzyskania dochodu, który mógłby być przeznaczony na ten właśnie cel.

W tym zakresie Sąd I instancji słusznie zauważył, że skarżący może finansować swoją działalność z uzyskiwanych od członków składek. Jeżeli zatem dysponuje taką możliwością, to z niej powinien w pierwszej kolejność korzystać, nie zaś z góry liczyć na przejęcie przez Skarb Państwa na siebie kosztów jego działalności. Tego rodzaju zachowanie pozostaje bowiem w sprzeczności z charakterem samej instytucji prawa pomocy mającej służyć najbardziej potrzebującym, którzy ze względów obiektywnych nie dysponują środkami niezbędnymi do korzystania z przysługującego im prawa do sądu.

W związku z powyższym zasadnie też uznał Sąd I instancji, że w przedmiotowej sprawie Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Za niewystarczające uznać bowiem należy twierdzenie, iż Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, dochodu lub zysków a jego działalność opiera się na społecznej działalności członków. Podobnie ocenić należy działania mające na celu uzyskanie pomocy finansowej od Burmistrza Gminy, z biura poselskiego oraz prowadzenie zbiórki wśród mieszkańców. W tym miejscu podać należy, że wszak Stowarzyszenie w sprzeciwie z dnia 14 marca 2012 r. podaje, iż przeprowadziło składkę wśród mieszkańców oraz że udało się zebrać zaledwie (...) zł, to jednak dopiero w zażaleniu z dnia 29 marca 2012 r. wskazuje, że kwotę powyższą należy traktować jako środki finansowe zebrane wśród członków stowarzyszenia będących zarazem mieszkańcami.

Trafnie zatem ocenił WSA w Poznaniu, że w istocie wnioskodawca nie wykazał, aby przeprowadził zbiórkę wśród członków stowarzyszenia, unikając tym samym możliwości zgromadzenia środków koniecznych do prowadzenia sprawy przewidzianej w Regulaminie Stowarzyszenia, który w § 12 przewiduje, iż Stowarzyszenie uzyskuje środki na działalność z dobrowolnych składek członkowskich.

Dlatego też nie mogły zasługiwać na uwzględnienie podnoszone przez Stowarzyszenie zarzuty dotyczące braku obowiązku gromadzenia środków, w sytuacji, gdy z zapisów Regulaminu nie wynika, aby wykluczone było, że uczestnictwo w procesach sądowych nie stanowiło jednego ze sposobów realizacji celów dla których zostało założone.

W związku z powyższym należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu, opierając się na złożonych przez Stowarzyszenie dokumentach i oświadczeniach, dokonał prawidłowej oceny. Zasadnie ustalił bowiem, że dobrowolne nie korzystanie przez wnioskodawcę z możliwości uzyskania środków na prowadzenie działalności regulaminowej nie mogło usprawiedliwiać przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie.

W takim stanie rzeczy uznać należy, że w niniejszej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zasadnie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy.

Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.