II OZ 11/15, Wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy. - Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego - OpenLEX

II OZ 11/15, Wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy. - Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1628844

Postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 stycznia 2015 r. II OZ 11/15 Wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 25 lipca 2014 r. sygn. akt II SA/Wr 813/13 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. K. na postanowienie Wojewody (...) z dnia (...) 2014 r. nr (...) w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania we wznowionym postępowaniu decyzji zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na rozbudowę pawilonu handlowego o część usługową i mieszkalną postanawia oddalić zażalenie

Uzasadnienie faktyczne

Postanowieniem z dnia 25 lipca 2014 r., sygn. akt II SA/Wr 813/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odmówił przyznania J. K. prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie z jego skargi na postanowienie Wojewody (...) z dnia (...) 2014 r. nr (...) w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania we wznowionym postępowaniu decyzji zatwierdzającej projekt budowlany i udzielającej pozwolenia na rozbudowę pawilonu handlowego o część usługową i mieszkalną.

We wniosku o przyznanie prawa pomocy J. K. oświadczył, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i osiąga miesięczny dochód brutto w wysokości 700 zł z tytułu "bezumownego odszkodowania".

Pismem z 22 maja 2014 r., II SA/Wr 813/13 wezwano skarżącego do sprecyzowania i udokumentowania w terminie 7 dni danych dotyczących jego dochodów, zobowiązań i miesięcznych wydatków związanych z utrzymaniem siebie i domu, a także wyjaśnienia m.in. czy korzysta z pomocy osób trzecich, w jakiej wysokości byłby w stanie uiścić wpis sądowy, z jakich źródeł czerpie środki na ponoszenie dotychczasowych kosztów postępowania.

W odpowiedzi na wezwanie skarżący wskazał, że jego żona nie wyraża zgody na podanie dochodów uzyskiwanych ze świadczenia emerytalnego, majątku osobistego oraz innych danych, gdyż stanowi to jej majątek odrębny z pierwszego małżeństwa. Oświadczył, że nie korzysta ze wsparcia pomocy społecznej i osób trzecich. Dochód z tytułu tzw. odszkodowania otrzymuje "do rąk", nie prowadzi działalności gospodarczej. Aktualnie oczekuje na świadczenie emerytalne w związku z tym, że ukończył 65 lat. Załączył oświadczenie żony, z którego wynika, że nie wyraża zgody na podanie jej dochodów.

Odmawiając przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym Sąd I instancji stwierdził, że w stanie faktycznym istniejącym w rozpatrywanej sprawie brak jest przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tym samym wniosek ten nie zasługuje na uwzględnienie. Zwrócił uwagę, że w uzasadnieniu złożonego wniosku wnioskodawca nie wskazał udokumentowanych okoliczności motywujących niemożność poniesienia kosztów postępowania. Nie przedłożył stosownych dokumentów na skutek wezwania w tym przedmiocie czy też na etapie złożenia sprzeciwu, choć to na wnioskodawcy ciąży obowiązek nie tylko rzetelnego i wyczerpującego przedstawienia stanu faktycznego, ale także poparcia powoływanych okoliczności środkami dowodowymi. W realiach niniejszej sprawy, podniesione przez wnioskodawcę okoliczności, na których oparł swój wniosek o przyznanie prawa pomocy zostały w istocie jedynie zasygnalizowane, ale nie wykazane, czyli dowiedzione, udokumentowane, udowodnione (postanowienie NSA z 28 września 2011 r., I FZ 189/11, Lex 948866). By sąd mógł uwzględnić wniosek o przyznanie prawa pomocy, wnioskodawca musi dowieść, że jego sytuacja majątkowa nie pozwala uczynić zadość wymogom opłaty kosztów postępowania, co oczywiście nieodzownie wiąże się z obowiązkiem należytego uzasadnienia i uprawdopodobnienia okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy (k. 116-117, 118, 129, 130, 131, 142-146 akt II SA/Wr 813/13).

Zażalenie na powyższe rozstrzygnięcie wywiódł skarżący wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podniósł, że instytucja zwolnienia od kosztów stanowi realizację jednej z podstawowych zasad państwa prawa - prawa do sądu (k. 197, 198 akt II SA/Wr 813/13).

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie jest niezasadne i w związku z tym podlega oddaleniu.

Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący.

Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca obowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 p.p.s.a., winno nastąpić przez złożenie stosownych wyjaśnień.

Zgodnie z art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 p.p.s.a., okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego, możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak przyjęto w judykaturze, dopiero fakt niedopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy.

W niniejszym postępowaniu Sąd I instancji skorzystał z możliwości określonej w art. 255 p.p.s.a. - precyzyjnym pismem z 22 maja 2014 r., II SA/Wr 813/13, prawidłowo doręczonym skarżącemu dnia 9 czerwca 2014 r. - wezwał wnioskodawcę do przedłożenia w terminie 7 dni odpowiednich dokumentów i wyjaśnień (k. 118, 129 akt II SA/Wr 813/13). Wezwany nie uczynił jednak zadość wezwaniu, bowiem nie udzielił odpowiedzi na wszystkie postawione w nim pytania oraz nie przedstawił wszystkich wskazanych w wezwaniu dokumentów, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jego rzeczywistego stanu majątkowego. Podkreślenia wymaga, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy nie prowadzi się dochodzenia, szczególnie w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów w tym przedmiocie. Sprawą zainteresowanego jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, że niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (postanowienie NSA z 1 marca 2006 r., II OZ 235/06, cbosa).

Z dokumentów złożonych do akt II SA/Wr 813/13 wynika, że skarżący dnia 21 lutego 2014 r. uiścił 100 zł wpisu od skargi na przewlekłość postępowania; dnia 24 lutego 2014 r. uiścił 100 zł wpisu od skargi w sprawie II SA/Wr 813/13; poniósł 12 zł z tytułu dojazdu do Sądu i z Sądu dnia 14 maja 2014 r. i utracił dnia 14 maja 2014 r. dochód w kwocie 50 zł; dnia 19 maja 2014 r. uiścił 12 zł opłaty kancelaryjnej (k. 57, 73, 108, 112 akt II SA/Wr 813/13).

Wnioskodawca (mimo wezwania z 22 maja 2014 r.) nie wyjaśnił i nie udokumentował wielu istotnych okoliczności, które mogą kształtować jego sytuację finansową, np. nie przedłożył dokumentu potwierdzającego wysokość dochodu (choćby z tzw. "odszkodowania") uzyskiwanego przez siebie; nie przedłożył wyciągów z posiadanych przez siebie (lub osoby prowadzące z nim gospodarstwo domowe) rachunków bankowych za ostatnie dwa miesiące, w tym rachunków wykorzystywanych w prowadzonej działalności gospodarczej; nie przedłożył dokumentów finansowych dotyczących prowadzonej działalności gospodarczej (...) PRZEDSIĘBIORSTWO HANDLOWO-USŁUGOWE J. K. (według Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej - wbrew twierdzeniom skarżącego - status tej działalności był aktywny na dzień 22 maja 2014 r.); nie określił i nie udokumentował wysokości swoich niezbędnych, aktualnych, miesięcznych wydatków; mimo pouczenia, że nawet istnienie rozdzielności majątkowej nie zwalnia go z obowiązku przedstawienia sytuacji materialnej jego żony - nie przedstawił stanu majątkowego i finansowego swej żony; nie wyjaśnił dlaczego aktualnie otrzymuje tylko 700 zł z tzw. "odszkodowania" gdy do niedawna otrzymywał 1.400 zł (w szczególności k. 56 akt VII SA/Wa 2116/10).

Skarżący nie przedłożył dokumentu świadczącego o tym, że czyni starania by znieść z byłą żoną współwłasność dość licznie posiadanych i wartościowych składników majątkowych; nie wyjaśnił co stało się z dotychczas wykazywanymi przez niego składnikami majątkowymi: mieszkaniem o pow. 50,60 m2 i działkami: o pow. 253 m2 i 137 m2; nie określił z jakich źródeł czerpał dotychczas środki na pokrycie kosztów sądowych w tej i w innych licznych sprawach toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym we Wrocławiu i w Warszawie; nie wyjaśnił dlaczego nie korzysta aktualnie ze wsparcia osób trzecich (choć we wcześniejszych wnioskach wskazywał, że korzysta np. z pomocy finansowej swoich sióstr); nie wskazał dlaczego nie rejestruje się jako osoba bezrobotna, nie czynił starań o uzyskania świadczenia rentowego i dlaczego - mimo osiągnięcia 65 lat - wciąż od co najmniej kilku miesięcy "oczekuje" na świadczenie emerytalne; skarżący nie wyjaśnił także co stało się z jego zadłużeniem w wysokości 57.300 zł, które dotychczas wskazywał w swych wnioskach.

Dochody osiągane przez żonę skarżącego z tytułu emerytury wchodzą w skład majątku wspólnego i wpływają na sytuację życiową skarżącego. Dopiero ustalenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (odpowiednio - postanowienie NSA z 13 listopada 2014 r., I FZ 407/14, Lex 1538441).

Skarżący wybiórczo dostarcza Sądowi ograniczone informacje: pojedyncze wyciągi z jednego rachunku bankowego z okresu: 1 czerwca 2014 r. do 20 czerwca 2014 r. z saldem 86,40 zł; 1 października 2014 do 21 listopada 2014 r. z początkowym saldem 130,40 zł i wypłatą 100 zł dnia 21 listopada 2014 r. (k. 139, 198 akt II SA/Wr 813/13). Skarżący nie wyjaśnił, z jakiego tytułu oczekiwał dochodu 50 zł, który miał utracić dnia 14 maja 2014 r. (k. 108 akt II SA/Wr 813/13).

W niniejszej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu zarzucić błędu - słusznie bowiem uznał, że skarżący nie wykazał w dostateczny sposób, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie było podstaw prawnych do udzielenia skarżącemu, mimo że ma skończone 65 lat i oczekuje na emeryturę, prawa pomocy w żądanym przez niego zakresie. Za udzieleniem skarżącemu prawa pomocy nie mógł przemawiać wyciąg z konta bankowego z 21 listopada 2014 r. (k. 198 akt II SA/Wr 813/13), skoro nie obrazuje on rzeczywistej sytuacji dochodowej i materialnej skarżącego.

Odmowa przyznania skarżącemu prawa pomocy w tej sytuacji nie narusza prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483; sprost. z 2001 r. Nr 28, poz. 319; zm. z 2006 r. Nr 200, poz. 1471; z 2009 Nr 114, poz. 946) ani art. 6 ust. 1 sporządzonej w Rzymie 4 listopada 1950 r., a następnie zmienionej Protokołem Nr 3, Nr 5 i Nr 8 oraz uzupełnionej Protokołem Nr 2 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 z późn. zm.).

Nie znajdując zatem usprawiedliwionych podstaw do uwzględnienia zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.