Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1398127

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 29 października 2013 r.
II GZ 608/13

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Marzenna Zielińska.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 29 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 11 września 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 101/12 dotyczące odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. Z. na bezczynność Dyrektora Powiatowego Urzędu Pracy w B. działającego z upoważnienia S. B. w przedmiocie zakwalifikowania do dalszego udziału w realizacji projektu postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w O.

Uzasadnienie faktyczne

We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu, A. Z. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, wnioskodawca sam prowadzi gospodarstwo domowe. Jego majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha. Wnioskodawca nie wykazał żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych oraz dochodów. Podniósł, iż jest osobą ubogą, zarejestrowaną w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłków. Wskazał, iż "posiadana nieruchomość rolna nie stanowi źródła dochodu (...) a jedynie konsumpcyjne źródło utrzymania" oraz, że "z posiadanej nieruchomości nie czerpie zarobków a jedynie wykorzystuje ją w celach prywatnych i konsumpcyjnych". Oświadczył, iż nie posiada żadnych oszczędności, a środki pieniężne na jego koncie zostały zablokowane przez komornika.

W wyniku rozpoznania zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 21 lutego 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 101/12, Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 11 kwietnia 2013 r., sygn. akt II GZ 171/13, uchylił je i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W ocenie NSA działania Sądu I instancji, polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy na mocy art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm.; dalej p.p.s.a.) do przedłożenia dodatkowych dokumentów w tej konkretnej sprawie, należy uznać za nieprawidłowe. W niniejszej sprawie Sąd I instancji poprzestał na uwzględnieniu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 450/12 -zarządzeniem z dnia (...) stycznia 2013 r. (k. 30 akt sprawy) w poczet materiału dowodowego niniejszej sprawy włączono: kopię wezwania WSA w O. z dnia (...) października 2012 r. i odpowiedź wnioskodawcy z dnia (...) października 2012 r. wraz z załącznikami. Włączenie do akt wyjaśnienia wnioskodawcy złożonych w innej sprawie nie mogło być uznane za spełnienie przez Sąd obowiązku z art. 255 p.p.s.a. Pisma te obrazowały stan rzeczy na dzień (...) października 2012 r., a wniosek w tej sprawie złożony został 2 miesiące później - (...) grudnia 2012 r. Okoliczności faktyczne w niniejszej sprawie mogły ulec zmianie. W związku z tym, Sąd I instancji powinien wezwać skarżącego do przedłożenia aktualnych dokumentów obrazujących jego sytuację majątkową, a następnie poddać ocenie zasadność złożonego wniosku.

Ponownie rozpoznając wniosek, postanowieniem z dnia 11 września 2013 r., sygn. akt II SAB/Ol 101/12, WSA w O. odmówił ustanowienia dla wnioskodawcy adwokata. Sąd wskazał, że skarżący odnosząc się do wezwania ogólnikowo, w zasadzie uniemożliwił dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja majątkowa. W odpowiedzi na wezwanie wystosowane w trybie art. 255 p.p.s.a. A. Z. podniósł, że jest osobą ubogą, która nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych ani dochodów, faktycznie nie ujawnił źródła utrzymania siebie i źródła finansowania ponoszonych wydatków, w tym związanych z posiadaniem wykazanych nieruchomości. Podał wprawdzie, że wszelkie wydatki związane z utrzymaniem jego i jego majątku ponosi rodzina, która prawnie nie może skarżącego zaliczyć w poczet swojego gospodarstwa domowego. Nie wskazał jednak, kto rzeczywiście udziela mu tej pomocy, w jakiej formie i zakresie. Ponadto, bez wyjaśnienia pozostawił również kwestie związane z posiadanymi nieruchomościami, w szczególności dotyczące ich przeznaczenia i wartości. Skarżący załączył kopie żądanych aktów notarialnych dotyczących nabycia wskazanych w formularzu wniosku nieruchomości, które jednak są niekompletne i praktycznie pozbawione większości danych, przez co tracą walor jakiejkolwiek czytelności.

W ocenie WSA takie zachowanie sugeruje, że strona nie jest zainteresowana przedstawieniem jak najbardziej przejrzyście swojej sytuacji materialnej, po to aby uzyskać wnioskowaną pomoc. Na ocenę możliwości finansowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ma wpływ nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu i posiadanych przez nią zasobów pieniężnych, lecz także będący w jej posiadaniu majątek i to, czy może go wykorzystać w celu pozyskania środków pieniężnych, tym bardziej gdy w skład tego majątku wchodzi kilka nieruchomości różnego rodzaju. Istotne jest zatem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków, brakuje bieżących środków finansowych. W ocenie Sądu posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia.

Przypomniawszy dane wynikające z oświadczenia skarżącego, Sąd I instancji stwierdził, że wnioskodawca, mimo, że jak podnosi od wielu miesięcy nie uzyskuje dochodu, nie wskazał jednak, dlaczego w pierwszej kolejności nie wykorzystuje nieruchomości w celu pozyskania źródła dochodu, chociażby z tytułu dzierżawy, a ostatecznie z tytułu sprzedaży, chociażby tej działki, której w żaden sposób nie wykorzystuje. Ponoszenie natomiast kosztów utrzymania nieruchomości w sytuacji braku jakichkolwiek dochodów z nimi związanych nie wyczerpuje znamion racjonalnego działania i wydaje się mało wiarygodne.

Zdaniem WSA w sytuacji gdy strona posiada majątek o potencjalnie znacznej wartości, aktualny brak uzyskiwania przez nią dochodów nie może sam w sobie uzasadniać przyznania prawa pomocy, bowiem trudno skarżącego uznać za osobę rzeczywiście należącą do grona osób ubogich. W warunkach niniejszej sprawy skarżący, posiadając wolny od obciążeń majątek, w skład którego wchodzi mieszkanie i trzy nieruchomości gruntowe, nie wykazał wiarygodnie, że wykorzystując racjonalnie ten majątek nie jest w stanie przezwyciężyć swoich problemów finansowych.

Przekazane do oceny Sądu pisma i wyjaśnienia nie wskazują zatem jednoznacznie, jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa skarżącego, co w ocenie WSA uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. W niniejszej sprawie skarżący uchylił się od przedstawienia niezbędnych dowodów, gdyż przedłożył do oceny Sądu jedynie wybrane selektywnie informacje i dokumenty, winien był zatem liczyć się z oceną, że brak będzie podstaw do uznania jego twierdzeń i oświadczeń za uprawdopodobnione.

Odnosząc się do argumentu, iż odmowa przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie naruszy art. 45 ust. 1, art. 32 ust. 1 Konstytucji, WSA wskazał, że odmowa przyznania prawa pomocy w sytuacji braku przesłanek ku temu nie narusza zasady równości wobec prawa.

Zażalenie na wskazane postanowienie złożył skarżący, wnosząc o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy w zakresie wnioskowanym, ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Zarzucono naruszenie:

- art. 255 p.p.s.a. poprzez zaniechanie ponownego wezwania do złożenia wyjaśnień, w sytuacji gdy Sąd I instancji uznał, że oświadczenie strony było niewystarczające do orzekania;

- art. 246 § 1 pkt 1 i pkt 2 p.p.s.a. poprzez nierozstrzygnięcie, czy skarżący jest w stanie ponieść koszty postępowania bez uszczerbku w swoim bycie i utrzymaniu;

- art. 245 § 3 i art. 246 § 1 p.p.s.a. polegające na wadliwym uznaniu, że skarżący może realnie ponieść koszty postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie;

- art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 252 § 1 p.p.s.a. poprzez niewskazanie, niewyjaśnienie oraz nieoparcie na przepisach prawa twierdzenia z zaskarżonego postanowienia, że "w sposób niebudzący wątpliwości" powinien zostać wykazany stan majątkowy skarżącego przy wniosku o przyznanie prawa pomocy; poprzez powołanie się w uzasadnieniu postanowienia na orzeczenie niezwiązane z rozpoznawaną sprawą; poprzez gołosłowne stwierdzenie, że skarżący nie przedstawił żądanych informacji o stanie finansowym; przez bezprawność działania polegającego na dokonywaniu oceny wniosku strony skarżącej o prawo pomocy w sprawie przez pryzmat innych spraw niezwiązanych w ogóle z niniejszą sprawą, podczas gdy przepisy nie zezwalają na takie działania; poprzez uznanie, że skarżący nie wykazał, że nie posiada środków finansowych, podczas gdy odpowiedział na wezwanie Sądu I instancji, więc w ramach dalszych wątpliwości Sąd powinien był wezwać skarżącego do złożenia dalszych wyjaśnień; poprzez bezpodstawność działania polegającego na podważeniu dowodów i dokumentów przedstawionych przez stronę dowodów i gołosłowne podważanie oświadczeń strony;

- art. 245 § 3 p.p.s.a. polegające na bezprawnym uznaniu, że skarżący nie podlega pod prawo wnioskowanej pomocy, pomimo tego, że nie posiada środków na poniesienie kosztów postępowania;

- art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. polegające na bezprawnym i gołosłownym uznaniu, iż skarżący w ogóle nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny, podczas gdy wykazał, że nie posiada możliwości zdobycia środków na prowadzenie postępowania;

- art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. poprzez niezasadne i nieobiektywne przyjęcie, że skarżący nie spełnia warunków przyznania (prawa pomocy;

- art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ograniczenie skarżącemu prawa do sądu w wyniku nieprzyznania prawa pomocy;

- art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w związku z art. 141 p.p.s.a. poprzez gołosłowność wywodów, iż skarżący nie przedstawił informacji, które wskazywałyby na jego rzeczywistą sytuację majątkową i zdolności płatnicze;

art. 183 § 1 pkt 5 p.p.s.a. w związku z art. 255 p.p.s.a., gdyż strona została pozbawiona możności obrony swoich praw.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie A. Z. zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że zgodnie z treścią art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu.

Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej.

Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Kwestia wykazania trudnej sytuacji materialnej stanowi przesłankę ustawową i zasadniczą (por. postanowienie NSA z 7 czerwca 2013 r., sygn. akt I GZ 182/13).

Stosownie jednak do przepisu art. 255 p.p.s.a., w razie pojawienia się wątpliwości co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego strony i możliwości płatniczych, sąd administracyjny może wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego i dochodów, przy czym należy wskazać, że obowiązek ten może, ale nie musi, zostać wypełniony po jednokrotnym wezwaniu.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy zgodzić się ze skarżącym, że jeżeli WSA miał dalsze wątpliwości dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego, w okolicznościach danej sprawy i świetle jego wyjaśnień, powinien był skierować do skarżącego ponowne wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. Zaniechanie wezwania do doprecyzowania danych o stanie majątkowym skarżącego, w rozpoznawanej sprawie, gdy Sąd I instancji stwierdza, że dane były niewystarczające do wydania orzeczenia o prawie pomocy, stanowi, zdaniem NSA, naruszenie wskazanego przepisu.

Należy podkreślić, że Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela poglądu Sądu I instancji, że "posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co do zasady wyklucza zatem możliwość przyznania prawa pomocy zwłaszcza, w sytuacji gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden sposób nie została ograniczona możliwość jego wykorzystania w celu pozyskania dochodu, obciążenia, czy zbycia" (vide s. 6 uzasadnienia), ponieważ nie sposób wymagać, aby skarżący sprzedał nieruchomość bądź zaciągnął kredyt pod zastaw nieruchomości, aby opłacić koszty sądowe. Wymaganie od skarżącego sprzedaży nieruchomości bądź w inny sposób obciążenie jej w celu opłacenia należnej opłaty od skargi kasacyjnej jest nieproporcjonalne. Trudno bowiem oczekiwać, żeby skarżący zbył nieruchomość, której wartość znacznie przewyższa wpis, aby opłacić koszty sądowe, obejmujące na obecnym etapie postępowania koszty zastępstwa adwokackiego oraz wpis od potencjalnej skargi kasacyjnej. Rozwiązanie takie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego byłoby zbyt daleko idące, tym bardziej, że powszechnie wiadome jest, że niemożliwa jest, szczególnie w obecnych warunkach rynkowych, sprzedaż nieruchomości w terminie odpowiednim do uiszczenia wpisu sądowego.

Ponownie rozpoznając sprawę o przyznanie prawa pomocy, WSA w O. powinien wziąć pod uwagę całokształt okoliczności rozpoznawanej sprawy, tj. fakt, że A. Z. jest osobą bezrobotną, sam prowadzi gospodarstwo domowe, jego majątek stanowią: "budynek mieszkalny do rozbiórki 111,54 m2", mieszkanie o powierzchni ok. 36 m2 oraz nieruchomość rolna o powierzchni 0,59 ha oraz że, jak wskazał sam WSA, nie do końca wyjaśniona była sytuacja finansowa skarżącego w dniu wydawania postanowienia przez Sąd I instancji.

Zaznaczyć jednak należy, że odmowa prawa pomocy, w sytuacji gdy sąd I instancji nie ma wątpliwości co do stanu majątkowego skarżącego, nie może zostać uznana za ograniczenie prawa do sądu, wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, ponieważ to na stronie ciąży obowiązek takiego wykazania swojej sytuacji majątkowej, aby umożliwić wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu wydanie orzeczenia.

W tym stanie, rozpoznanie pozostałych zarzutów należy uznać za przedwczesne.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 185 § 1 w związku art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.