Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1398092

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 9 października 2013 r.
II GZ 554/13

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 9 października 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia S.Ż., W.Ż. - wspólników spółki cywilnej Firma Piekarniczo-Handlowa S. i W.Ż i J.N. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 17 lipca 2013 r., sygn. akt I SA/Ol 365/13 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S.Ż., W.Ż., J.N. - wspólników spółki cywilnej Firmy Piekarniczo-Handlowej S. i W. Ż. i J.N. na decyzję Zarządu Województwa W. z dnia 2 kwietnia 2013 r., nr (...) w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania ze środków z budżetu Unii Europejskiej postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w O. do ponownego rozpoznania

Uzasadnienie faktyczne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. postanowieniem z dnia 17 lipca 2013 r. oddalił wniosek S.Ż. i W.Ż. - wspólników spółki cywilnej Firma Piekarniczo - Handlowa S.W. Ż., J.N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi S.Ż., W.Ż. i J.U.N. na decyzję Zarządu Województwa W. z dnia (...) kwietnia 2012 r. w przedmiocie określenia przypadającej do zwrotu kwoty dofinansowania ze środków z budżetu Unii Europejskiej.

W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wnioskodawcy nie wykazali, że spełniają przesłanki warunkujące przyznanie im prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, tj. zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Z podanego przez nich oświadczenia o wysokości osiąganego dochodu wynika, że osiągają miesięczny dochód z emerytury - łącznie 3.239 zł oraz z prowadzonej działalności gospodarczej 7.000 zł. Tym samym ich miesięczne dochody wynoszą 10.239 zł. Z danych GUS w sprawie przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w województwach w pierwszym kwartale 2013 r. wynika, iż przeciętne wynagrodzenie brutto w województwie warmińsko-mazurskim wyniosło 3.184,72 zł. Z zestawienia tych danych wynika zatem, że sytuacja materialna wnioskodawców jest lepsza niż przeciętna sytuacja materialna mieszkańców województwa warmińsko-mazurskiego, gdyż uzyskują oni wyższe dochody miesięczne. Wskazywane przez wnioskodawców okoliczności zajęć komorniczych, emerytur i kont bankowych, zaleganie z opłatami, spłatami kredytów za wodę i energię nie mogą automatycznie stanowić podstawy do przyznania prawa pomocy. Dopiero analiza całokształtu sytuacji materialnej i życiowej wnioskodawcy w powiązaniu ze wskazywanymi trudnościami finansowymi w postaci prowadzonych postępowań egzekucyjnych czy niemożności ponoszenia poszczególnych opłat (za wodę, energię, rat kredytu itp.) mogą stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie wszystkich tych okoliczności, spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej prawa pomocy. W niniejszym przypadku wnioskodawcy, poza powołaniem się na wystąpienie takich okoliczności, nie przedstawili żadnych konkretnych dowodów na ich poparcie, nie wskazali nawet konkretnych kwot jakie na nich ciążą.

Dodatkowo Sąd wskazał, że wnioskodawcy są właścicielami nowego budynku piekarni o powierzchni 233 m2 oraz budynku mieszkalno - usługowego o pow. 351 m2 oraz że w niniejszej sprawie solidarnie zobowiązanym do opłacenia kosztów sądowych jest także wspólnik spółki cywilnej - skarżąca J.U.N. Zatem nie udowodnili, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

W zażaleniu na powyższe postanowienie S.Ż. i W.Ż. wnieśli o ponowne merytoryczne rozpatrzenie wniosku o przyznanie na ich rzecz prawa pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego oraz poprzez zwolnienie ich od kosztów postępowania w postaci wpisu od skargi.

Zarzucili błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia dotyczący faktycznej sytuacji materialnej skarżących. Podnieśli, że w chwili obecnej przeciwko nim prowadzonych jest szereg postępowań egzekucyjnych, co skutkuje zajęciem rachunków bankowych, wierzytelności, a nawet świadczeń emerytalno - rentowych, co powoduje że nie mają możliwości ponieść kosztów postępowania. Łączne ich zobowiązania w stosunku do którego prowadzone jest postępowanie egzekucyjne w obecnej chwili przekracza 800.000 zł. W obecnej chwili nie osiągają oni jakichkolwiek dochodów, nie są w stanie uruchomić produkcji, w związku z odłączeniem prądu przez zakład energetyczny, w wyniku nie opłacania rachunków. Ponadto podnieśli, że nie posiadają wiedzy prawniczej, aby prowadzić tak skomplikowaną sprawę. Skarżący podnieśli, że uzupełnili wszystkie dokumenty i braki, do których wezwał ich Wojewódzki Sąd Administracyjny w O.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Instytucja prawa pomocy, umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem, wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa.

W myśl art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 270, dalej jako p.p.s.a.) osobie fizycznej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Unormowanie zawarte w art. 246 § 1 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny.

Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd pierwszej instancji ocenił możliwości finansowe wnioskodawców jedynie na podstawie danych zawartych w przesłanym formularzu PPF.

Analiza akt sprawy wskazuje, że Sąd I instancji nie wezwał skarżących - w trybie art. 255 p.p.s.a. - do przedłożenia jakichkolwiek dokumentów źródłowych obrazujących ich aktualną (tekst jedn.: na dzień złożenia wniosku) sytuację materialną. Sąd ograniczył się jedynie do wezwania skarżącej do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF.

Sąd co prawda odniósł się do danych zawartych we wniosku, i na ich podstawie ocenił sytuację majątkowa i rodzinną wnioskodawców, jednakże z uwagi na nie wezwanie przez Sąd do złożenia dokumentów obrazujących ich sytuację materialną w zaskarżonym postanowieniu zabrakło wszechstronnej analizy sytuacji wnioskodawców w oparciu o ww. dane. W rezultacie z rozważań Wojewódzkiego Sądy Administracyjnego w O. nie wynika, czy strona dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania, czy też, że środki te ma uzyskać i od czego to ewentualnie będzie zależało.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, taka ocena nie jest wystarczająca.

Dlatego też Sąd pierwszej instancji rozpoznając ponownie wniosek powinien rozważyć, czy istnieją podstawy do zwolnienia skarżących od ponoszenia kosztów postępowania. Oceniając zasadność wniosku, Sąd pierwszej instancji weźmie pod uwagę, z jednej strony, szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżących, a z drugiej strony, wysokość obciążeń finansowych w tym postępowaniu. Należy pamiętać, iż Sąd jest zobowiązany zbadać sytuację finansową wnioskodawców z chwili złożenia wniosku (w oparciu o przedłożone przez nich dokumenty jak choćby odpisy zeznań podatkowych, wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków bankowych z okresu ostatnich sześciu miesięcy, wynik finansowy za ostatni rok obrotowy według bilansu, dokumenty potwierdzające zajęcia komornicze, zajęcie emerytur i kont firmowych, oraz inne) i ustalić, czy obecnie skarżący posiadają wystarczające środki na pokrycie kosztów sądowych. Wskazać też wypada, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący wskazali, że wobec nich prowadzonych jest szereg sądowych postępowań egzekucyjnych, mają zajęte rachunki bankowe, zajęte konta firmowe, zalegają z opłatami, spłatami kredytów, zalegają za wodę, energię.

Sąd powinien wziąć pod uwagę również aktualną wysokość obciążeń i możliwości finansowych skarżących. Powyższego można dokonać na podstawie uprzednio żądanych od skarżących dokumentów obrazujących ich aktualną sytuację materialną. Pojęcie prawa pomocy nie może być interpretowane wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżących uwzględniając, m.in. koszty ponoszone przez skarżących w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi.

W swoich rozważaniach Sąd pierwszej instancji powinien też zapewnić równowagę między interesem państwa, a interesem skarżących w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.