Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1027012

Postanowienie
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 25 października 2011 r.
II FZ 627/11

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Stanisław Bogucki.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 25 października 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 11 lipca 2011 r., sygn. akt I SA/Kr 19/11 w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 20 października 2010 r., nr (...) w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych postanawia: oddalić zażalenie.

Uzasadnienie faktyczne

1. Postanowieniem z dnia 11 lipca 2011 r. o sygn. akt I SA/Kr 19/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił wniosek J. P. (dalej: Skarżący) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 20 października 2010 r. o nr (...), wydaną w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.).

2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji:

2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie WSA w Krakowie podał, że w świetle uzasadnienia wniosku złożonego przez Skarżącego w sprawie przyznania prawa pomocy - zawartego w nim "oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach" oraz nadesłanych dokumentów - Skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wraz z żoną R. P., córką K., ur. w 2000 r., oraz synami: M., ur. w 1993 r., J., ur. w 1997 r., oraz K., ur. w 2001 r., przy czym od 1992 r. pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej. W 2010 r. Skarżący osiągnął dochód w wysokości 16.280,64 zł. Obecnie zatrudniony jest w O. sp. z o.o. w K., a jego miesięczne wynagrodzenie w tej firmie od dnia 3 stycznia 2011 r. wynosi 1.386 zł brutto. Żona Skarżącego nie pracuje.

Rodzina mieszka w domu jednorodzinnym znajdującym się w zabudowie szeregowej, który stanowi własność żony. Wyliczenia Skarżącego wskazują, że miesięczne koszty utrzymania rodziny wynoszą 3.328,07 zł, a obejmują: (a) opłatę za wywóz śmieci - 56,12 zł, (b) abonament RTV - 15,69 zł, (c) opłatę za Internet - 59,48 zł, (d) opłatę za telefon stacjonarny - ok. 70,16 zł, (e) opłatę za energię elektryczną - 756,17 zł, (f) opłatę za telefon komórkowy - ok. 58,99 zł, (g) opłatę za wodę i kanalizację - ok.165,10 zł, (h) opłatę za gaz - ok. 537,57 zł, (i) opłatę za "Canal+" - około 108,79 zł, (j) koszty żywności, odzieży, środków czystości, itp. - około 1.500 zł.

Skarżący wyjaśnił, że nie posiada lokat bankowych, kont bankowych, samochodów. Ma natomiast wierzytelności w stosunku do: L. S.A. w upadłości likwidacyjnej w kwocie 3.980.704,25 zł + 59.423,87 zł, L. sp. z o.o. w upadłości likwidacyjnej w kwocie 1.482.035 zł, J. H. w kwocie 600.000 zł - z tytułu kaucji, której zwrot uzależniony jest z kolei od odzyskania przez niego środków wpłaconych do L. S.A. Skarżący posiada również akcje L. S.A. w upadłości likwidacyjnej o wartości 700.000 zł, zaznaczył jednak, że nie posiadają one żadnej wartości.

W stosunku do Skarżącego wszczęte zostały postępowania egzekucyjne: przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla K. w K. o sygn. akt (...) i przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla K. w K. o sygn. akt (...), (...). Łączna kwota podlegająca egzekucji przekracza 82.000.000 zł W związku z tym zajęte zostały wierzytelności posiadane przez Skarżącego w stosunku do L. S.A. oraz L. sp. z o.o. Komornik zajął również prawa majątkowe posiadane przez niego w Banku A. S.A.

2.2. Postanowieniem z dnia 16 maja 2011 r. Referendarz sądowy WSA w Krakowie oddalił wniosek skarżącego.

2.3. W sprzeciwie od tego postanowienia Skarżący zakwestionował zawartą w nim ocenę, gdyż miała się ono opierać na wytknięciu mu niedostarczenia dokumentów dotyczących jego małżonki. Tymczasem, jak wyjaśnił, nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, a ścisłe ramy formularza PPF nie pozwalały na oddanie jego faktycznej sytuacji. W czerwcu 2010 r., ze względu na konflikty z żoną, które mogłyby negatywnie wpłynąć na psychikę i wychowanie dzieci, Skarżący zmienił miejsce zamieszkania i obecnie zamieszkuje wraz z matką - emerytką, z emeryturą na poziomie niewiele przekraczającym 700 zł netto, ale nie może on jednocześnie stwierdzić by prowadził z nią wspólne gospodarstwo domowe, zwłaszcza, że pracuje w miejscowości znacznie oddalonej, a to w S. (wcześniej w K.). Niezależnie od relacji z żoną, czuje się on jednak zobowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania całej czwórki swych dzieci. W konsekwencji przy rozpoznawaniu jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno się brać pod uwagę wyłącznie jego majątek i jego dochody, a jako koszty przyjąć przede wszystkim koszty utrzymania rodziny.

Dodatkowo przepisy p.p.s.a., w szczególności zaś art. 252 § 1, jak i art. 255, stanowią wyłącznie o stanie majątkowym i dochodach oraz stanie rodzinnym samej strony, brak jest zatem podstaw do składania odpowiednich oświadczeń o stanie majątkowym przez jej współmałżonka.

3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie:

3.1. Odmawiając Skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie Sąd pierwszej instancji stwierdził, że w świetle art. 199 p.p.s.a. okoliczności przedstawione przez Skarżącego nie uzasadniają przyznania w.w. prawa. Analiza akt sprawy w konfrontacji z twierdzeniami strony i wskazywanymi przez nią okolicznościami nasuwała wątpliwości dotyczące sytuacji finansowej w jakiej znajduje się Skarżący, których istnienie przesądza o odmowie przyznania prawa pomocy, a to mając na względzie spoczywający na Skarżącym ciężar dowodowy w tym zakresie.

3.2. Powołując się na art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.; dalej: k.r.o.) WSA w Krakowie stwierdził, że w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej oraz pomimo prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych, małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny (por. postanowienie NSA z dnia 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 197/10). Rozdzielność majątkowa odnosi się do majątku małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków i nie zwalnia małżonków z obowiązku udzielania wzajemnego wsparcia materialnego. W tym kontekście uzasadnionym było skierowane do Skarżącego wezwania o przedłożenie dokumentów obrazujących sytuację majątkową jego żony. Skoro to wnioskodawcę obciążą ciężar wykazania swej sytuacji osobistej i majątkowej, to nie może on skutecznie powoływać się na istniejący pomiędzy nim a współmałżonką konflikt, który miał uniemożliwiać mu zadośćuczynienie temu wezwaniu. Z jednej bowiem strony jest to jedynie twierdzenie samego wnioskodawcy, które nie zostało poparte żadnymi dowodami i choćby z tego względu jest trudne do weryfikacji, z drugiej zaś przywoływana przezeń troska o zaspokojenie bytu pozostającego pod opieką małżonki potomstwa wymaga przecież choćby minimalnej wiedzy o stanie gospodarstwa domowego, na którego utrzymanie - jak podkreśla - dobrowolnie łoży.

Konieczność weryfikacji sytuacji majątkowej współmałżonka była o tyle bardziej konieczna, że w świetle jego oświadczenia ujętego w formularzu PPF, wydatki na utrzymanie gospodarstwa domowego znacznie przekraczały miesięczne dochody wnioskodawcy z tytułu pozostawania w stosunku pracy, a to w sytuacji, gdy ma on nie posiadać żadnych oszczędności, zaś żona pozostaje bezrobotna. Trudno zatem racjonalnie wytłumaczyć, w jaki sposób utrzymuje się jego rodzina, nawet jeśli jak twierdzi w sprzeciwie w okresie ostatnich miesięcy jego faktyczne dochody - w związku z otrzymaniem premii uznaniowych od pracodawcy - znacząco wzrosły i miały równoważyć koszty utrzymania gospodarstwa domowego (w ostatnich trzech miesiącach dochód netto w wysokości od 3.169,97 zł do 3.351,40 zł - przy przeciwstawieniu go wydatkom w kwocie 3.328,07 zł).

3.3. Ponadto, Sąd pierwszej instancji zauważył, że przywoływana w sprzeciwie okoliczność, iż Skarżący w chwili obecnej zamieszkuje wraz z matką jedynie potęgowała w.w. wątpliwości. Z zasady bowiem wiązałoby się to z koniecznością przyczyniania się do pokrywania wydatków związanych również z tym mieszkaniem. Dodatkowo, konieczność samodzielnego utrzymania (jak wskazuje Skarżący) choćby w zakresie kosztów związanych z wyżywieniem generować musi zwiększone wydatki. Skarżący ograniczył się przy tym jedynie do przedłożenia kopii rachunków dotyczących gospodarstwa domowego, w którym pozostają jego żona i dzieci. Nie wspomniawszy już nawet o prowadzonych wobec niego postępowaniach egzekucyjnych i upadłości dłużników - nie sposób zrozumieć, jak udaje mu się egzystować w ten sposób już od dłuższego czasu.

4. Stanowisko Skarżącego w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym:

4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie od w.w. postanowienia WSA w Krakowie Skarżący stwierdził, że rozstrzygniecie Sądu pierwszej instancji jest niesłuszne, gdyż:

(1) Skarżący nie prowadzimy z żoną wspólnego gospodarstwa domowego. W formularzu PPF, który Sąd pierwszej instancji przesłał Skarżącemu do wypełnienia, wpisał on żonę w rubryki dotyczące osób i majątku osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, ale wypełniłem je tylko dlatego, iż nie było innych rubryk, które by mogły oddać zaistniałą sytuację. W czerwcu 2010 r., ze względu na konflikty z żoną, które mogłyby negatywnie wpłynąć na psychikę i wychowanie dzieci, Skarżący zmienił miejsce zamieszkania na ul. O. (...), (...) J. Pod tym adresem mieszka również jego matka emerytka (z emeryturą na poziomie niewiele przekraczającym 700 zł netto). Skarżący stwierdził, że jego stosunki z żoną nie są dobre. Jednakże te relacje nie zwalniają go od ponoszenia kosztów utrzymania całej czwórki dzieci, a przez to, iż są to dzieci małoletnie, wymagające bieżącej opieki jednego z rodziców (ze względu na dotychczasowe relacje w zakresie opieki nad dziećmi i porównanie możliwości zarobkowych Skarżącego i jego żony, tą osobą musi być żona), Skarżący czuje się zobowiązany do ponoszenia pełnych kosztów utrzymania zarówno dzieci, jak i żony. Gdyby zresztą ponoszenia takich kosztów próbował unikać, z pewnością uczyniłby to sąd przyznając żonie i dzieciom alimenty.

W ocenie Skarżącego powyższe wyjaśnienia powinny sprawić, że do rozpatrywania jego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powinno się brać pod uwagę wyłącznie jego majątek i dochody, a jako koszty przyjąć przede wszystkim koszty utrzymania rodziny. Art. 252 § 1, jak i art. 255 p.p.s.a. mówią wyłącznie o stanie majątkowym i dochodach oraz stanie rodzinnym strony, a zatem z powołanych przepisów nie wynika, że małżonek strony, zwłaszcza w sytuacji gdy istnieje między małżonkami konflikt i stan rozdzielności majątkowej, powinien składać oświadczenie o swoim majątku. Sąd pierwszej instancji również powinien wziąć pod uwagę, że w swojej sytuacji rodzinnej Skarżący takiego oświadczenia nie uzyska, a próby wymuszenia na małżonce takiego oświadczenia będą przez małżonkę traktowane jako przejaw nieuczciwych zamiarów, zwłaszcza w kontekście prób egzekucji długów (z tytułu udzielonych poręczeń) z majątku żony - domu, w którym mieszka z dziećmi oraz grożącego postępowania rozwodowego;

(2) w ocenie Skarżącego, przy ocenie jego wniosku o zwolnienie od kosztów, powinno się brać pod uwagę wyłącznie jego majątek i dochody, a jako koszty przyjąć przede wszystkim podstawowe koszty utrzymania rodziny będącej na jego utrzymaniu. Zdaniem Skarżącego jego "majątek", biorąc pod uwagę możliwość generowania bieżących przychodów pieniężnych, nie przedstawia żadnej wartości. Jego wynagrodzenie, jak już wcześniej ustalił WSA w Krakowie, wystarcza jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb rodziny, gdyż uzyskuje dochód netto w wysokości od 3.169,97 zł do 3.351,40 zł (brutto od 4.389,30 zł do 4.707,36 zł), a koszty utrzymania rodziny wynoszą 3.328,07 zł. Matka Skarżącego utrzymuje się sama ze swojej niewielkiej emerytury. Z tych liczb i faktów wynika niezbicie, że Skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na podstawie art. 246 § 1 p.p.s.a. kwalifikuje się zatem do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Uzasadnienie prawne

5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

5.1. Zażalenie Skarżącego nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Bezzasadnie Skarżący twierdzi, że dla oceny zasadności przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych Sąd pierwszej instancji powinien był poprzestać na zbadaniu wyłącznie "jego majątku i dochodów". Przy przyjęciu oświadczenia Skarżącego, że od czerwca 2010 r. mieszka u swojej matki i nie tworzy wraz z żoną wspólnego gospodarstwa domowego, nie można pominąć okoliczności podanej przez Skarżącego, że partycypuje w kosztach utrzymania żony i ich dzieci. Tym samym dochodzi pomiędzy Skarżącym a jego żoną do przepływów finansowych, które determinują sytuację finansową Skarżącego.

W kontekście powyższych okoliczności faktyczny należy mieć na względzie, że oceniając zasadność przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie częściowym na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, należy odnieść sytuację majątkową wnioskodawcy do wysokości kosztów, które jest on zobowiązany ponieść. Porównanie takie jest konieczne dla oceny możliwości finansowych partycypowania przez stronę w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego na zasadzie wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. (por. postanowienie NSA z dnia 4 stycznia 2011 r., sygn. akt II FZ 681/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Tym samym zasadnie Sąd pierwszej instancji dążył do naświetlenia przez Skarżącego jego relacji finansowych żoną, gdyż bez tych ustaleń obraz możliwości płatniczych Skarżącego jest niepełny.

5.2. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w zakresie, w jakim dochody i obciążenie finansowe osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym lub małżonków mieszkających osobno w warunkach rozdzielności majątkowej, lecz zobowiązanych na mocy art. 27 k.r.o. do wspólnego zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, współkształtują sytuację finansową wnioskodawcy o prawo pomocy, tj. jego koszty utrzymania i potencjalne dochody, wojewódzkie sądy administracyjne są uprawione na podstawie art. 255 p.p.s.a. do wzywania o dokumenty źródłowe obrazujące sytuację majątkową domowników wnioskodawcy. Jednakże brak możliwości przedłożenia w.w. dokumentów źródłowych przez wnioskodawców na skutek m.in. rozdzielności majątkowej z małżonkiem, który np. odmawia ujawnienia informacji o swoim majątku lub jego konkretnych składnikach, nie może jednoznacznie przesądzać o braku podstaw do przyznania prawa pomocy. Na mocy w.w. przepisu p.p.s.a. sądy administracyjne mogą nakładać obowiązki jedynie na podmioty wnioskujące o przyznanie prawa pomocy. Obiektywne przeszkody w postaci braku współpracy małżonka, względem którego wnioskodawca ma ustanowioną rozdzielność majątkową, nie może automatyczne przemawiać na niekorzyść wnioskodawcy. Jest to bowiem zachowanie osoby trzeciej, która nie jest uczestnikiem postępowania sądowoadministracyjnego i za którą wnioskodawca nie ponosi odpowiedzialności.

Spełnienie warunków z art. 246 § 1 p.p.s.a. wymaga od wnioskujących o prawo pomocy ustosunkowania się do wezwania skierowanego do nich przez sąd administracyjny na mocy art. 255 p.p.s.a. i podjęcia wszelkich niezbędnych działań dla wykonania tego wezwania. Efekt działań wnioskodawców, w postaci przedłożonych oświadczeń i dokumentów źródłowych, podlega za każdym razem ocenie sądu. Należy przy tym mieć na względzie, że oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy składane są pod reżimem odpowiedzialności karnej z art. 233 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 ze zm.), o czym świadczy stosowane pouczenie na formularzach urzędowych wniosku o prawo pomocy. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w.w. reżim prawny obejmuje także oświadczenia składane w odpowiedzi na wezwanie, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a.

5.3. W rozpoznawanej sprawie Skarżący w odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego WSA w Krakowie z dnia 28 marca 2011 r. o przedłożenie dokumentów źródłowych (k. 95-98 akt WSA w Krakowie) oświadczył, że "...mimo mojej prośby nie udało mi się uzyskać żadnych dokumentów ani oświadczeń dotyczących majątku żony. Żona oświadczyła, iż nie będzie przedkładać żadnych dokumentów dotyczących jej majątku..." (por. pismo Skarżącego z dnia 15 kwietnia 2011 r. - k. 100 akt WSA w Krakowie). Jednakże Skarżący nie przedłożył samodzielnie żadnych oświadczeń, które ilustrowały współudział jego i żony w ponoszeniu kosztów utrzymania rodziny. Trafnie ocenił WSA w Krakowie, że przy uwzględnieniu dalszych okoliczności sprawy rodzi to uzasadnione wątpliwości, które wskazują na brak wywiązania się Skarżącego z obowiązku wykazania zasadności przyznaniu mu prawa pomocy, który to obowiązek wynika z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z oświadczeniami Skarżącego, wydatki na utrzymanie rodziny (tj. żony i dzieci) oraz utrzymanie się w gospodarstwie domowym matki znacznie przekraczały jego miesięczne dochody z tytułu pozostawania w stosunku pracy, a to w sytuacji, gdy ma on nie posiadać żadnych oszczędności, zaś żona pozostaje bezrobotna. Trudno zatem racjonalnie wytłumaczyć, przy uwzględnieniu (a) zarobków Skarżącego, (b) otrzymanych premii uznaniowych (w ostatnich trzech miesiącach dochód netto w wysokości od 3.169,97 zł do 3.351,40 zł - przy przeciwstawieniu go wydatkom w kwocie 3.328,07 zł), (c) niewyjaśnienia podziału kosztów utrzymania gospodarstwa domowego tworzonego z matką, jak Skarżącemu udaje się ".egzystować w ten sposób już od dłuższego czasu". Wątpliwość Sądu pierwszej instancji jest zasadna, a twierdzenia Skarżącego w zażaleniu w żaden sposób jej nie usuwają. Środek odwoławczy Skarżącego zawiera powtórzenie twierdzeń prezentowanych już na etapie postępowania przed WSA w Krakowie. Znając zatem kwestie wątpliwie Skarżący w żaden sposób ich nie rozjaśnił, co utwierdza Naczelny Sąd Administracyjny w ocenie, że Skarżący nie wykazał w sprawie zasadności uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych, które wynoszą 1.500 zł. Całokształt okoliczności sprawy przedstawionych w dokumentach zebranych w aktach sprawy, uzasadnia przypuszczenia, że Skarżący nie przedstawił swojej sytuacji finansowej w sposób transparentny, co wyklucza przerzucenie w jego sprawie kosztów postępowania na ogół społeczeństwa.

5.4. Kierując się zatem wyżej wymienionymi względami, w szczególności merytoryczną zawartością wniosków podniesionych w rozpoznawanym zażaleniu, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 193 i art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.