Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2624488

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 13 grudnia 2018 r.
II FSK 2389/18
Odpowiedzialność członka zarządu za zobowiązania spółki.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA S. Babiarz (spr.).

Sędziowie NSA: B. Dauter, T. Zborzyński.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 1108/17 w sprawie ze skargi P. C. na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 2016 r. nr (...) w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz z pozostałymi członkami zarządu oraz spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okresy rozliczeniowe od kwietnia 2010 r. do czerwca 2012 r.

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza od P.

C. na rzecz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej kwotę 4.050 (słownie: cztery tysiące pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie faktyczne

1. Wyrokiem z dnia 16 lutego 2018 r., III SA/Wa 1108/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P. C. (zwanego dalej skarżącym) na decyzję Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 2016 r. w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu wraz z pozostałymi członkami zarządu oraz spółką za zaległości spółki z tytułu wpłat na Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych za okresy rozliczeniowe od kwietnia 2010 r. do czerwca 2012 r.

2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd I instancji wynika, że organy ustaliły, iż skarżący w okresie od kwietnia 2010 r. do czerwca 2012 r. pełnił funkcję członka zarządu. Ponadto - z akt sprawy wynika, że postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 5 sierpnia 2014 r. umorzono postępowanie egzekucyjne wobec spółki prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Prezesa PFRON obejmujących należności z tytułu obowiązkowej wpłaty na PFRON.

W zakresie uwolnienia się od odpowiedzialności i przesłanki wskazania majątku spółki, z którego może dojść do zaspokojenia - sąd podniósł, że istnieje przeszkoda w realizacji zajęcia, ponieważ wystąpił zbieg egzekucji administracyjnych i sądowych. Tymczasem tylko realnie istniejące mienie wskazane wraz z jego usytuowaniem, istniejące w momencie, w którym toczy się postępowanie dotyczące przeniesienia odpowiedzialności, wypełniałoby przesłankę zwalniającą członka zarządu od odpowiedzialności.

Sąd podkreślił, że strona nie wykazała, iż we właściwym czasie złożono wniosek o ogłoszenie upadłości, ani nie przedstawiła dowodów potwierdzających, że nie ponosi winy za niezgłoszenie we właściwym czasie takiego wniosku. Skoro pierwsza zaległość z tytułu wpłat na PFRON dotyczy kwietnia 2010 r., to terminem wpłaty na PFRON był dzień 20 maja 2010 r. Wobec niedokonania ww. wpłaty wniosek o upadłość powinien zostać złożony do dnia 3 czerwca 2010 r.

3. W skardze skarżący zarzucił naruszenie m.in.:

- art. 187 § 1 i art. 191 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późn. zm. - zwanej dalej: ord. pod.) polegające na pominięciu dowodów złożonych przez skarżącego oraz na braku ustaleń, czy w dacie odwołania skarżącego z funkcji członka zarządu spółki, spółka ta miała, oprócz PFRON także innych wierzycieli;

- art. 210 § 1 pkt 5 ord. pod. - polegające na braku wskazania w sentencji zaskarżonej decyzji, za jakie konkretnie okresy ponosi odpowiedzialność skarżący oraz na braku dokładnego wskazania okresów, za które zostały naliczone odsetki, kwoty, stopy i końcowej daty ich naliczania.

Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę. Według sądu zarzuty skargi w zakresie wykazania przesłanki bezskuteczności egzekucji są niezasadne. Organ wykazał bowiem jej bezskuteczność. Postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 5 sierpnia 2014 r. umorzono postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez Prezesa PFRON obejmujących należności z tytułu obowiązkowej wpłaty na PFRON. Spółka pod wskazanym adresem nie prowadzi działalności gospodarczej, nie posiada żadnego majątku ruchomego; okazało się także, że w wyniku przeprowadzonego postępowania nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Poza tym nastąpił zbieg egzekucji administracyjnych i sądowych.

Sąd nie podzielił zaprezentowanego w skardze stanowiska, że nie zachodziła przesłanka wystąpienia z wnioskiem o ogłoszenie upadłości z tego względu, iż podstawową przesłanką wszczęcia postępowania upadłościowego jest istnienie co najmniej dwóch wierzycieli niewypłacalnego dłużnika. Stanowisko takie nie znajduje potwierdzenia w treści art. 116 ord. pod., który w kontekście zaistnienia przesłanki egzoneracyjnej wskazuje jednoznacznie na niezawinione działanie. Za niezawinione działanie nie można natomiast uznać świadomego niedopełnienia wymienionego tam obowiązku. Skarżący sam założył, że wniosek podlegający ocenie sądu nie zostanie uwzględniony i w oparciu o to przeświadczenie zaniechał dokonania czynności. Sąd podzielił natomiast pogląd, że nawet w przypadku gdy jedynym wierzycielem spółki kapitałowej jest Skarb Państwa, nie można przyjąć, że członkowie jej zarządu nie mają z tego powodu obowiązku zgłaszać wniosku o ogłoszenie upadłości w ramach przesłanek egzoneracyjnych (por. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 2012 r., II FSK 1329/10, czy też wyrok z dnia 15 stycznia 2016 r., I FSK 992/14). Tym samym również zarzut naruszenia art. 116 § 1 pkt 1 lit. b ord. pod. sąd I instancji uznał za nieuprawniony.

Sąd nie podzielił ponadto zarzutu, że skarżona decyzja nie wskazuje okresów, za jakie skarżący ponosi odpowiedzialność za zaległości spółki z o.o., a także okresów, za które zostały naliczone odsetki. Fakt, że okresy te ujęte zostały łącznie poprzez zapis "od 04/2010 do 06/2012" nie może uzasadniać zarzutu naruszenia art. 210 § 1 pkt 5 ord. pod. Odnośnie kwestii właściwego określenia odsetek, zauważyć należy, że w decyzji pierwszej instancji prawidłowo wskazano, iż zostały one naliczone na dzień jej wydania. Zakres przedmiotowy odpowiedzialności członków zarządu spółek z o.o., określony w art. 116 § 1 i 2 ord. pod., obejmuje odpowiedzialność za zaległości podatkowe tej spółki oraz odsetki za zwłokę od tych zaległości obliczone na dzień wydania decyzji ustalającej zakres tej odpowiedzialności, a nie wyłącznie za okres pełnienia funkcji członka zarządu. Sama okoliczność, że sentencja zaskarżonej decyzji nie wskazuje odrębnie kwot odsetek, nie stanowi naruszenia art. 210 § 1 pkt 5 ord. pod., skoro skarżący nie wskazuje, na czym polegać miałaby nieprawidłowość ich wyliczenia. Tym bardziej, że w aktach sprawy znajduje się raport PFRON, w którym dokładnie określono w rozbiciu na kolejne okresy rozliczeniowe wysokość zarówno zaległości, jak i odsetek.

Z oświadczenia z dnia 14 listopada 2016 r. wynika, że skarżący zapoznał się także z tym dokumentem, miał więc możliwość w pełni zweryfikowania prawidłowości kwoty w odniesieniu do tych okresów, za które orzeczono jego odpowiedzialność.

5. Powyższy wyrok skarżący zaskarżył w całości skargą kasacyjną, zarzucając naruszenie:

1) art. 145 § 1 pkt 1 lit.

a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 - zwanej dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 1 ust. 1 oraz art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r. poz. 2344 - zwanej dalej Pr.u.) oraz art. 116 § 1 pkt 1 lit.

b) ord.

pod., polegające na ich błędnej wykładni poprzez przyjęcie, że organ w sposób prawidłowy uznał, iż niewykonywanie zobowiązania wobec jedynego wierzyciela oznacza obowiązek dłużnika do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości;

2) art. 145 § 1 pkt 1 lit.

a) p.p.s.a. w związku z art. 116 § 1 pkt 1 lit.

b) ord.

pod. polegające na jego błędnej wykładni poprzez przyjęcie, że organ w sposób prawidłowy uznał, iż skarżący ponosi winę za niezłożenie wniosku o ogłoszenie upadłości spółki z o.o., co w konsekwencji doprowadziło do niezastosowania przez organ tego przepisu;

3) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z przepisem art. 210 § 1 pkt 5 ord. pod. - poprzez przyjęcie, że organ nie miał obowiązku wskazania w sentencji decyzji za jakie konkretnie okresy ponosi odpowiedzialność skarżący oraz za jakie dokładnie okresy zostały naliczone odsetki, w jakich kwotach, w jakiej wysokości i jaka jest końcowa data ich naliczania.

Mając na uwadze powyższe, skarżący wniósł o:

- uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji,

- zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego według norm przepisanych, a w przypadku wydania orzeczenia na podstawie art. 188 p.p.s.a. także kosztów postępowania przed sądem I instancji, w tym kosztów zastępstwa radcy prawnego według norm przepisanych,

- nieprzeprowadzanie rozprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o:

- oddalenie skargi kasacyjnej w całości,

- zasądzenie od skarżącego na rzecz organu zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu.

6. Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 210 § 1 pkt 5 ord. pod. należy zauważyć, że przepis ten nie daje podstaw do stawiania zarzutu podniesionego w skardze kasacyjnej. Decyzja zawiera bowiem rozstrzygnięcie, wskazując okresy, za jakie skarżący ponosi odpowiedzialność za zaległości spółki, okresy za które zostały naliczone odsetki oraz kwotę należności głównej i odsetek.

Trafnie przyjął sąd I instancji, że organ administracji wywiązał się ze spoczywającego na nim obowiązku wykazania bezskuteczności egzekucji wobec spółki oraz okoliczności pełnienia przez członka zarządu funkcji w czasie powstania zaległości podatkowych.

Zasadnie sąd przyjął, że organ administracji dokonał także ustaleń faktycznych - biorąc pod uwagę dowody przedstawione przez stronę, pozwalające na stwierdzenie, że istniały podstawy do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki, a skarżący nie wykazał, że nie ponosi winy w niezłożeniu takiego wniosku. W skardze kasacyjnej nie postawiono w tym zakresie zarzutów naruszenia przepisów postępowania. Natomiast okoliczności dotyczące istnienia podstaw do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości należą przede wszystkim do sfery faktycznej, nie zaś prawnej. Oznacza to, że skarżący nie zakwestionował skutecznie ustaleń faktycznych w aspekcie istnienia podstaw do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości, co mogło być dokonane jedynie w ramach podstawy kasacyjnej z art. 174 pkt 2 p.p.s.a. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 6 lipca 2004 r., FSK 192/04, publ. ONSAiWSA 2004/3/68, z dnia 16 września 2004 r., FSK 471/04, ONSAiWSA 2005/5/96). Natomiast nie ma możliwości skutecznego powoływania się na zarzut wadliwego zastosowania prawa materialnego, w sytuacji gdy nie zakwestionowano równocześnie ustaleń stanu faktycznego, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 grudnia 2010 r., II FSK 1506/09, publ. Lex nr 745673; z dnia 4 lipca 2013 r., I FSK 1092/12, publ. Lex nr 1372071). Jest to konsekwencją faktu, że błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych - a de facto na to wskazuje (a nie na błędną wykładnię) uzasadnienie zarzutu skargi kasacyjnej - zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2012 r., I FSK 1972/11, publ. CBOSA).

7. Zgodnie z art. 10 u.p.u.n. w brzmieniu obowiązującym w stanie faktycznym sprawy - upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Stosownie natomiast do treści art. 11 ust. 1 tejże ustawy - dłużnika uważa się za niewypłacalnego, jeżeli nie wykonuje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Z kolei z art. 21 ust. 1 i 3 u.p.u.n. wynika, że termin do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości wynosi 2 tygodnie od dnia, gdy podmiot nie wykonuje swoich wymagalnych wierzytelności i spoczywa na każdym, kto ma prawo go reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami.

Właściwy czas do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest przesłanką obiektywną, ustalaną w oparciu o okoliczności faktyczne każdej sprawy. Dla jego określenia nie ma także znaczenia subiektywne przekonanie skarżącego, że nie było podstaw do zgłoszenia wniosku o upadłość spółki (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 września 2008 r., II CSK 142/08). Z punktu widzenia niewypłacalności, nie jest także istotny rozmiar niewykonywanych przez dłużnika zobowiązań. Nawet niewykonywanie zobowiązań o niewielkiej wartości oznacza jego niewypłacalność w rozumieniu art. 11 u.p.u.n. Co najwyżej można w takim przypadkach oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 12 u.p.u.n. Dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia też jest przyczyna niewykonywania zobowiązań. Niewypłacalność istnieje nie tylko wtedy, gdy dłużnik nie ma środków, lecz także wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązań z innych przyczyn. Niewypłacalność dłużnika istnieje zawsze, gdy nie wykonuje on swoich wymagalnych zobowiązań (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 marca 2015 r., II FSK 249/13).

Jak trafnie przyjął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w prawomocnym wyroku z dnia 15 września 2015 r., III SA/Wa 346/14: Nie ma żadnych podstaw do traktowania zaległości wobec PFRON jako pozbawionych znaczenia w aspekcie sytuacji finansowej spółki i przyjęcia w związku z tym, że-mimo powstania tych zaległości - nie doszło do niewywiązywania się przez spółkę z zobowiązań, których termin płatności upływał w okresie kiedy był członkiem zarządu". Z zakresie niezbędnym dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy ustalono, że stan niewypłacalności spółki w rozumieniu art. 11 ust. 1 u.p.u.n. nastąpił w okresie sprawowania przez skarżącego funkcji członka zarządu spółki. Z punktu widzenia przesłanek egzoneracyjnych z art. 116 § 1 pkt 1 lit. a i b) ord. pod. istotnym było tylko to, czy wniosek został złożony w przepisanym terminie oraz czy członek zarządu ponosi winę za jego rozłożenie. Tym bardziej, że - jak wynika z ustaleń stanu faktycznego-spółka nie regulowała - począwszy od kwietnia 2010 - swoich wymagalnych zobowiązań z tytułu wpłat na PFRON, a niewykonywanie tych obowiązków miało charakter trwały. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego sam fakt niedokonywania wpłat jest wystarczającą podstawą do uznania, że spółka nie regulowała wymagalnych zobowiązań. Dla określenia stanu niewypłacalności bez znaczenia bowiem jest przyczyna niewykonywania zobowiązań oraz ilość wierzycieli. Niewypłacalność istnieje nie tylko wtedy, gdy dłużnik me ma środków, lecz także wtedy, gdy dłużnik nie wykonuje zobowiązań z innych przyczyn. Dla określenia, czy istnieją podstawy ogłoszenia upadłości, fundamentalne znaczenie ma wyłącznie ustalenie, czy dłużnik nie wykonuje tych zobowiązań, które są wymagalne (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 25 października 2016 r., II FSK 2557/14, z dnia 17 maja 2016 r., II FSK 798/14 i z dnia 24 lutego 2016 r., I FSK 1864/14 - CBOSA).

Wydanie decyzji o odpowiedzialności członka zarządu wymaga wykazania zarówno przesłanek pozytywnych tej odpowiedzialności, jak również wykazania, że w sprawie nie wystąpiły przesłanki wyłączające tę odpowiedzialność, tzw. przesłanki egzoneracyjne. Przesłankami pozytywnymi są: pełnienie funkcji członka zarządu w czasie, gdy powstała zaległość podatkowa spółki oraz bezskuteczność egzekucji z majątku spółki. Do przesłanek uwalniających od odpowiedzialności należą natomiast: zgłoszenie we właściwym czasie wniosku o ogłoszenie upadłości lub wszczęcie postępowania układowego bądź brak winy w niezgłoszeniu tych wniosków oraz wskazanie mienia spółki umożliwiającego zaspokojenie znacznej części zaległości podatkowych.

8. Nie zasługują zatem na uwzględnienie zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego - błędnej wykładni art. 116 § 1 pkt 1 lit. b ord. pod. W uzasadnieniu zarzutu błędnej wykładni należy przeprowadzić wywód prawny na temat naruszonego przepisu ze stanowiskiem, jak należy przepis wykładać i dlaczego dokonana w zaskarżonym wyroku jego interpretacja jest błędna (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 września 2010 r., II FSK 743/09 i przytoczone tam orzecznictwo). Tymczasem skarga kasacyjna odnosi się do stanu faktycznego sprawy, co oznacza, że w istocie zarzut powinien dotyczyć niewłaściwego zastosowania (a nie błędnej wykładni) przepisów prawa materialnego.

Odnosząc się do przesłanki egzoneracyjnej, o której mowa w art. 116 § 1 pkt 1 lit. b ord. pod., należy zaznaczyć, że ciężar dowodu w zakresie jej wykazania spoczywał na członku zarządu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 lipca 2011 r., I GSK 531/10). Nie zwalnia to organu z obowiązku zebrania materiału dowodowego sprawy, ale to skarżący powinien przedstawić źródła lub wskazać środki dowodowe na potwierdzenie istnienia przesłanek wyłączających jego odpowiedzialność za zaległości podatkowe spółki (zob. K. Stanik, Ciężar dowodu w postępowaniu podatkowym, Jurysdykcja Podatkowa 2007, nr 4, s. 31 oraz powołane tam orzecznictwo).

9. W tym stanie sprawy Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a., a w zakresie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2 i art. 210 § 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych, Dz. U. z 2018 r. poz. 265.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.