I SA/Wa 489/18 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2635793

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2018 r. I SA/Wa 489/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Boniecka-Płaczkowska.

Sędziowie WSA: Iwona Kosińska (spr.), Joanna Skiba.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 listopada 2018 r. sprawy ze skargi Krajowego Ośrodka Wsparcia Rolnictwa w (...) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) stycznia 2018 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej oddala skargę.

Uzasadnienie faktyczne

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia (...) stycznia 2018 r., nr (...), po rozpatrzeniu odwołania (...) uchylił w całości decyzję Wojewody (...) z dnia (...) grudnia 2014 r., nr (...) (pkt 1). Równocześnie organ stwierdził, że północno-zachodnia część działki ewidencyjnej nr (...), położonej w gminie wiejskiej (...) w powiecie (...), oznaczona w ewidencji gruntów jako klasoużytek (...) o powierzchni (...) podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, z późn. zm. - pkt 2. Minister uznał także, że pozostała część działki ewidencyjnej nr (...), działki ewidencyjne nr (...), wszystkie położone w gminie wiejskiej (...) w powiecie (...) nie podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (pkt 3).

Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że (...) wystąpiła do Wojewody (...) o wydanie decyzji stwierdzającej, że nieruchomość zabudowana dworem (...), składająca się z działek o numerach (...), gmina (...), województwo (...), dla której prowadzona jest przez Sąd Rejonowy we (...) księga wieczysta o nr (...), jako nieprzeznaczona na cele rolnicze nie wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, a zatem nie powinna była być przejęta na rzecz Skarbu Państwa.

Po rozpatrzeniu wniosku (...) Wojewoda (...) decyzją z dnia (...) grudnia 2014 r. stwierdził, że przedmiotowa nieruchomość obejmująca obecnie działki nr: (...), wchodząca w skład majątku (...), stanowiąca uprzednio własność poprzednika prawnego wnioskodawczyni (...), podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. c dekretu.

Nie zgadzając się z tym rozstrzygnięciem, (...) wniosła odwołanie.

Po jego rozpatrzeniu Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi stwierdził, że częściowo jest ono uzasadnione i orzekł jak wyżej. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że postępowanie prowadzone jest na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51), który przewiduje orzekanie o tym, czy dana nieruchomość podpada pod działanie przepisów art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, którego treść organ II instancji przywołał. Organ odwoławczy przytoczył również treść art. 1 ust. 2 dekretu i wyjaśnił, że przedmiotem postępowania jest nieruchomość, w skład której wchodzą działki nr (...), położona w gminie wiejskiej (...) w powiecie (...). Organ wyjaśnił, że działka nr (...) uległa podziałowi na działki nr (...). Działki nr (...) zapisane są w księdze wieczystej nr (...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy we (...), gdzie w dziale II jako właściciel figuruje Skarb Państwa, którego prawa wykonuje Agencja Nieruchomości Rolnych. Na podstawie art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. - Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa (Dz. U. poz. 624) Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa z dniem 1 września 2017 r. z mocy prawa wstąpił w ogół praw i obowiązków znoszonej Agencji Nieruchomości Rolnych. Natomiast działki nr (...) zostały przyłączone do księgi wieczystej (...), w której dziale II jako właściciel figuruje Województwo (...).

Organ odwoławczy podkreślił, że z treści księgi wieczystej wynika, że działki objęte postępowaniem pochodzą z nieruchomości, dla której prowadzona była księga hipoteczna (dawna księga wieczysta) nr (...). Ostatnim właścicielem nieruchomości był (...). Wpisu prawa własności Skarbu Państwa dokonano w oparciu o art. 1 dekretu z dnia 24 sierpnia 1945 r. o wpisywaniu do ksiąg hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz. U. Nr 34, poz. 204) oraz zaświadczenie Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego (...) w (...) z dnia (...) kwietnia 1946 r. Wymienione zaświadczenie nie zostało odnalezione. Treść działu II księgi hipotecznej oraz protokół z dnia (...) kwietnia 1945 r. w sprawie przejęcia na cele reformy rolnej majątku (...) nie wskazują, która z jednostek redakcyjnych (liter) art. 2 ust. 1 dekretu była podstawą przejęcia. Jedynie ewidencja nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej w powiecie (...) (otrzymana z Archiwum Państwowego w (...)) wskazuje, że podstawą tą był art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Zdaniem Ministra akta sprawy nie zawierają dokumentu, który pozwoliłby na zajęcie odmiennego stanowiska, w szczególności nie można przyjąć, aby dotychczasowy właściciel należał do kategorii osób wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b-d dekretu lub był traktowany w ten sposób przez ówczesne władze. Jednocześnie nieruchomość znacznie przekraczała normy areałowe wymienione w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, co w powiązaniu z informacją zawartą w ewidencji nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej w powiecie (...), w ocenie Ministra pozwala przyjąć, że przejęto ją na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Spadek po (...), zmarłym (...) stycznia 1991 r. w (...), nabyła w całości jego żona (...) z d. (...). Pismem z dnia (...) stycznia 2017 r. (...) zwrócili się z wnioskiem o dopuszczenie do udziału w postępowaniu w charakterze strony w związku z nabyciem od (...) roszczeń do majątku (...). Do pisma dołączyli umowę sprzedaży z dnia (...) lutego 2015 r., na podstawie której (...) sprzedała (...) małżonkom (...) oraz (...) wszelkie przysługujące jej prawa i roszczenia do majątku w (...). Przy czym Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wyraził pogląd, że nie ma przepisu, który przewidywałby możliwość zbycia przymiotu strony w postępowaniu administracyjnym, dlatego umowa sprzedaży roszczeń z dnia (...) lutego 2015 r. nie może być skuteczna na gruncie prowadzonego postępowania administracyjnego, w związku z czym nie ma podstaw, aby dopuścić nabywców roszczeń do udziału w postępowaniu w charakterze strony. Tym samym organ za strony postępowania uznał (...) jako spadkobierczynię dawnego właściciela majątku, Skarb Państwa (na rzecz którego nastąpiło przejęcie nieruchomości) reprezentowany przez Starostę (...), a także podmioty publiczne dysponujące tytułem prawnorzeczowym do nieruchomości, tj. Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa i Województwo (...).

Następnie organ wyjaśnił różnicę w powierzchni nieruchomości ziemskiej (...) rzędu (...). jaka powstała z zestawienia danych zawartych w protokole przejęcia z dnia (...) kwietnia 1945 r. z ewidencją nieruchomości ziemskich podlegających reformie rolnej w powiecie (...). Organ uznał, że różnica ta odpowiada wielkości lasu sprzedanego Skarbowi Państwa w 1938 r. (por. treść aktu notarialnego z dnia (...) marca 1938 r., nr rep. (...), zeznanego przed (...), notariuszem we (...)), a powierzchnia wskazana w protokole przejęcia prawdopodobnie nie uwzględnia tej transakcji. Równocześnie Minister uznał, że obszar nieruchomości wynoszący (...) znacznie przekracza obowiązującą w województwie (...) normę 100 ha powierzchni ogólnej, dającą podstawę do przejęcia nieruchomości w oparciu o art. 2 ust. 1 lit. e dekretu (powiat (...) został przyłączony do województwa (...) w 1938 r. na podstawie ustawy z dnia 12 czerwca 1937 r. o zmianie granic województw: poznańskiego, pomorskiego, warszawskiego i łódzkiego - Dz. U. Nr 46, poz. 350).

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi przypomniał, że wnioskodawczyni domaga się stwierdzenia, że część nieruchomości objęta wnioskiem jako zespół dworsko-parkowy nie podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, ponieważ służyła wyłącznie celom mieszkalnym, nie prowadzono w niej działalności rolniczej i mogła ona funkcjonować niezależnie od majątku ziemskiego. Przy czym w ocenie organu odwoławczego związek funkcjonalny jako warunek objęcia części majątku przepisami dekretu należy rozumieć jako brak możliwości prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego bez tej części i odwrotnie. Polskie dwory (pałace) z reguły nie były związane z produkcją rolną, lecz były integralną częścią otaczających ich parków. Wskazał, że dwór i park w (...) położone są na działce nr (...) po południowej stronie drogi z (...) do (...) (droga wojewódzka nr (...)), a zespół folwarczny znajduje się po północnej stronie tej drogi. Zespół dworsko-parkowy zachowany jest zasadniczo w dawnych granicach wyznaczonych szpalerami drzew. Organ szczegółowo opisał położenie i wygląd neoklasycystycznego dworu oraz parku o charakterze krajobrazowym znajdujących się na przedmiotowej nieruchomości.

Zdaniem Ministra z przedstawionego opisu wynika, że dwór z parkiem pełnił funkcję mieszkalno-reprezentacyjną i nie pozostawał w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku. O związku funkcjonalnym nie mogą bowiem świadczyć przywołane w decyzji organu I instancji okoliczności, takie jak powiązania finansowe czy brak wyodrębnienia prawnego. Według Ministra o powiązaniu części rezydencjalnej z majątkiem ziemskim mogłoby przesądzać dostosowanie dworu (pałacu) do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku innego tego typu miejsca. Jednak w przypadku dworu w (...) taka sytuacja nie miała miejsca, ponieważ w majątku znajdował się dom rządcy. Położony był na zachód od alei wjazdowej do dworu, przy tzw. drodze gospodarczej, w bezpośrednim sąsiedztwie szosy z (...) do (...) (obecnie działka nr (...) - nieobjęta prowadzonym postępowaniem). W pobliżu drogi gospodarczej znajdowały się także inne zabudowania mieszkalne i gospodarcze (również nieobjęte postępowaniem). Istnienie domu administratora znajduje potwierdzenie w załączniku do protokołu przejęcia zawierającym opis budynków. Z kolei wykaz pracowników (załącznik do protokołu przejęcia, sporządzony (...) kwietnia 1945 r.) wymienia z imienia i nazwiska zarządzającego (zatrudnionego od 1944 r.) i włodarza (zatrudnionego od 1915 r.). Informacje te pozwalają przyjąć, że bieżące administrowanie gospodarstwem (prowadzenie ksiąg i rejestrów, przydzielanie pracy pracownikom rolnym, wypłacanie im wynagrodzenia itp.) było dokonywane spoza dworu przez osoby inne niż właściciel majątku. Dwór nie stanowił centrum bieżącego zarządzania gospodarstwem rolnym w (...), mogło ono zatem funkcjonować niezależnie od części rezydencjonalnej.

Nadto Minister podkreślił, że z protokołu przejęcia wynika, że w majątku znajdowały się stawy rybne o powierzchni (...), stan rybołówstwa określono jako średni. Niewielka powierzchnia stawów oraz położenie wewnątrz parku dowodzą, że nie pełniły i nie mogły pełnić one funkcji gospodarczej, lecz służyły podkreśleniu reprezentacyjnej funkcji zespołu. W literaturze wskazuje się, że trzy stawy połączone ciekiem wodnym były głównym komponentem parku o charakterze krajobrazowym. Wprawdzie w majątku od 1932 r. zatrudniony był rybak, co mogłoby świadczyć o prowadzeniu zorganizowanej produkcji rybnej na większą skalę, należy jednak przyjąć, że miała ona miejsce nie w parku, lecz w innej części majątku, protokół przejęcia obok stawów rybnych o powierzchni (...) wymienia bowiem "inne wody" (z dopiskiem "stawy po rybach") o powierzchni (...) (w ewidencji nieruchomości podlegających reformie rolnej w powiecie (...) powierzchnia wód wynosi (...)). Po przejęciu majątku rozważano umieszczenie w nim szkoły rybackiej (pismo Powiatowego Urzędu Ziemskiego we (...) do Wojewódzkiego Urzędu Ziemskiego w (...) z dnia (...) lipca 1945 r.). Taki zamiar wynikać musiał z istnienia na terenie majątku odpowiedniego zaplecza w postaci stawów. Trudno przyjąć, aby na cele szkolnictwa odpowiednie byłyby stawy o powierzchni (...), położone w granicach parku, co uzasadnia wniosek, że gospodarka rybacka prowadzona była w innej części majątku, a stawy znajdujące się w parku stanowiły element układu kompozycyjnego części rezydencjonalnej i nie pozostawały w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym. Zdaniem organu odwoławczego nie zmienia tego faktu informacja, że stawy parkowe stanowiły zbiorniki retencyjne dla wód spływających z terenów sąsiednich położonych wyżej, a także że środki chemiczne stosowane do upraw polowych przenoszone były z pól do stawów na teren parku i kilkakrotnie stanowiły przyczynę śnięcią narybku.

Co do budynków gospodarczych znajdujących się w obrębie parku przy jego zachodniej granicy, Minister wyjaśnił, że jest to wozownia, stodoła oraz stojący naprzeciw wozowni piętrowy budynek mieszkalny, wzniesiony po wojnie na fundamentach dawnego budynku gospodarczego. Wyznaczają one niewielkie, otwarte od strony parku podwórze z piwnicą ziemną w narożu północno-wschodnim. Przy czym niektóre dokumenty zamiast stodoły wymieniają w tym miejscu stajnię. W opinii Ministra bliskie sąsiedztwo dworu, niewielki rozmiar podwórza oraz charakterystyka znajdujących się w nim budynków pozwalają przyjąć, że teren ten nie był związany z produkcją rolną, lecz pełnił funkcję służebną wobec części rezydencjonalnej. Piwnica ziemna była wykorzystywana do przechowywania żywności, a wymienione budynki służyły do zaspokajania potrzeb transportowych właściciela i jego rodziny: trzymano w nich konie, przechowywano bryczkę, powozy i sanie wyjazdowe (wyszczególnione w protokole przejęcia). Jednocześnie właściwe podwórze gospodarcze, w którym prowadzono produkcję rolną, znajdowało się po przeciwnej stronie drogi (teren ten nie jest objęty postępowaniem), a w jego skład wchodziły m.in. stajnia, stodoła, spichrz i obora. Do celów gospodarczych wykorzystywano inne pojazdy, również wymienione w protokole przejęcia: cztery wozy, beczkowóz i sanie robocze. W ocenie Ministra gospodarstwo rolne w (...) mogło prawidłowo funkcjonować bez małego podwórza gospodarczego (działka nr (...)), wszelkie niezbędne zabudowania znajdowały się bowiem po przeciwnej stronie drogi. W związku z tym, zdaniem organu odwoławczego, obecna działka nr (...) nie pozostawała w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku.

Minister wskazał, że na wysokości alei wjazdowej, za stawem dolnym, na północny zachód od dworu, znajdował się warzywnik sięgający do drogi gospodarczej. Po II wojnie światowej na tym terenie wydzielono ogródki działkowe dla mieszkańców. Ogrody warzywne i owocowe były zaliczane do użytków rolnych w rozumieniu § 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. i przechodziły na cele reformy rolnej. Skutek taki następował niezależnie od tego, czy płody rolne wykorzystywane były na użytek własny rodziny właściciela majątku, czy też przeznaczano je na sprzedaż. Opisywany ogród owocowy nie stanowił enklawy w zespole dworsko-parkowym, niedostępnej dla podmiotów zewnętrznych, przeciwnie - oddzielony był od parku stawem i ciekiem wodnym i łączył się z częścią gospodarczą, ulokowaną na zachód od parku przy tzw. drodze gospodarczej i domu rządcy. Rolniczy charakter ogrodu owocowego (warzywnego) nakazuje uznać, że podlegał on przejęciu bez konieczności badania funkcjonalnych powiązań z gospodarstwem rolnym. Wykorzystanie tego terenu na potrzeby produkcji warzywniczej prowadzonej przez pobliskich rolników mieściło się w celach reformy rolnej. Część ogrodu warzywnego wchodzi w skład objętej postępowaniem działki nr (...) - jako klasoużytek (...) o powierzchni (...) i ta część wymienionej działki podpadała pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. Odwołanie się do jednoznacznych oznaczeń uwidocznionych w publicznych rejestrach czyni zadość wymaganiu precyzyjnego określenia przedmiotu orzekania.

Zdaniem Ministra pozostała część działki ewidencyjnej nr (...) (obejmująca aleję wjazdową z podjazdem, dwór, park i stawy) oraz działka (...) (małe podwórze gospodarcze) jako niemające charakteru rolniczego i niepozostające w związku funkcjonalnym z gospodarstwem rolnym nie podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e dekretu. W ten sam sposób organ odwoławczy zakwalifikował działki nr (...), powstałe z dawnej działki nr (...). Obecne działki nr (...) w 1944 r. stanowiły część nieruchomości obejmującej park, a ich wydzielenie nastąpiło dopiero po kilkudziesięciu latach, miało wtórny charakter i spowodowane było wyłącznie realizacją inwestycji w zakresie dróg publicznych.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożył Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa z siedzibą w Warszawie Oddział Terenowy w (...). Zaskarżonej decyzji zarzucił:

1. mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie przepisów postępowania, czyli: art. 7 w związku z art. 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez wybiórcze i dowolne rozpatrzenie zebranego w sprawie materiału dowodowego, pominięcie dowodów istotnych dla sprawy, w tym zwłaszcza nieprzeprowadzenie dowodu z zeznań wnioskodawczyni (...), żony byłego właściciela majątku w (...) i oparcie rozstrzygnięcia w dużej mierze na przyjętych a priori, nieznajdujących oparcia w materiale dowodowym założeniach o nierolnym charakterze zabudowań zespołu dworsko-parkowego w (...), co w konsekwencji doprowadziło do błędnego ustalenia, że nie istniał związek funkcjonalny między nieruchomością oznaczoną obecnie jako część działek o nr.: (...) a pozostałą częścią majątku w (...);

2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.), w tym w szczególności art. 1 ust. 2, art. 2 ust. 1 lit. e, art. 6 i art. 7 dekretu poprzez ich błędną interpretację i w konsekwencji przyjęcie w szczególności, że:

- nieruchomość oznaczona obecnie jako część działek nr: (...), gmina (...), wobec braku funkcjonalnego związku z pozostałą częścią majątku (...) nie podpadała pod działanie tego dekretu i nie podlegała przejęciu na rzecz Skarbu Państwa, pomimo że według dekretu przechodziły na własność Skarbu Państwa całe nieruchomości ziemskie, nie wyłączając dworów, pałaców i parków,

- zespół pałacowo-parkowy nie stanowił części nieruchomości ziemskiej, jeżeli nie miał rolniczego charakteru, pomimo, że dekret nie dawał żadnych podstaw do dokonywania tego rodzaju wyłączeń,

- zespół pałacowo-parkowy w (...) był nieprzydatny dla celów reformy rolnej, pomimo że na jego terenie znajdowały się budynki gospodarcze, stajnia, dom mieszkalny dla pracowników folwarku, a nadto z dekretu wynika, że jednym z celów przeprowadzenia reformy rolnej była rezerwacja terenu np. dla szkól czy kolonii mieszkalnych, a celom tym dwór w (...) wraz z sąsiednimi budynkami mógł niewątpliwie służyć.

Powołując się na powyższe, strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w punktach 1 i 3 oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu strona skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie zasadności postawionych zarzutów.

W odpowiedzi na skargę Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że w zakresie dokonywanej kontroli Sąd bada, czy organ administracji, orzekając w sprawie, nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z treścią art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, z późn. zm.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Przede wszystkim wyjaśnić należy, że Sąd orzekający zbadał w pierwszej kolejności możliwość zaskarżenia przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa z siedzibą w Warszawie, Oddział Terenowy w (...) w całości punktu 1 i 3 decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) stycznia 2018 r. i uznał, że skarżący nie był uprawniony do zaskarżenia powołanych punktów decyzji w całości. Przypomnieć należy, że w punkcie 1 kwestionowanej decyzji Minister uchylił decyzję Wojewody (...) z dnia (...) grudnia 2014 r. stwierdzającą, że nieruchomość położona w miejscowości (...), obejmująca działki nr (...), wchodząca w skład majątku (...), stanowiąca uprzednio własność (...), podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Natomiast w punkcie 3 Minister stwierdził, że "pozostała część działki ewidencyjnej nr (...), działki ewidencyjne nr (...)," wszystkie położone w gminie wiejskiej (...) w powiecie (...) nie podpadają pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.). Jak wynika z analizy akt sprawy, działka nr (...) uległa podziałowi na działki o nr (...). Działki nr (...) zapisane są w księdze wieczystej nr (...), prowadzonej przez Sąd Rejonowy we (...). W dziale II jako właściciel figuruje Skarb Państwa, którego prawa wykonuje Agencja Nieruchomości Rolnych. Na podstawie art. 46 ust. 1 ustawy z dnia 10 lutego 2017 r. Przepisy wprowadzające ustawę o Krajowym Ośrodku Wsparcia Rolnictwa (Dz. U. poz. 624) Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa z dniem 1 września 2017 r. z mocy prawa wstąpił w ogół praw i obowiązków znoszonej Agencji Nieruchomości Rolnych. Natomiast działki o nr (...) zostały przyłączone do księgi wieczystej (...), gdzie w dziale II jako właściciel figuruje Województwo (...).

Oznacza to, że skarżącemu przysługuje tytuł prawny jedynie do działek o obecnych Nr (...). Tylko zatem w tym zakresie ma on przymiot strony w niniejszym postępowaniu i tylko w takim zakresie może on zaskarżyć przedmiotową decyzję do sądu. W pozostałym zakresie, czyli działek o Nr (...), skarżący nie ma przymiotu strony w niniejszym postępowaniu i w tym zakresie nie może on zaskarżyć przedmiotowej decyzji. Zgodnie z zapisami ewidencji gruntów prowadzonej przez Starostę (...) oraz księgi wieczystej nr (...) właścicielem tych działek jest Województwo (...) - podmiot, który skargi na przedmiotową decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi nie złożył. Skarżącemu nie przysługuje zatem żaden tytuł prawny do tych nieruchomości. W tym zatem zakresie (czyli działek nr (...)) skarżący nie ma uprawnień do kwestionowania decyzji organu odwoławczego. Dlatego też w tym zakresie zarzuty zawarte w skardze nie będą przez Sąd rozpatrywane.

W tej sytuacji pozostają do rozpatrzenia zarzuty skargi w odniesieniu do części działki nr (...) oraz działki nr (...). Jak wynika z akt sprawy, na spornej części działki nr (...) znajdowało się małe podwórze z piwnicą ziemną w narożu północno-wschodnim, otwarte od strony parku, wokół którego usytuowane były budynki gospodarcze, czyli wozownia, stodoła (lub stajnia) oraz stojący naprzeciw wozowni, piętrowy budynek mieszkalny, wzniesiony po wojnie na fundamentach dawnego budynku gospodarczego. Natomiast na działce nr (...) znajdował się dwór i park oraz aleja wjazdowa z podjazdem i niewielkie stawy o powierzchni (...), położone w granicach parku. Te ustalenia stanu faktycznego nie są w sprawie kwestionowane.

Jak wynika z treści złożonej skargi, zdaniem strony skarżącej dekret Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.) przejmował całe nieruchomości ziemskie, w tym i zespoły dworsko-parkowe. W takiej sytuacji nie znajdują uzasadnienia rozważania dotyczące istnienia lub nieistniena tzw. związku funkcjonalnego pomiędzy zespołem dworsko-parkowym a pozostałą częścią nieruchomości ziemskiej, wykorzystywanej rolniczo. Niezależnie jednak od tej argumentacji skarżący wywodzi, że w rozpatrywanej sprawie związek taki istniał. W ocenie skarżącego sam układ zespołu dworsko-parkowego i folwarku oraz ich organizacja wskazują na istnienie ścisłych związków pomiędzy obiema częściami majątku. Na terenie zespołu znajdowały się bowiem obiekty gospodarcze związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (stajnia bądź stodoła, wozownia, piwnice ziemne oraz budynek mieszkalny dla pracowników folwarcznych z podwórzem). Między dworem a częścią gospodarczą biegła tzw. droga gospodarcza łącząca obie części, a na terenie majątku znajdowała się tzw. rządcówka. Również fakt, że zespół dworsko-parkowy utrzymywał się z dochodów uzyskanych z prowadzonego gospodarstwa, w ocenie skarżącego wskazuje na istnienie związku funkcjonalnego.

Analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na niezasadność skargi.

Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięcia zaskarżonej decyzji stanowią przepisy art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (t.j. z 1945 r. Dz. U. Nr 3, poz. 13, z późn. zm.), zgodnie z którym na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw (...), jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni. Nieruchomości te przechodziły bezzwłocznie, bez żadnego wynagrodzenia w całości na własność Skarbu Państwa z przeznaczeniem na cele wskazane w art. 1, część druga dekretu, czyli:

- upełnorolnienie istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji.

W tej sytuacji, w ocenie Sądu, zwrócić należy uwagę, że na podstawie tego przepisu w dniu wejścia w życie dekretu (czyli w dniu 13 września 1944 r.) właściciele ziemscy zostali pozbawieni własności majątku z mocy prawa bez jakiegokolwiek odszkodowania. Dlatego też Sąd orzekający podziela pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1116/07, publ. Lex nr 498316, zgodnie z którym powoduje to konieczność ścisłej interpretacji przepisów dekretu jako przepisów szczególnych, odstępujących od ogólnych reguł i jako takie niepodlegających rozszerzającej interpretacji. Niedopuszczalna jest natomiast taka interpretacja tych przepisów, która nie licząc się z ich treścią, uwzględnia jedynie ówczesne przesłanki polityczne. Takie stanowisko - powszechnie aprobowane w piśmiennictwie oraz orzecznictwie Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego - wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27 września 1991 r., sygn. akt III CZP 90/91 (OSNC z 1992 r. Nr 5, poz. 72). Stanowisko takie wyrażone zostało także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (OSP z 1993 r. Nr 3, poz. 47), z treści którego wynika, że brak jest podstaw do tego, ażeby przepisy nacjonalizacyjne, które wprowadziły rewolucyjne ograniczenia prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa i to w drodze wykładni rozszerzającej, wbrew brzmieniu przepisu.

W związku z tym zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (w pierwotnym brzmieniu), na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw (...), jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej powierzchni.

Zgodnie zaś z pierwotnych brzmieniem art. 1 część druga tego dekretu, przejęte nieruchomości miały być przeznaczone na:

- upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych,

- tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców,

- tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, kolonii i ogródków działkowych robotniczych, urzędniczych i rzemieślniczych,

- zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego.

Zwrócić należy uwagę, że art. 1 ust. 2 lit. e tego dekretu (mówiący o zarezerwowaniu odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji) został dodany na podstawie art. 1 pkt 4 dekretu z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 3, poz. 9) dopiero z dniem 19 stycznia 1945 r. Akt ten zmienił także treść art. 1 ust. 2 litery a i c. Przede wszystkim jednak dekret z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, w cytowanym wyżej art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej skreślił słowa "o charakterze rolniczym". Powołana zmiana nie stanowiła jednak kolejnej reformy rolnej, lecz dotyczyła reformy rolnej wynikającej z dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej. O ile więc reformą rolną objęto - w myśl cytowanego wyżej pierwotnego brzmienia art. 2 ust. 1 lit. e - nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, to przyjąć trzeba, że w wyniku dokonanej zmiany tego przepisu za nieruchomości ziemskie o rolniczym charakterze należało uznać także takie nieruchomości, które wprawdzie nie miały charakteru rolniczego, ale pozostawały z rolniczą częścią majątku ziemskiego w nierozerwalnym związku funkcjonalnym, w ramach którego nieruchomości nierolnicze nie mogły być samodzielnie wykorzystywane w oderwaniu od części rolniczej, jak również część majątku ziemskiego o charakterze rolniczym nie mogła prawidłowo funkcjonować bez przedmiotowych nieruchomości nierolniczych.

W tej sytuacji zasadnicze znaczenie dla określenia zakresu zastosowania powyższych przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej ma ustalenie znaczenia terminu "nieruchomość ziemska", bowiem powołany dekret nie dawał podstaw do konfiskaty całego mienia osób fizycznych, w tym wszystkich gruntów i zabudowań właścicieli ziemskich. Raz jeszcze podkreślenia wymaga, że w myśl pierwotnego określenia art. 2 ust. 1 lit. e dekretu na cele reformy rolnej przeznaczone zostały nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym i o określonym w tym przepisie areale. Późniejsza nowelizacja dokonana dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r. w sprawie zmiany dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej nie może jednak oznaczać, że dekret dotyczył wszelkich nieruchomości ziemskich. W związku z brakiem w dekrecie ustawowej (legalnej) definicji pojęcia "nieruchomość ziemska", jego treść powinna być zatem ustalona z uwzględnieniem innych elementów całej tej regulacji, w tym normatywnie określonych w tym dekrecie celów reformy rolnej. Istotną rolę w tym zakresie odgrywa przepis art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Określenie tych celów dodatkowo czyni zasadnym restrykcyjny charakter wykładni przepisów dekretu.

Stanowisko w tej kwestii wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06. Niezależnie od zasadniczej tezy, wskazującej na przepis § 5 rozporządzenia jako podstawę do orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej, Sąd ten wskazał, że na gruncie tego przepisu, na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym w art. 1 ust. 2 dekretu. Nie może tu zatem, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, chodzić o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w art. 1 ust. 2 lit. a, b, c, d i e dekretu. Sąd ten stwierdził przy tym, że punkty a-c bezspornie odnoszą się do gruntów rolnych przeznaczonych na upełnorolnienie lub utworzenie nowych gospodarstw rolnych, a wątpliwości mogą budzić jedynie dwie następne litery tego przepisu (lit. d oraz e), w których mowa o zarezerwowaniu "odpowiednich terenów" (ale nie "odpowiednich obiektów") na realizację określonych celów. Dla przyjmowanego dziś pojęcia nieruchomości ziemskiej istotne znaczenie ma także w dalszym ciągu uchwała Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 września 1990 r., sygn. akt W 3/89 (OTK z 1990 r., poz. 26, s. 174), która zachowuje swoją wartość interpretacyjną pomimo utraty mocy powszechnie obowiązującej. Przyjęto w niej, że pod pojęciem "nieruchomość ziemska", używanym w dekrecie, należy rozumieć nieruchomości ziemskie o charakterze rolniczym, tzn. takie, które są lub mogą być wykorzystywane do produkcji roślinnej, zwierzęcej czy sadowniczej.

Biorąc zatem także pod uwagę przedmiot dekretu, jakim jest reforma rolna, należy uznać, że nieruchomość ziemska to taka, która ma charakter rolniczy (patrz także wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 21 grudnia 2006 r., sygn. akt I OSK 851/05, 4 lutego 2009 r., sygn. akt I OSK 287/08, 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08 oraz uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., sygn. akt I OPS 3/10). Wszelkie inne nieruchomości ziemskie, niemające jednocześnie charakteru rolniczego, przedmiotowo nie mogą podlegać pod działanie dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Mając powyższe na uwadze, można określić, jakie przesłanki musiała spełniać nieruchomość, aby na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu mogła być przejęta na cele reformy rolnej, i tak była to nieruchomość:

- ziemska o charakterze rolniczym,

- stanowiąca własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych,

- spełniająca normy obszarowe, o których mowa w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu,

- nadająca się do realizacji celów reformy rolnej wymienionych w art. 1 ust. 2 dekretu.

Spełnienie zatem nie tylko norm obszarowych decydowało o podpadaniu nieruchomości pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Dopiero spełnienie przez nieruchomość wszystkich wyżej wymienionych przesłanek pozwalało uznać, że nieruchomość podpadała pod przepis art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Natomiast w sytuacji, kiedy część nieruchomości nie spełniała powyższych przesłanek, a w szczególności nie miała charakteru rolniczego i nie nadawała się na realizację celów reformy rolnej, nie powinna przejść na własność Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

W orzecznictwie sądowym rzeczywiście wyrażany był pogląd, że w myśl art. 2 ust. 1 lit. e dekretu także rezydencje właścicieli nieruchomości ziemskich przechodziły na rzecz Państwa, jako część składowa przejmowanej nieruchomości ziemskiej, przy czym bez znaczenia była kwestia czy pozostawały one w tzw. "związku funkcjonalnym" z resztą nieruchomości. W orzecznictwie wyrażany bywał także pogląd, że związek tego rodzaju istniał co do zasady zawsze (rezydencja przeznaczona dla właściciela majątku ziemskiego, jako jego integralna część), gdy część nieruchomości nie była prawnie wyodrębniona. Poglądy takie prezentowane były zarówno w orzecznictwie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie (np. orzeczenia w sprawach o sygn. akt IV SA/Wa: 1923/06, IV SA/Wa 1927/06, IV SA/Wa 2076/06, IV SA/Wa 843/07, IV SA/Wa 1213/07, IV SA/Wa 2299/07, IV SA/Wa 2304/07, IV SA/Wa 2453/07, IV SA/Wa 153/08, IV SA/Wa 1001/08, dostępne na www.nsa.orzeczenia.gov.pl), jak i we wcześniejszym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (w szczególności wyroki w sprawach o sygn. akt II SA 2832/95, IV SA 1658/96, IV SA 1146/97, IV SA 2724/98, IV SA 2039/98, OSK 473/04, I OSK 210/05). Podpadanie części rezydencjalnych pod działanie dekretu nie było początkowo kwestionowane także w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyrok sygn. akt III CK 36/02 oraz sygn. akt III CK 393/97, opubl. OSP nr 10 z 1998 r. poz. 171), w którym podnoszono brak zasady konfiskaty ruchomości a contrario przejęcia siedziby właściciela nieruchomości ziemskiej. Jednak w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, po podjęciu uchwały składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06 (opubl. ONSAiWSA 2006/5 poz. 123), jednolicie prezentowany jest pogląd odmienny. Podkreśla się znaczenie tzw. "związku funkcjonalnego" z gospodarstwem rolnym jako niezbędnej przesłanki dla uznania, że rezydencja właściciela nieruchomości ziemskiej przeszła w myśl dekretu na rzecz Państwa. Takie stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny także w uzasadnieniu uchwały o sygn. akt I OPS 3/10.

W tej sytuacji, wobec jednolitego obecnie orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego zasadne jest badanie istnienia wskazanego "związku funkcjonalnego" pomiędzy rezydencją a resztą nieruchomości jako warunku podpadania zespołu dworsko-parkowego pod działanie dekretu.

Biorąc powyższe rozważania pod uwagę, Sąd orzekający stanął na stanowisku, że w rozpatrywanej sprawie Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, w oparciu o właściwie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające i dowodowe, prawidłowo zinterpretował powołany art. 2 ust. 1 lit. e dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i ocenił, że sporna nieruchomość zabudowana zespołem dworsko-parkowym, stanowiąca obecnie część działki ewidencyjnej nr (...) i działkę nr (...) nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Przedmiotowe postępowanie administracyjne toczyło się w trybie § 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. RP Nr 10, poz. 51, z późn. zm.). Zadaniem tego postępowania było zatem ustalenie i rozstrzygnięcie, czy przedmiotowe działki podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu i tym samym podlegały przejęciu na cele reformy rolnej.

Przypomnieć należy, że omawiany dekret nie definiował pojęcia "nieruchomość ziemska". W związku z tym pojęcie to powinno być wyjaśnione z uwzględnieniem normatywnych celów reformy rolnej, a zwłaszcza w nawiązaniu do przepisów art. 1 ust. 2 dekretu, który ustala, dla realizacji jakich zamierzeń mają służyć grunty przejmowane na potrzeby reformy rolnej. Zastosowanie w tym zakresie wykładni celowościowej dodatkowo uzasadnia restrykcyjny charakter przepisów dekretu. Stanowisko takie wyraził także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z dnia 5 czerwca 2006 r., sygn. akt I OPS 2/06, wskazując, że z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN wynika, że na cele reformy rolnej mogą być przeznaczone tylko te nieruchomości ziemskie, które odpowiadają celom wskazanym "w art. 1 część druga dekretu. Tak więc nie chodzi tu o wszystkie nieruchomości, które mogły być nazwane jako ziemskie, ale o pewną ich grupę, przydatną do realizacji określonych celów, które zostały wyczerpująco wymienione w punktach a, b, c, d i e art. 1 ust. 2 dekretu." To, że przepisy dekretu w odniesieniu do pałaców, dworów, zamków czy też innych obiektów były nadużywane przez ówczesne władze, świadczy jedynie o tym, że cele tych władz były odległe od celów wskazanych w art. 1 ust. 2 dekretu.

W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie wyjaśniano, że związek taki zachodzi, jeżeli nie jest możliwe prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego bez spornych nieruchomości (najczęściej chodziło o zespół pałacowo-parkowy) i odwrotnie (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I OSK 906/08). Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt IV SA 1593/02 oraz z dnia 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00). Orzecznictwo sądów administracyjnych co do konieczności wykazania związku funkcjonalnego zespołu z pozostałą częścią nieruchomości - rolną jest utrwalone (przykładowo wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 3 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1162/07, z dnia 22 kwietnia 2004 r., sygn. akt OSK 46/04, z dnia 18 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 662/13, pub. w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Dla istnienia takiego związku nie wystarcza przy tym wyłącznie związek podmiotowy, przez osobę właściciela, ani też same powiązania finansowe i terytorialne (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 11 października 2006 r., sygn. akt I OSK 28/2006 oraz z dnia 5 marca 2003 r., sygn. akt IV SA 1593/02, z dnia 19 września 2000 r., sygn. akt IV SA 451/00), zamieszkiwanie właściciela na terenie nieruchomości ziemskiej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OSK 532/07, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 maja 2009 r., sygn. akt I OSK 686/08), korzystanie przez właścicieli z dóbr w postaci żywności czy środków finansowych wytwarzanych przez majątek ziemski (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lipca 2009 r., sygn. akt I OSK 1014/08).

Istotne znaczenie dla istnienia związku funkcjonalnego może natomiast mieć miejsce zamieszkiwania rządcy - na terenie części rezydencjalnej lub poza nią - oraz czy w części gospodarczej, czy w części mieszkalnej dworu (pałacu) znajdował się np. kantor lub biuro, w którym rządca przyjmował interesantów i z których wykonywany był stały bezpośredni zarząd doraźnymi pracami wykonywanymi w części gospodarczej (znajdowały się tam księgi rachunkowe, dokonywano bieżących płatności pracownikom i dostawcom itp.). Funkcjonalne architektoniczne dostosowanie części rezydencjalnej do zarządzania pracami rolnymi, przy nieistnieniu na terenie majątku ziemskiego innego tego rodzaju miejsca prowadziłoby do wniosku, że część rezydencjalna jest "funkcjonalnie związana" z majątkiem ziemskim w takim znaczeniu, że nie może on bez niej prawidłowo funkcjonować. Dla prowadzenia gospodarstwa rolnego w znaczniejszych rozmiarach przydatne było ówcześnie istnienie obiektów nadających się do wykorzystywania jako centrum do sprawowania bieżącego zarządu. Z kolei istnienie tego rodzaju ośrodka zarządu (pełniącego również funkcje mieszkalną) bez części folwarcznej byłoby nieracjonalne gospodarczo. Taka sytuacja jednak, jak wynika z zebranego w sprawie materiału dowodowego, nie wystąpiła w rozpatrywanej sprawie.

Odnosząc się zaś do zawartego w skardze zarzutu naruszenia przez organ odwoławczy art. 6 i 7 dekretu po jego nowelizacji w 1945 r., wskazać trzeba, że norma ta stanowi, że delegowani przez Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych pełnomocnicy po objęciu zarządu (art. 6) sporządzają przy współudziale komitetów folwarcznych dokładny spis objętych nieruchomości wraz z inwentarzem, dokonują zabezpieczenia tychże oraz usuwają w terminie trzydniowym dotychczasowych właścicieli. Z treści art. 7, tak jak i z pozostałych norm dekretu nie wynika, by na cele reformy rolnej przeznaczano nieruchomości nie mające charakteru rolniczego, a więc działki zabudowane, niepozostające w funkcjonalnej łączności z gospodarstwem rolnym, wydzielone prawnie lub fizycznie. Również i ten przepis musi być wyjaśniany z uwzględnieniem celów reformy rolnej. Tym bardziej, na co wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 maja 1992 r., sygn. akt III ARN 23/92 (publ. OSP z 1993 r. Nr 3, poz. 47), brak więc jest podstaw do tego, aby generalnie przepisy nacjonalizujące, które wprowadziły tak rewolucyjne ograniczenie prawa własności, wyjaśniać jeszcze głębiej w kierunku ograniczenia prawa i do tego w drodze wykładni rozszerzającej. Przepisu art. 7 dekretu nie sposób zatem interpretować w ten sposób, że reforma rolna zakładała przejmowanie na własność Państwa budynków mieszkalnych zajmowanych przez dotychczasowych właścicieli i że takie przejmowanie było regułą, a sytuacja przeciwna wyjątkiem. Tymczasem w świetle tego przepisu przejęcie zarządu majątkiem, w tym budynków, dochodziło przy zaistnieniu przesłanek do zajęcia nieruchomości określonych w art. 2. Przepis art. 7 dekretu nie stanowił zatem samoistnej podstawy upoważniającej do przejęcia na cele reformy rolnej budynków mieszkalnych.

Również rozpatrując niniejszą sprawę w aspekcie treści art. 1 ust. 2 dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej (o treści obowiązującej w dniu wejścia w życie dekretu), zgodnie z którym przeprowadzenie reformy rolnej obejmuje upełnorolnienie istniejących gospodarstw o powierzchni niżej pięciu hektarów użytków rolnych, tworzenie nowych samodzielnych gospodarstw rolnych dla bezrolnych, robotników i pracowników rolnych oraz drobnych dzierżawców, tworzenie w pobliżu miast i ośrodków przemysłowych gospodarstw dla produkcji ogrodniczo-warzywniczej, kolonii i ogródków działkowych robotniczych, urzędniczych i rzemieślniczych oraz zarezerwowanie odpowiednich terenów dla szkół oraz poddanych zarządowi państwowemu lub samorządowemu ośrodków dla podniesienia kultury rolnej, wytwórczości nasiennej, hodowlanej oraz przemysłu rolnego, uznać należy, że przedmiotowa nieruchomość nie mogła służyć któremukolwiek ze wskazanych przez ówczesnego ustawodawcę celów reformy rolnej. Także po zmianie treści art. 1 ust. 2, dokonanej dekretem z dnia 17 stycznia 1945 r., polegającej na wprowadzeniu z dniem 19 stycznia 1945 r. nowo określonych celów reformy rolnej w postaci upełnorolnienia istniejących gospodarstw karłowatych, małorolnych i średniorolnych oraz zarezerwowania odpowiednich terenów pod rozbudowę miast, kolonii mieszkaniowych i ogródków działkowych oraz terenów na potrzeby wojskowe, komunikacji publicznej lub melioracji, przepis ten nie dawał podstawy do przejęcia na rzecz Skarbu Państwa przedmiotowych nieruchomości. W zestawieniu z każdym ze wskazanych celów reformy rolnej teren dworsko-parkowy nie spełniał, w ocenie Sądu, wymagań wynikających z tych celów. Dlatego też Sąd uznał w świetle zebranego w sprawie materiału dowodowego za prawidłowe ustalenia stanu faktycznego oraz ocenę prawną dokonane przez Ministra.

Jak wynika z akt sprawy (w tym wpisu do rejestru zabytków z dnia (...) grudnia 1987 r., materiałów do dziejów rezydencji w Polsce (...) z 2001 r. oraz opinii Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków z 1985 r.) sporny zespół dworsko-parkowy i jego otoczenie pełniły funkcję mieszkaniową, reprezentacyjną i rekreacyjną, tworząc przestrzennie niezależną i zamierzoną programowo kompozycję. Dwór otoczony był ogrodem, do dworu prowadziła aleja oraz tzw. droga gospodarcza obsadzona orzechami włoskimi. Na terenie tym nie było budynków gospodarczych czy sprzętu rolniczego. Dwukondygnacyjny budynek mieszkalny został zbudowany dopiero w okresie powojennym na fundamentach starego budynku gospodarczego. Teren tzw. podwórka gospodarczego nie był związany z produkcją rolną, lecz pełnił funkcję służebną wobec części rezydencjonalnej. W stajni trzymano konie do bryczki (tzw. konie cugowe), powozy i sanie wyjazdowe (wyszczególnione w protokole przejęcia). Podkreślić przy tym należy, że właściwe podwórze gospodarcze, na którym prowadzono produkcję rolną, znajdowało się po przeciwnej stronie drogi (teren ten nie był objęty kontrolowanym postępowaniem), a w jego skład wchodziły m.in. stajnia, stodoła, spichrz i obora. Do celów gospodarczych wykorzystywano inne pojazdy, również wymienione w protokole przejęcia: cztery wozy, beczkowóz i sanie robocze. Piwnica ziemna była wykorzystywana do przechowywania żywności, a wozownia, stodoła (lub stajnia) służyły do zaspokajania potrzeb transportowych właściciela i jego rodziny. Gospodarstwo rolne mogło zatem funkcjonować bez małego podwórza gospodarczego (działka nr (...)), wszelkie niezbędne zabudowania znajdowały się bowiem po przeciwnej stronie drogi. W związku z tym, w ocenie Sądu prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, zgodnie z którym ani działka nr (...), ani działka nr (...), na której znajdował się dwór i park oraz aleja wjazdowa z podjazdem i niewielkie stawy o powierzchni (...), położone w granicach parku, nie pozostawały w związku funkcjonalnym z rolniczą częścią majątku.

Wbrew stanowisku zawartemu w skardze, sam fakt pozostawania w sąsiedztwie obu części nieruchomości ziemskiej nie stanowi podstawy do uznania, że pozostawały one w związku funkcjonalnym. Fakt, że w przedmiotowym majątku ziemskim był zatrudniony zarządca, którego siedziba znajdowała się poza zespołem pałacowo-parkowym, świadczy o oderwaniu centrum decyzyjnego od osoby właściciela zamieszkującego w zespole pałacowo-parkowym, a tym samym o przeniesieniu centrum kierowniczego poza jego teren. Ponadto nieruchomość rolna w żaden sposób nie korzystała z zespołu dworsko-parkowego i funkcjonowała w pełni samodzielnie. Dla prawidłowego funkcjonowania gospodarstwa rolnego zespół dworsko-parkowy był bezużyteczny. Zespół dworsko-parkowy mógł prawidłowo funkcjonować bez gospodarstwa rolnego, jak i gospodarstwo rolne mogło prawidłowo funkcjonować w oderwaniu od tego zespołu. W niniejszej sprawie bez znaczenia jest także okoliczność, czy część rezydencjalna była utrzymywana z dochodów pochodzących z majątku rolnego. Kwestia ta nie jest związana z obiektywnymi cechami określonej nieruchomości ziemskiej. Właściciel korzysta ze swoich dochodów w sposób dowolny i fakt, że dochody z jednej części nieruchomości przeznacza na utrzymanie innej, nie oznacza, że istnieje między nimi ścisły związek funkcjonalny. Sąd orzekający podziela również stanowisko organu wyrażone w odpowiedzi na skargę, że nie można wyciągać wniosków o sposobie zagospodarowania i przeznaczenia danej nieruchomości wyłącznie na podstawie stworzonej już po przejęciu przedmiotowej nieruchomości klasyfikacji zawartej w ewidencji gruntów (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 12 maja 2016 r., sygn. akt I SA/Wa 158/16).

Podkreślić należy, że wykazanie (szczególnie po upływie ponad 70 lat) istnienia funkcjonalnego związania zespołu dworsko-parkowego z produkcją rolną co do zasady jest trudne. Jak to bowiem wskazano wyżej, ze stanu faktycznego musiałoby wynikać, że część gospodarcza nie mogłaby prawidłowo funkcjonować bez zespołu dworsko-parkowego i odwrotnie. Dwór wraz z parkiem nie służył produkcji rolnej i jako taki nie był do tej produkcji w żadnym zakresie przydatny. Zdaniem Sądu organ odwoławczy w sposób prawidłowy dokonał oceny zgromadzonego materiału dowodowego i prawidłowo ustalił stan faktyczny oraz wyczerpująco przedstawił własną oceną prawną legalności zaskarżonej decyzji, wskazując konkretne dowody stanowiące podstawę określonych ustaleń, pod kątem oceny wynikających z ustalonego stanowiska judykatury definicji nieruchomości ziemskiej oraz związku funkcjonalnego. W konsekwencji za nietrafny należy uznać zarzut naruszenia przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi art. 7 w związku z art. 77 § 1 i 80 k.p.a.

Podkreślić przy tym należy, że zarzuty skierowane przeciwko decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zostały oparte jedynie na twierdzeniach strony skarżącej. Nie zostały one w żaden sposób udokumentowane lub udowodnione. Niewątpliwie zatem uznać je należy jedynie za niepopartą żadnymi dowodami polemikę strony skarżącej z ustaleniami stanu faktycznego dokonanymi przez organ, którego strona skarżąca nie akceptuje. Zgodnie z treścią art. 75 § 1 k.p.a. jako dowód organ winien dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty, zeznania świadków, opinie biegłych oraz oględziny. W sytuacji zatem, w której ze względu na upływ czasu od dnia przejęcia spornych nieruchomości na własność Państwa w trakcie postępowania wyjaśniającego nie sposób zgromadzić pełnej dokumentacji sprawy, zaś strony oponujące przeciwko zapadłemu rozstrzygnięciu nie przedstawiają żadnych dowodów pozwalających na stwierdzenie, że okoliczności sprawy przedstawiają się w sposób odmienny niż wynika to z treści zaskarżonej decyzji, to jedynym możliwym sposobem zweryfikowania prawidłowości ustalonego stanu faktycznego jest odniesienie się do obowiązujących przepisów prawa i zachowanych dokumentów oraz przeprowadzenie innych dowodów (w tym i przesłuchania świadków), które mogą przyczynić się do należytego wyjaśnienia sprawy. Oczywiście organ, wnioskując o istnieniu określonych faktów czy dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, nie może czynić tego dowolnie, ale stosownie do art. 80 k.p.a. opierać się winien w tym względzie na całości materiału dowodowego rozpatrywanego we wzajemnej łączności ze sobą, kierując się wiedzą oraz tzw. doświadczeniem życiowym, przy zastosowaniu reguły logiki prawniczej i wynikającego z nich imperatywu uwzględniania wpływu udowodnienia jednej okoliczności na inne. W ocenie Sądu, w rozpatrywanej sprawie Minister obowiązkowi temu sprostał, a swoje stanowisko, jak też przesłanki, jakimi się kierował, podejmując rozstrzygnięcie, przedstawił w sposób spełniający standardy wynikające z respektowania uregulowanej w art. 11 k.p.a. zasady przekonywania oraz art. 107 § 3 k.p.a. Sąd podziela zatem stanowisko Ministra dotyczące subsydiarnego charakteru dowodu z przesłuchania strony, zawarte w odpowiedzi na skargę i konkluzję, z której wynika, że przesłuchanie żony byłego właściciela nieruchomości ziemskiej, która poślubiła go dopiero w 1961 r. i obecnie jest osobą wiekową, nie było niezbędne w świetle zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2018 r. Dz. U. poz. 1302, z późn. zm.) orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.