Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2759698

Wyrok
Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie
z dnia 8 grudnia 2017 r.
I SA/Wa 1107/17

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Anna Wesołowska.

Sędziowie WSA: Elżbieta Sobielarska (spr.), Joanna Skiba.

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 listopada 2017 r. sprawy ze skargi Parafii (...) w (...) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2017 r. nr (...) w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego

1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2016 r. nr (...);

2. zasądza od Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz Parafii (...) w (...) kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. WSA/wyr.1 - sentencja wyroku

Uzasadnienie faktyczne

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi decyzją z dnia (...) maja 2017 r. nr (...), po rozpatrzeniu odwołania Parafii (...) od decyzji Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2016 r. nr (...) utrzymał powyższą decyzję w mocy.

W uzasadnieniu organ przedstawił następująco stan sprawy:

Wnioskiem z dnia 2 grudnia 2003 r. parafia (...) w (...) zwróciła się do Wojewody (...) o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w (...) z dnia (...) lutego 1961 r., nr (...) potwierdzającej przejęcie na własność Skarbu Państwa nieruchomości (...) objętych wykazem hipotecznym (...) gm. kat. (...) ((...)) oraz budynku cerkwi, budynku mieszkalnego, dwóch budynków gospodarczych i kaplicy. Decyzją z dnia (...) lipca 2016 r. nr (...) Wojewoda (...) umorzył postępowanie z wniosku Parafii (...) w (...), dalej "Parafia".

Od decyzji Wojewody (...) odwołanie złożyła Parafia (...). Znaczna część odwołania zawiera ocenę lat 1944-1989 oraz akcji "Wisła". Ponadto Parafia podniosła, że odmowa przyznania jej statusu strony jest ucieczką przed merytorycznym orzeczeniem w sprawie. Dodała, że życie parafialne w okresie "podziemnym" podtrzymywały osoby urodzone i ochrzczone w (...), które od 1956 r. zaczęły wracać w rodzinne strony, a obecnie Parafia to wspólnota tego samego Kościoła, znajdująca się w tej samej miejscowości, pod tym samym wezwaniem, kontynuująca duchowe i liturgiczne tradycje sprzed wysiedlenia. Odwołuje się przy tym do informacji ze strony internetowej Archidiecezji (...) o reaktywacji parafii w 1967 r., oraz faktu, że członkowie wspólnoty nigdy nie zaakceptowali działania władz komunistycznych, które bezprawnie wysiedliły wiernych i doprowadziły do zamknięcia Parafii z naruszeniem prawa. Na koniec Parafia podkreśliła, że "prawowitym i jedynym następca prawnym przedwojennej parafii (...) w (...) jest obecnie działająca Parafia (...)".

Rozpatrując ponownie sprawę organ podniósł, że najistotniejszą kwestią w przedmiotowej sprawie jest ustalenie, czy dzisiejsza parafia jest następcą prawnym przedwojennej Parafii w (...) wymienionej w orzeczeniu z dnia (...) lutego 1961 r. Organ podniósł, że zarzuty odwołania mają charakter oceny historycznej okresu, w którym wydano decyzję wymienioną we wniosku Parafii-nie odwołują się do żadnych dokumentów, są jedynie subiektywną oceną wymienionego okresu czasu. W związku z tym, że kwestie te leżą poza zakresem rozstrzygnięcia Wojewody (...), to nie mogą być wzięte pod uwagę przy rozpatrywaniu sprawy. Charakter prowadzonego postępowania nie pozwala na merytoryczną ocenę zarzutów niezwiązanych z przedmiotem decyzji Wojewody, którym jest umorzenie postępowania z wniosku Parafii z uwagi na brak legitymacji procesowej.

Zgodnie z art. 28 k.p.a. stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo każdy kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. O tym, czy dany podmiot jest stroną postępowania administracyjnego, którego wynikiem może być zainteresowany, nie decyduje sama wola lub subiektywne przekonanie tej osoby, lecz okoliczność, czy istnieje przepis prawa materialnego pozwalający zakwalifikować interes danej osoby jako "interes prawny" w rozumieniu art. 28 k.p.a. Interes prawny ma bowiem charakter materialnoprawny, stąd musi istnieć norma prawa przewidująca w określonym stanie faktycznym i w odniesieniu do konkretnego podmiotu możliwość wydania określonego aktu. Od interesu prawnego należy odróżnić interes faktyczny, tj. sytuację, w której dany podmiot jest zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, lecz nie znajduje ono oparcia w przepisach prawa materialnego powszechnie obowiązującego.

Interes prawny to osobisty, konkretny i aktualnie prawnie chroniony interes, który może być realizowany na podstawie określonego przepisu, bezpośrednio wiążący się z indywidualnie i prawnie chronioną sytuacją strony. O istnieniu tego interesu można mówi, gdy istnieje związek o charakterze materialnoprawnym między obowiązującą normą prawa administracyjnego, a sytuacją prawną konkretnego podmiotu prawa, polegającą na tym, że akt stosowania tej normy może mieć wpływ na sytuację tego podmiotu na gruncie administracyjnoprawnym (wyrok NSA z dnia 17 maja 2016 r., sygn. akt II OSK 2148/14,http://orzeczenia. nsa.gov.pl/).

Postępowanie wszczęte na wniosek podmiotu nie posiadającego legitymacji do żądania podejmowania przez organ czynności należy umorzyć a organ powinien rozważyć możliwość wszczęcia tegoż postępowania z urzędu, bądź na wniosek podmiotu uprawnionego. Interes prawny pojmowany jest jako obiektywna, czyli rzeczywiście istniejąca potrzeba ochrony prawnej.

Orzeczenie z dnia (...) lutego 1961 r., którego dotyczy złożony wniosek, wydane zostało na podstawie przepisów dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59, poz. 318 z późn. zm.), dalej "dekret".

Zgodnie z art. 1 ust. 2 dekretu na własność Skarbu Państwa przechodziło mienie osób prawnych, których istnienie lub działalność w skutek przesiedlenia do ZSRR ich członków lub osób tą działalnością objętych stała się bezprzedmiotowa. Do stwierdzenia tej okoliczności powołana była władza właściwa do sprawowania nadzoru państwowego nad daną kategorią osób prawnych. Na mocy tej regulacji, wymienionym orzeczeniem przejęto nieruchomość (...) w (...) grom. (...), objętą (...) gm. kat. (...), obejmującą m.in. budynek cerkwi, 1 budynek mieszkalny, 2 budynki gospodarcze i kaplicę wraz z nieruchomościami gruntowymi o powierzchni 107,8039 ha. Co istotne, wydane orzeczenie opierało się również na orzeczeniu Wydziału do Spraw Wyznań w (...) z dnia (...) lipca 1960 r. wydanym w przedmiocie bezprzedmiotowości Parafii (...) w (...). Wynika z tego, że została spełniona przesłanka określona w art. 1 ust. 2 dekretu. Dodać trzeba, że orzeczenie z (...) lipca 1960 r. przesądziło o utracie bytu prawnego przez Parafię (...) w (...), które nastąpiło na skutek przesiedlenia parafian.

Jak wynika z art. 29 k.p.a. stronami w postępowaniu administracyjnym, poza osobami fizycznymi, mogą być m.in. osoby prawne. Przy czym, co do zasady, zdolność do czynności prawnych stron ocenia się według przepisów prawa cywilnego. Ponadto strony niebędące osobami fizycznymi działają przez swych ustawowych lub statutowych przedstawicieli. Za art. 33 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 23) należy stwierdzić, że osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy szczególne przyznają osobowość prawną. Jednostki organizacyjne mogą zostać uznane za osoby prawne, jeżeli przepisy szczególne przewidują, że dany podmiot może być osobą prawną - po spełnieniu określonych warunków i wpisie do właściwego rejestru.

Przepisami szczególnymi w odniesieniu do wnioskującej Parafii (z uwagi na jej przynależność do Kościołów Katolickich Wschodnich) są zapisy znajdujące się w ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2013 r. poz. 1169). Zgodnie z nimi w sprawach odnoszących się do Kościoła, nieuregulowanych w tej ustawie, stosuje się powszechnie obowiązujące przepisy prawa, o ile nie są sprzeczne z wynikającymi z niej zasadami. Jak wynika z rozdziału 2 osoby prawne Kościoła i ich organy, osobą prawną jest m.in. jako terytorialna jednostka organizacyjna Kościoła, parafia, dla której organem jest proboszcz lub administrator parafii. Odnosząc to do uregulowań wynikających z Kodeksu cywilnego należy stwierdzić, że parafia posiada osobowość prawną, a umocowany do jej reprezentowania jest proboszcz lub administrator parafii. Jednocześnie trzeba zaznaczyć, że dowodem posiadania osobowości prawnej przez istniejące w dniu wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej (23 maja 1989 r.) osoby prawne jest wymienienie ich w:

1. ostatnim wydanym drukiem przez diecezję lub archidiecezję przed wejściem w życie ustawy wykazie jednostek kościelnych i duchowieństwa (schematyzmie diecezjalnym);

2. ankiecie statystycznej zakonu lub prowincji zakonnej lub prowincji zakonnej, złożonej według stanu z dnia 31 grudnia 1988 r. Urzędowi do Spraw Wyznań;

3. decyzjach o niezgłoszeniu zastrzeżeń przeciwko utworzeniu parafii, wydanych na podstawie art. 1 i art. 2 dekretu z dnia 31 grudnia 1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych (Dz. U. z 1957 r. Nr 1, poz. 6).

W przypadku gdy osoba prawna nie była wskazana w wymienionych dokumentach, władza kościelna miała nadesłać, w terminie sześciu miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, wykaz osób prawnych organom administracji państwowej, wymienionym w art. 13 ust. 2.

Jak wynika z przywołanego art. 72 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła, Katolickiego, dowodem posiadania osobowości prawnej przez istniejące w dniu wejścia w życie ustawy kościelne osoby prawne było ich wymienienie w dokumentach określonych w tej części artykułu. Celem tego unormowania było uznanie osobowości prawnej osób wcześniej już istniejących. Innymi słowy ustawodawca uznał osobowość prawną instytucji kościelnych, które wcześniej uzyskały taką osobowość na podstawie prawa kanonicznego.

Wśród zgromadzonego materiału dowodowego znajduje się "wykaz personalnych parafii (...) w Polsce, istniejących w dniu wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Ludowej, z dnia 17 maja 1989 r.". Dokument datowany jest na dzień (...) listopada 1989 r. (wpływ do Urzędu do Spraw Wyznań w dniu (...) listopada 1989 r.) i podpisany przez Wikariusza Generalnego Prymasa Polski dla Wiernych Obrządku (...) w Polsce. Widnieje w nim, w części A Dekanat (...) poz. (...), parafia "(...) - woj. (...), diec. (...), Proboszcz: Ks. P. H., ul. (...),(...)". Dodatkowo zaświadczenie Wojewody (...) z dnia (...) października 1991 r., znak: (...), potwierdza, że parafia katolicka obrządku (...) w (...) uzyskała osobowość prawną w trybie art. 72 ust. 2 ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. Funkcję proboszcza sprawował wówczas ksiądz P. H. Oznacza to, że Parafia nie posiadała osobowości prawnej w dniu wejścia w życie ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego.

W trakcie prowadzenia postępowania przez organ pierwszej instancji, wnioskodawca przedstawił zaświadczenia z dnia 11 czerwca 2011 r. i z dnia 1 lutego 2012 r., wystawione przez Arcybiskupa J. M., w których stwierdzono, że wnioskująca Parafia jest następcą prawnym, Parafii (...) (Probostwa (...)) w (...) ((...)). Z zaświadczenia z dnia 1 lutego 2012 r. wynika też, że Parafia (...) w (...) została reaktywowana w 1967 r. Jednakże treść zaświadczenia zdaniem organu nie - znajduje potwierdzenia w innych materiałach zgromadzonych w sprawie. Przede wszystkim nie wynika z nich aby jakakolwiek greckokatolicka organizacja kościelna została reaktywowana w (...) zgodnie z ówcześnie obowiązującym prawem (dekret z dnia 31 grudnia 1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych). Natomiast niesformalizowana działalność duchowych greckokatolickich na tym obszarze, nie dowodzi zdaniem organu istnienia podmiotu o charakterze kościelnym, który posiadał osobowość prawną i mógł występować jako następca Parafii (...) w (...), która została wymieniona w orzeczeniu z dnia (...) lutego 1961 r. Samo zaświadczenie ma charakter dokumentu mogącego wywołać skutek wyłącznie w sferze wewnętrznej organizacji kościelnej, w ramach przysługującej jej autonomii. W związku z tym nie ma waloru zaświadczenia wystawionego na podstawie prawa powszechnego przez uprawniony organ lub sąd. Tym samym nie zdaniem organu może przesądzać o kwestiach uregulowanych w prawie powszechnym. Innymi słowy, traktowanie Parafii jako następcy Parafii (...) w (...) (o której mowa w orzeczeniu z dnia (...) lutego 1961 r.), przez organizację Kościoła (...), nie oznacza, że jest ona następcą prawnym tego podmiotu w świetle powszechnie obowiązującego prawa świeckiego.

Biorąc pod uwagę art. 280 § 3 Kodeksu Kanonów Kościołów Wschodnich i mając na celu dokładne ustalenie okoliczności faktycznych sprawy, Minister zwrócił się do przedstawiciela Parafii z prośbą o nadesłanie dokumentu potwierdzającego, że Parafia (...) w (...) została erygowana jako parafia przed wydaniem kwestionowanego orzeczenia. Jak bowiem wynika z przywołanego już art. 280 § 3 KKKW parafie erygowane zgodnie z prawem posiadają o z mocy samego prawa osobowość prawną. W odpowiedzi proboszcz Parafii przesłał reprodukcję wykazu personalnych parafii (...) z dnia (...) listopada 1989 r., wymienionego już na stronie 5 decyzji. Ponadto w treści pisma stwierdził, że "wznowienie liturgii nastąpiło już w końcu lat 50. Do czasu wejścia w życie Ustawy o Stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polsce z 17 maja 1989 r. parafia nie była sformalizowana w sensie administracji państwowej, działała na podstawie Prawa Kanonów Kościołów Wschodnich". Do korespondencji nie dołączono dokumentów, które by to potwierdzały, zwłaszcza dotyczących erygowania dawnej Parafii w (...). W związku z tym nie ma podstaw do uznania, że Parafia wymieniona w decyzji z dnia (...) lutego 1961 r. funkcjonowała po tej dacie jako podmiot kościelny posiadający osobowość prawną.

Stan faktyczny sprawy wynikający ze zgromadzonych dokumentów nie potwierdza zdaniem organu, że Parafia jest następcą prawnym podmiotu wymienionego w decyzji z dnia (...) lutego 1961 r., w rozumieniu prawa świeckiego. Zgodnie z dowodami znajdującymi się w aktach sprawy Parafia nabyła osobowość prawną, jako nowa jednostka organizacyjna Kościoła (...) w Polsce, na mocy ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. W związku z tym funkcjonująca dziś Parafia (...) w (...) nie ma interesu prawnego w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w (...) z dnia (...) lutego 1961 r., znak: (...). W przypadku złożenia wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji przez podmiot niebędący stroną, organ administracji publicznej powinien wydać postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania, a gdy postępowanie zostało wszczęte, wydać decyzję umarzającą prowadzone postępowanie z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Tym samym orzeczenie umarzające postępowanie administracyjne z wniosku Parafii, wydane przez Wojewodę (...), należy uznać za prawidłowe.

Zdaniem organu z punktu widzenia prowadzonego postępowania administracyjnego nie ma znaczenia historyczna ocena prawna stanowiącego w latach 1945-1989 oraz stosunek Państwa do określonych organizacji, w tym kościelnych. Organ prowadzący postępowanie nie każe bowiem wykraczać w swojej ocenie poza ustalenia wynikające ze stanu prawnego i okoliczności faktycznych sprawy. Dlatego intencje ówczesnych władz oraz negatywna ocena tamtego okresu, przedstawione w złożonym odwołaniu, nie mogą mieć wpływu na wynik sprawy.

Dodać trzeba, że majątek byłej Parafii (...) w (...) był przedmiotem wniosku i postępowania prowadzonego przed Komisją Majątkową. Jak bowiem wynika z treści wyroku Sądu Okręgowego z dnia (...) lutego 2011 r. (sygn. akt (...)), w dniu (...) stycznia 1998 r. zawarto przed Komisją Majątkową ugodę, w której jako wnioskodawca wskazana została Archidiecezja, a jako strona Skarb Państwa. W ugodzie nie wymieniono nieruchomości w (...), natomiast zawarto w niej postanowienie, że ugoda wyczerpuje wszelkie roszczenia kościelnych prawnych działających na terenie Archidiecezji (...), związane z roszczeniami o zwrot należnych im gospodarstw rolnych. Wynika z tego, ze roszczenia kościoła (...) na obszarze wymienionej Archidiecezji zostały zaspokojone.

Na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2017 r. skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyła Parafia (...) podnosząc, ze nigdy nie była zlikwidowana przez władze kościelne, a jedynie zdelegalizowana przez ówczesne władze komunistyczne i bezprawnie pozbawiona majątku.

Zgodnie z art. 72, ust. 2 Ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polsce z 17 maja 1989 r., (Dz. U. z 1989 r. Nr 29, poz. 154) w dniu 22 listopada 1989 r. Prymas Polski jako Wikariusz Generalny dla wiernych Kościoła (...), wykazem personalnym parafii (...) w Polsce z dnia (...).11. 1989 r. skierowanym do Urzędu do Spraw Wyznań wykazał Parafię w (...). W związku z powyższym Parafia (...) w (...) istniała przed wydaniem orzeczenia z dnia (...) lutego 1961 r., znak: (...), i jest kontynuatorką Parafii (...) w (...) ((...)).

W oparciu o powyższe wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

W odpowiedzi na skargę organ stwierdził, że argumenty skargi nie zasługują na uwzględnienie.

Zdaniem organu kwestie podniesione przez Parafię w skardze były już przedmiotem rozważań, a dokonane w tym zakresie ustalenia, znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Z tego względu zasadne jest jedynie ogólne odniesienie się do treści skargi z uwzględnieniem podstawowego zagadnienia w sprawie, jakim jest następstwo prawne po podmiocie wymienionym w decyzji Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w (...) z dnia (...) lutego 1961 r.

Zdaniem organu dokumentacja zgromadzona w sprawie nie potwierdza, że Parafia (...) w (...) została erygowana jako parafia przed wydaniem orzeczenia Prezydium z (...) lutego 1961 r. - skarżąca Parafia nie była w stanie przedstawić takiego dokumentu. Tym samym zdaniem organu zasadne jest twierdzenie, że podmiot wymieniony w orzeczeniu Prezydium nie nabył z mocy prawa osobowości prawnej (za art. 280 § 3 Kodeks Kościołów Kanonów Wschodnich). Natomiast z treści odpowiedzi Parafii na pismo Ministra z dnia 4 kwietnia 2017 r. wynika, że do czasu wejścia w życie Ustawy o Stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Polsce z 17 maja 1989 r. parafia nie była sformalizowana w sensie administracji państwowej, działała na podstawie Prawa Kanonów Kościołów Wschodnich". Prawdą jest, o czym nadmienił Minister w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że Parafia została wymieniona w wykazie personalnych Parafii (...) z dnia (...) listopada 1989 r., lecz z uwagi na niemożność potwierdzenia, że podmiot wymieniony w orzeczeniu Prezydium posiadał osobowość prawną, uznać trzeba, że z punktu widzenia prawa świeckiego dzisiejsza Parafia nie jest kontynuatorką, tylko nową jednostką organizacyjną Kościoła (...) w Polsce, która nabyła osobowość prawną na mocy ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego. Minister nie wykluczył, że zgodnie ze stanowiskiem Parafii na terenie (...) jeszcze przed wydaniem określonego we wniosku orzeczenia, działała parafia (...), której rolę przejęła skarżąca Parafia. Jednakże z punktu widzenia prawa świeckiego i zasad dotyczących następstwa prawnego nie można przyjąć, że dzisiejsza Parafia jest następcą prawnym dawnej parafii działającej w tej miejscowości. Uzasadnia to brak dokumentów potwierdzających osobowość prawną dawnej parafii oraz okoliczności sprawy wskazujące, że skarżąca Parafia nabyła osobowość prawną dopiero na podstawie art. 72 ust. 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Istotą sporu w przedmiotowej sprawie jest ustalenie czy obecna Parafia (...) w (...) skarżąca jest następcą prawnym przedwojennej Parafii (...) w tej miejscowości której dotyczy orzeczenie Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w (...) z dnia (...) lutego 1961 r. potwierdzające przejęcie na własność Skarbu Państwa nieruchomości pocerkiewnych oraz budynki cerkwi, budynku mieszkalnego, dwóch budynków gospodarczych i kaplicy.

Ustalenie to ma znaczenie dla określenia czy skarżącej przysługuje przymiot strony w postępowaniu o stwierdzenie nieważności powyższego orzeczenia.

Zaskarżoną decyzją Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi utrzymał w mocy decyzję Wojewody (...) z dnia (...) lipca 2016 r. umarzającą postępowanie o stwierdzenie nieważności orzeczenia z (...) lutego 1961 r. z wniosku skarżącej parafii uznając, że nie posiada ona przymiotu strony do zainicjanowana tego postępowania.

Do rozpoznania przedmiotowej sprawy koniecznym jest dokonanie analizy przepisów zarówno prawa kanonicznego jak i prawa państwowego, ponieważ nakładają się tutaj dwa porządki prawne kanoniczny i świecki.

Zgodnie z Kodeksem Kanonów Kościołów Wschodnich (kan.1) kanony tego kodeksu odnoszą się do wszystkich katolickich kościołów wschodnich w tym do kościoła bizantyjsko-ukraińskiego nazywanego ukraińskim kościołem grekokatolickim. Dlatego też w przedmiocie następstwa prawnego parafii w Archidiecezji (...) obrzędu (...) (skarżącej) uzasadnione jest zastosowanie powyższego kodeksu.

W Kodeksie Kanonów Kościołów Wschodnich są tylko dwa przypadki mówiące o ustaniu parafii według kan. 927 § 1 osoba prawna ze swej natury trwa nieprzerwanie wygasa jednak, jeśli zostanie zniesiona przez kompetentną władzę albo, jeśli faktycznie nie działa przez okres stu lat kan. 927 § 2. Osoba prawna może być zniesiona tylko z powodu ważnej przyczyny za radą jej kierownictwa i z zachowaniem przepisów statutów, co do przypadku zniesienia.

Na marginesie należy zauważyć, że analogiczne rozwiązanie zawiera Kodeks Prawa Kanonicznego w kościele łacińskim (kan.102 § 1/17, kan.120 § 3).

Dlatego w odniesieniu do parafii (...) w (...) ustawodawca przewidział jedynie dwa sposoby utraty osobowości prawnej zniesienie przez kompetentną władzę lub faktyczny brak działania przez okres 100 lat. W przedmiotowym stanie faktycznym żadna z dwóch powyższych przesłanek wygaśnięcia parafii, jako kościelnej osoby prawnej nie zaistniała. Po pierwsze nie nastąpiło zniesienie parafii przez kompetentną władzę kościelną. Zgodnie z KKKW kan. 280 § 2 erygowanie, zmiana lub zniesienie parafii należy do Biskupa Eparchialnego, po konsultacji z radą kapłańską. Biskup Eparchialny nie wydał żadnego dekretu na mocy, którego ww. parafia została zniesiona, jak również nie zaistniał faktyczny brak działania przez okres 100 lat.

Parafia (...) w (...) została założona w 1539 r. (akt erygujacy znajduje się obecnie w archiwum w (...)), potwierdza to Schematyzm z 1936 r. wydany przez administrację Apostolską (...) (kopia wraz z tłumaczeniem przysięgłym znajduje się w aktach sprawy). Fakt ten potwierdza też zaświadczenie ordynariusza przemysko-warszawskiego Kościoła (...) w (...). W kościołach katolickich prawo zwyczajowe miało i nadal ma znaczenie. Zwyczajowo przyjmowano, że jeśli jakaś parafia istniała od dawna to nie było wątpliwości, że jej byt ma charakter prawny i korzysta ona z osobowości prawnej.

Z KKKW nie wynika więc w żaden sposób, że skarżąca parafia po drugiej wojnie światowej została zniesiona (zlikwidowana w sensie prawnym).

Przepisami państwowymi (szczególnymi w odniesieniu do skarżącej parafii z uwagi na jej przynależność do kościołów katolickich wschodnich) są przepisy zawarte w ustawie z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (tj. Dz. U. z 2013 r. poz. 1169).

Art. 72 powyższej ustawy stanowi, że dowodem posiadania osobowości prawnej przez istniejące w dniu wejścia w życie ustawy kościelnej osoby prawne było ich wymienienie między innymi w ostatnim wydanym drukiem przez diecezję lub archidiecezję, przed wejściem w życie ustawy, wykazie jednostek kościelnych i duchowieństwa (schematyzmie diecezjalnym). Nawiązując do tego artykułu trafnie w judykaturze podniesiono, że celem tego unormowania nie było przyznanie jednostkom kościelnym osobowości prawnej, lecz tylko jej potwierdzenie, co do osób wcześniej już istniejących (por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 2009 r." II CSK 69/09 OSP 2011, Nr 4, poz. 45). Celem art. 72 nie było zatem przyznanie kościelnym osobom prawnym osobowości prawnej prawa polskiego, a jedynie uporządkowanie stanu prawnego. Można powiedzieć, że ustawodawca poprzez art. 72 uznał osobowość prawną instytucji kościelnych, które wcześniej uzyskały taką osobowość na podstawie prawa kanonicznego.

W materiale dowodowym sprawy znajduje się wykaz parafii (...) w Polsce istniejących w dniu wejścia w życie ustawy z 17 maja 1989 r. z dnia (...) listopada 1989 r. (data wpływu do Urzędu d/s Wyznań) podpisany przez Wikariusza Generalnego Prymasa Polski dla wiernych obrządku (...) w Polsce. W części A Dekanat (...) poz. (...) umieszczona jest parafia w (...).

Dlatego też Sąd nie podzielił stanowiska organu, że skarżąca parafia nabyła osobowość prawną dopiero w trybie art. 72 ust. 2 ustawy z 17 maja 1989 r.

Orzeczenie z (...) lutego 1961 r. którego dotyczy złożony wniosek wydane zostało na podstawie przepisów dekretu z dnia 5 września 1947 r. o przejściu na własność Państwa mienia pozostałego po osobach przesiedlonych do ZSRR (Dz. U. Nr 59, poz. 318 z późn. zm.). Zgodnie z art. 1 ust. 2 tego dekretu na własność Skarbu Państwa przechodziło mienie osób prawnych których istnienie lub działanie na skutek przesiedlenia do ZSRR ich członków lub osób tą działalnością objętych stała się bezprzedmiotowe.

Sąd nie podziela także stanowiska organu (uznając je co najmniej za przedwczesne), że powyższe orzeczenie przesądziło o utracie bytu prawnego przez Parafię (...) w (...). Warunkiem przejęcia mienia parafii było przesiedlenie wszystkich jej członków, co czyniłoby jej istnienie bezprzedmiotowym.

Jednak jak wynika z materiału dowodowego nie wszyscy grekokatolicy opuścili (...). Część wiernych żyła w związkach małżeńskich mieszanych wyznaniowo, gdzie jedno z małżonków było grekokatolikiem, a drugie rzymskim katolikiem. Takie rodziny nie były wysiedlane i uczestniczyły w niejawnym życiu parafii.

Zdaniem skarżącej dokumentami, które potwierdzają działalność parafii w przedmiotowym okresie są parafialne księgi metrykalne zawierające zapisy udzielania sakramentów świętych chrztu i bierzmowania. Dokumentów tych nie ma w aktach rozpoznawanej sprawy. Zdaniem Sądu wyjaśnienie powyższej kwestii w sposób nie budzący wątpliwości ma istotne znaczenie, ponieważ przesądzi czy rzeczywiście parafia zaprzestała faktycznie po drugiej wojnie światowej swojej działalności, a tym samym czy jej działalność była bezprzedmiotowa i utraciła byt prawny według prawa państwowego.

Oficjalne wznowienie działalności parafii w latach 60 tych XX wieku (jej ujawnienie się) nie oznacza bowiem, że powstała "nowa parafia" czy też została reaktywowana w sensie prawnym. Natomiast obowiązujący od 23 maja 1989 r. art. 72 ustawy z 17 maja 1989 r. umożliwiał jedynie zalegalizowanie istniejących w tym dniu osób prawnych kościoła grekokatolickiego.

Dlatego też przesądzenie przez organ (na podstawie niepełnego materiału dowodowego), że skarżąca parafia niewykazała następstwa prawnego po parafii, której majątek przejęto na podstawie orzeczenia z (...) lutego 1961 r. nie zasługuje na aprobatę Sądu.

Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią przedstawione wyżej stanowisko Sądu oraz uzupełnią materiał dowodowy o księgi metrykalne z okresu po drugiej wojnie światowej aż do 6 lutego 1961 r. Następnie ocenią zebrany materiał dowodowy uzasadniając swoje stanowisko przy wydawaniu decyzji.

Mając na uwadze powyższe Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.