I SA/Wa 1104/17, Zespół pałacowo-parkowy jako nieruchomość wyłączona spod działania dekretu. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie

Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 2612601

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 lutego 2018 r. I SA/Wa 1104/17 Zespół pałacowo-parkowy jako nieruchomość wyłączona spod działania dekretu.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia WSA Dorota Apostolidis.

Sędziowie WSA: Jolanta Dargas Emilia Lewandowska (spr.).

Sentencja

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2018 r. sprawy ze skarg Uniwersytetu (...) w (...) na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia (...) maja 2017 r. nr (...) w przedmiocie reformy rolnej oddala skargi

Uzasadnienie faktyczne

Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi, decyzją z (...) maja 2017 r. nr (...), uchylił w całości decyzję Wojewody (...) z (...) czerwca 2014 r. nr (...), umorzył postępowanie pierwszej instancji w części dotyczącej nieruchomości położonej w W., aktualnie oznaczonej jako część działki nr (...), na której znajdowały się spichlerz, magazyn folwarczny i stajnia-wozownia; stwierdził, że działki położone w W. i aktualnie oznaczone nr (...) oraz wnioskowana część działki nr (...) nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, stwierdził, że działki aktualnie oznaczone nr (...) i (...) podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e powołanego wyżej dekretu. Z ustaleń organu odwoławczego wynika, że Wojewoda (...) decyzją z (...) czerwca 2014 r. stwierdził, że wszystkie objęte decyzją działki pochodzące z majątku położonego w W. podpadały pod art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Rozpoznając odwołanie od decyzji Wojewody (...) złożone przez spadkobiercę dawnego właściciela majątku organ odwoławczy umorzył postępowanie pierwszej instancji we wskazanej w decyzji części z uwagi na to, że w tym zakresie wniosek został cofnięty pismem z (...) czerwca 2014 r.

Minister uznał także, że nie podlegają przejęciu na reformę rolną pochodzące z przedmiotowego majątku działki aktualnie oznaczone nr (...) o powierzchni (...) ha, na której posadowiony jest pałac oraz wnioskowana część działki nr (...) o powierzchni (...) ha, na której znajduje się pałacowy park. W ocenie organu odwoławczego reprezentacyjny park z pałacem, stawem i kortem tenisowym były niezdolne do produkcji rolnej, ani nie ułatwiały takiej działalności w części rolnej majątku W. Przejawem związku funkcjonalnego nie było też zarządzanie majątkiem z pałacu przez zarządcę przymusowego jako okoliczność tymczasowa i przypadkowa, oderwana od obiektywnego przeznaczenia pałacu.

Minister podzielił ustalenia Wojewody, że majątek W. był zadłużony i objęty zarządem przymusowym ustanowionym przez banki, to sprawowanie zarządu przez K. F. z pomieszczenia w pałacu nie determinuje losu prawnego całego wielohektarowego zespołu pałacowo-parkowego. Zamierzony, zwykły tryb administrowania dobrami (...) był inny od realizowanego w czasie zajęcia majątku przez banki. Do 1929 r. majątkiem nie kierował osobiście właściciel, który był oficerem rezerwy. Wykonywał te obowiązki zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w rządcówce poza parkiem. Również zagospodarowanie parku wykluczało jego przydatność rolną. Przekonuje o tym urozmaicony 200 - letni starodrzew ozdobny. Nie było tam żadnego sadu i ogrodu warzywnego, które zostały urządzone obok oranżerii i szklarni, poza parkiem. W parku znajdował się gazon, salon ogrodowy, kort tenisowy, huśtawki i piaskownica dla dzieci. Dlatego Minister uznał, że park z pałacem nie podlegały nacjonalizacji na podstawie dekretu rolnego.

Natomiast według Ministra aktualne działki nr (...) odpowiadające dawnym parcelom nr (...), podlegały przejęciu w ramach reformy rolnej. Były one przydatne na cele rolne skoro stanowiły łąkę. Parcele te były oznaczone katastralnie jako "pastwisko" co wynika z (...) gminy katastralnej (...) (tom (...) akt). Istnienie łąki w zachodniej części zespołu wynika z zeznań świadka F. S. Działki te były skąpo zadrzewione i pozbawione infrastruktury parkowej. Świadkowie zeznali, że na tych działkach było wypasane bydło i koszono trawę dla bydła. Łąki od parku oddzielał płot z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta, żeby krowy nie wychodziły. Jedynym elementem pozarolnym w tym obszarze była kapliczka pobudowana na skraju działki nr (...) w 1873 r. przez Z. T., wcześniejszego właściciela majątku, spadkodawcę ostatniego właściciela. W ocenie organu urządzenie wielu kapliczek w rolnej części dóbr było typową formą łączenia pracy w modlitwą i nie niweczy głównej funkcji gospodarczej całości i nie może przesłonić rolnego charakteru działek i spowodować wyłączenie 2 ha pastwisk spod reżimu reformy rolnej.

Skargi na decyzję Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zostały wniesione przez Uniwersytet (...) oraz E. M.

Uniwersytet (...) zaskarżył decyzję w części w jakiej organ uchylił decyzję Wojewody (...) i stwierdził, że pod działanie art. 2 ust. 1it e) dekretu z dnia 6 września 1944 r. nie podpadała nieruchomość położona w W. aktualnie oznaczona nr (...) oraz cześć działki nr (...). Skarżący zarzucił naruszenie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., art. 138 § 2 k.p.a. Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania.

E. M. zaskarżył decyzję w części, w której organ orzekł o podpadaniu pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. nieruchomości położonych w W., aktualnie oznaczonych w ewidencji gruntów jako działki nr (...),(...) i (...). Skarżący zarzucił wydanie decyzji z naruszeniem przepisów postępowania tj. art. 7, art. 75 § 1, art. 77 i 80 k.p.a. w zw. z art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN i w związku z § 5 i § 6 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej oraz wydanie decyzji z naruszeniem prawa materialnego tj. art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji w zaskrzonej części i w tym zakresie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargi Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi wniósł o ich oddalenie.

Uzasadnienie prawne

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Skargi są nieuzasadnione.

Na wstępie rozważań należy wskazać, że dekret z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej wszedł w życie z dniem jego ogłoszenia, co nastąpiło w dniu 13 września 1944 r. (Dz. U. Nr 4, poz. 17). Z tym też dniem wszystkie nieruchomości ziemskie objęte dekretem przeszły bez żadnego odszkodowania na własność Skarbu Państwa. Ówczesny prawodawca przewidział jednak możliwość orzekania w drodze decyzji administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, na podstawie § 5 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Przepis art. 2 ust. 1 lit. e, wyżej wskazanego dekretu stanowił, że na cele reformy rolnej przejęciu będą podlegały stanowiące własność czy współwłasność osób fizycznych lub prawnych nieruchomości ziemskie o określonym areale. Z brzmienia przepisu wynika, że dekret nie dotyczył wszelkich nieruchomości a jedynie nieruchomości określonego rodzaju - mianowicie nieruchomości ziemskich.

Dla ustalenia zakresu przedmiotowego art. 2 ust. 1 lit. e dekretu niezbędne jest więc wyjaśnienie pojęcia "nieruchomość ziemska", gdyż zarówno dekret jak i rozporządzenie wykonawcze nie zawierają takiej definicji. Trybunał Konstytucyjny w uchwale z 19 września 1990 r. sygn. akt W 3/89 a następnie uchwale z 16 listopada 1996 r. sygn. akt W 15/95 przyjął, że reforma rolna dotyczyła tych nieruchomości lub ich części, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej. Mimo, że uchwały Trybunału Konstytucyjnego w zakresie ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni ustaw utraciły moc obowiązującą stosownie do art. 239 ust. 3 Konstytucji RP to jak wskazuje to dorobek orzeczniczy, zachowały swoją wartość i znaczenie interpretacyjne. Tak i też kierunek rozumienia pojęcia "nieruchomości ziemskiej" przyjął Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 5 czerwca 2006 r. sygn. akt I OPS 2/06 oraz uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów z 10 stycznia 2011 r. sygn. akt I OPS 3/10. W tych uchwałach zostało stwierdzone wyrażnie, że dekret nie dotyczył nieruchomości, które nie były nieruchomościami o charakterze rolniczym. Orzekając więc na podstawie § 5 rozporządzenia w sprawie wykonania dekretu PKWN z 6 września 1944 r. należy zbadać czy dana nieruchomość jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Mając to na uwadze należy stwierdzić, że zespoły pałacowo-parkowe nie były wykorzystywane bezpośrednio do prowadzenia produkcji rolnej, a więc nie mogły być przeznaczone na cele określone w dekrecie.

Jak wynika z treści powołanych wyżej uchwał możliwość wyłączenia spod działania art. 2 ust. 1 lit. e dekretu tej części nieruchomości, która stanowiła zespół pałacowo-parkowy wymaga oceny czy prawidłowe funkcjonowanie gospodarstwa rolnego było możliwe bez tego zespołu, a więc czy istniał związek funkcjonalny zespołu z pozostałą częścią nieruchomości o charakterze rolnym (vide: wyrok NSA z 18 marca 2014 r. sygn. akt I OSK 2230/12, wyrok NSA z 17 lipca 2015 r. sygn. akt I OSK 1813/14, wyrok NSA z 2 września 2015 r. sygn. akt I OSK 3077/13).

Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że w zaskarżonej decyzji organ odwoławczy prawidłowo uznał, że zespół pałacowo-parkowy majątku w W. a zlokalizowany na działkach obecnie oznaczonych w ewidencji gruntów nr (...) część o powierzchni (...) ha nie podpadały pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej. Zasadnie rozważono wzajemne powiązania poszczególnych składników majątku oraz charakter zespołu dowodząc braku związku funkcjonalnego. Doprowadziło to do zasadnej konkluzji, że zespół nie stanowi nieruchomości ziemskiej w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu.

Konkluzje tą Sąd w całości podziela. Z materiału dowodowego wynika, że ostatni właściciel majątku J. T., który był oficerem rezerwy nie kierował osobiście majątkiem. Tym zajmował się zawodowy zarządca, który mieszkał i urzędował w budynku znajdującym się poza zespołem tzw. rządcówce, która jest wyraźnie wyodrębniona i opisana w materiałach dotyczących wpisu obiektu do rejestru zabytków, a co stwierdzają także przesłuchani w toku postępowania świadkowie M. P., J. B. i F. B. Sytuacja się zmieniła w 1929 r. i miała związek z problemami finansowymi właściciela. Mianowicie zaciągnął on pożyczki na znaczącą kwotę zarówno w bankach jak i u wielu osób fizycznych. W tej sytuacji banki ustanowiły zarząd przymusowy i zatrudniły zarządcę przymusowego w osobie K. F. Taka sytuacja trwała do 1944 r. Zarządca przymusowy miał swoje biuro w jednym z pokoi w pałacu, gdzie przychodził do pracy spoza majątku. Nie można uznać zarządu sprawowanego przez zarządcę przymusowego jako świadczącego o związku funkcjonalnym między częścią gospodarczą a zespołem dworsko-parkowym. Zarząd przymusowy wykonywany przez K. F. był w interesie wierzycieli i to części tych wierzycieli bo tylko banków i miał na celu pozyskiwanie środków na zaspokojenie tych wierzycieli. Natomiast nie był sprawowany w interesie właściciela dla prawidłowego funkcjonowania całego majątku ziemskiego. Z tego względu urzędowanie przymusowego zarządcy w jednym z pomieszczeń pałacu nie pozbawia charakteru tego pałacu jako pełniącego funkcję mieszkalną dla właściciela i jego rodziny oraz funkcję reprezentacyjną (istnienie sali balowej). Zatem nieruchomość, na której posadowiony jest pałac nie stanowi nieruchomości rolnej, w rozumieniu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu, a zatem nie mogła być objęta jego regulacją. To samo odnosi się do parku pałacowego, który stanowił z pałacem jedno założenie architektoniczne. Dowodzi tego również istniejący stan nasadzeń w parku, który stanowi 200-letni starodrzew ozdobny, ozdobny staw z mostkami, kort tenisowy, jego ukwiecenie, istnienie huśtawki i piaskownicy, żwirowe alejki. Wszystko to wskazuje, że park pełnił funkcję wypoczynkowo-reakcyjną.

W kontekście przedstawionych wyżej rozważań i ocen zarzuty skargi Uniwersytetu (...) są całkowicie nieuzasadnione. Organ dokonał wnikliwego zbadania stanu faktycznego a poczynione ustalenia znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym.

Również Sad uznaje za prawidłowe rozstrzygnięcie organu dotyczące uznania, część majątku położonego w W., aktualnie oznaczona w ewidencji gruntów jako działki nr (...) podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Nieruchomość ta bowiem jest nieruchomością ziemską, która mogła być przeznaczona na cele rolnicze. Nieruchomość ta sąsiadowała bezpośrednio z zespołem pałacowo-parkowym i już w tamtym czasie była wykorzystywana na cele rolnicze. Działki te odpowiadają dawnym parcelom nr (...). Ze znajdującego się w aktach sprawy wykazu katastralnego (...) wynika, że były oznaczone jako "pastwisko". Wykaz ten jest dokumentem urzędowym, w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a., a zatem dowodzi tego, co zostało w nim urzędowo stwierdzone. Dokument taki posiada szczególną moc dowodową i korzysta z domniemania prawdziwości oraz domniemania zgodności z prawdą tego, co zostało w nim urzędowo zaświadczone. Również zeznania świadków potwierdzają, że jako pastwisko działki te były wykorzystywane. Wypasano tam bydło, koszono trawę dla bydła. Od parku łąki były odgrodzone płotem z żerdzi. Brama wjazdowa była zamknięta by krowy nie uciekały. Zeznali o tym Z. S. - syn ogrodnika pałacowego oraz Z. F. - syn zarządcy przymusowego. Wprawdzie świadkowie byli wówczas dziećmi to często bywali w tej części majątku, gdyż przychodzili do swoich ojców pracujących w tym majątku a więc mieli możliwość spostrzegania co się tam działo. Charakteru rolnego tej części majątku nie zmienia fakt posadowienia w przeszłości przez jednego z wcześniejszych właścicieli kapliczki na skraju działki nr (...). W świetle tych ustaleń i dowodów zarzuty skargi błędnej i wybiórczej oceny materiału dowodowego dokonanej przez organ nie są zasadne i sprowadzają się do polemiki skarżącego z prawidłową, logiczna i nie przekraczająca zasady swobodnej oceny dowodów, określonej w art. 80 k.p.a., oceną dokonaną przez organ. Ta ocena zaś uprawnia organ do uznania, że w części wskazanej w pkt 4 decyzji nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN o przeprowadzeniu reformy rolnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji wyroku.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.