Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNC 1994/1/9

Uchwała
Sądu Najwyższego
z dnia 8 czerwca 1993 r.
I PZP 20/93

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN W. Sanetra (sprawozdawca).

Sędziowie SN: T. Flemming-Kulesza, T. Romer.

Sentencja

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora S. Trautsolta, w sprawie z powództwa Wandy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z. o nagrodę jubileuszową, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku, postanowieniem z dnia 31 marca 1993 r. sygn. akt (...), do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:

"Czy w świetle art. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych do pracowniczego stażu pracy (Dz. U. Nr 54, poz. 310), podlega wliczeniu do stażu pracy uprawnionego do nagrody jubileuszowej okres pracy powódki w gospodarstwie rolnym rodziców po ukończeniu 16 roku życia, w sytuacji gdy po zamążpójściu powódka wraz z mężem objęła gospodarstwo rolne swoich teściów, pozostając jednocześnie pracownikiem pozwanego - ZUS Oddział w Z.?"

podjął następującą uchwałę:

W sytuacji, gdy po okresie pracy w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców dana osoba obejmuje gospodarstwo teściów i rozpoczyna jego prowadzenie osobiście lub ze współmałżonkiem, okres tej pracy przypadający po ukończeniu 16 roku życia, na podstawie art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy (Dz. U. nr 54, poz. 310), podlega wliczeniu do stażu pracy uprawniającego do nagrody jubileuszowej.

Uzasadnienie faktyczne

Przedstawione przez Sąd Wojewódzki - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku zagadnienie prawne pojawiło się na tle wyroku Sądu Rejonowego - Sądu Pracy w Zambrowie, którym oddalił on powództwo Wandy S. domagającej się nakazania Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w Z. wliczenia do jej stażu pracy okresu pracy od dnia 5 kwietnia 1971 r. do dnia 10 sierpnia 1975 r. w indywidualnym gospodarstwie rolnym prowadzonym przez jej rodziców. Z ustaleń Sądu Pracy wynika, że powódka od dnia 1 sierpnia 1975 r. do dnia 24 maja 1976 r. była zatrudniona w Gminnej Spółdzielni (...) w S., następnie od dnia 26 maja 1976 r. do dnia 30 grudnia 1976 r. w Państwowym Zakładzie Ubezpieczeń, Inspektorat w Z. i od dnia 10 stycznia 1977 r. do chwili wydania wyroku w ZUS - Oddział w Z., przy czym okres jej pracy w wymienionych zakładach pracy wynosił mniej niż 20 lat, i tym samym nie mógł stanowić podstawy przyznania jej nagrody jubileuszowej. Jest niesporne, że Wanda S., po ukończeniu 16 roku życia w okresie od dnia 5 kwietnia 1971 r. do dnia 10 grudnia 1975 r. pracowała w gospodarstwie rolnym stanowiącym własność jej rodziców oraz - mimo rozpoczęcia pracy w Gminnej Spółdzielni (...) w S. od dnia 11 sierpnia 1975 r. - nadal pomagała rodzicom w gospodarstwie aż do momentu wyjścia za mąż. Sąd Pracy stwierdził także, że od dnia 28 kwietnia 1978 r. - a więc od momentu wyjścia za mąż - powódka wspólnie z mężem pracowała w gospodarstwie rolnym teściów, a po dniu 13 maja 1978 r. - po przekazaniu na własność tego gospodarstwa mężowi powódki - wspólnie z nim prowadzi to gospodarstwo. Sąd ten przyjął przy tym, że jakkolwiek powódka pracowała od dnia 5 kwietnia 1971 r. do dnia 10 sierpnia 1975 r. w gospodarstwie swoich rodziców, to jednak, stosownie do art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r., o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy (Dz. U. Nr 54, poz. 310), okres ten nie może być zaliczony do jej stażu pracy, gdyż nie poprzedzał objęcia przez nią właśnie tego gospodarstwa i rozpoczęcia jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem.

W myśl art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. o wliczaniu okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy, do tego stażu pracy wlicza się pracownikowi przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy po ukończeniu 16 roku życia w gospodarstwie rolnym prowadzonym przez rodziców lub teściów, poprzedzające objęcie tego gospodarstwa i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem.

W ocenie Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dosłownego brzmienia tego przepisu zdaje się wynikać, że wliczeniu do pracowniczego stażu pracy podlegają okresy pracy w tym tylko gospodarstwie rolnym, które następnie zostało "objęte". W sytuacji powódki oznaczałoby to zaś, że nie można jej zaliczyć do pracowniczego stażu okresu pracy w gospodarstwie rolnym rodziców, gdyż gospodarstwa tego nie objęła. Powódka przyjęła natomiast wraz z mężem gospodarstwo rolne swoich teściów.

Wbrew stanowisku wyrażonemu przez Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - które przy tym skądinąd nie jest kategoryczne - wykładania językowa-logiczna przepisu art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. nie prowadzi do jednoznacznego wniosku, że przez pojęcie "objęcia tego gospodarstwa" należy rozumieć jedynie to gospodarstwo - rodziców lub teściów - w którym po ukończeniu 16 roku życia praca była wykonywana. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przyjmuje, że zwrot "objęcie tego gospodarstwa" należy odnosić do "gospodarstwa rodziców lub teściów, w którym praca była wykonywana", ale wykładnia co najmniej w takim samym stopniu uprawnioną jest pojęciowe związanie pierwszego z tych wyrażeń tylko z gospodarstwem rodziców lub teściów. Oznacza to, że dla zaliczenia okresów pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym do pracowniczego stażu pracy wystarczające jest stwierdzenie, że praca była wykonywana w gospodarstwie rodziców lub teściów oraz że następnie doszło do objęcia gospodarstwa rodziców lub teściów i rozpoczęcia jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem, niezależnie od tego, czy jest to gospodarstwo, z którego okres pracy danego pracownika ma ulec wliczeniu do pracowniczego stażu pracy.

Artykuł 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. niewątpliwie na równi stara się postawić pracę w gospodarstwie rodziców i teściów, wobec czego niezrozumiałe i sprzeczne z tym celem byłoby różnicowanie sytuacji prawnej osób w zależności od tego, czy ostatecznie doszło do objęcia gospodarstwa rodziców lub teściów, w połączeniu z wymaganiem, by było to gospodarstwo, w którym praca była wcześniej wykonywana. Innymi słowy, zasada zrównania "gospodarstwa rodziców i teściów" miałaby na tle art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. mieć zastosowanie, jeśli chodzi zarówno o wykonywanie pracy, jak i o objęcie gospodarstwa, natomiast byłaby wyłączona w tych wypadkach, gdy brak jest tożsamości między gospodarstwem, w którym praca była wykonywana, i gospodarstwem "objętym", co jest niezrozumiałe i nie do przyjęcia. Rację w tym kontekście ma Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, gdy wywodzi, że zazwyczaj splot okoliczności życiowych często niezależnych od woli pracownika, decyduje o tym, że obejmuje on i prowadzi gospodarstwo rolne teściów, a nie gospodarstwo rolne rodziców, na którym pracował po ukończeniu 16 lat. Zwykle bowiem w stosunkach wiejskich dorastające dzieci w większym lub mniejszym stopniu pomagają swoim rodzicom w prowadzeniu gospodarstwa, a gospodarstwo to następnie obejmuje tylko jedno z nich, pozostałe zaś odchodzą po zawarciu związku małżeńskiego i obejmują oraz prowadzą gospodarstwo rolne współmałżonka. Dlatego też, zdaniem Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - które należy tu podzielić - zaliczenie pracy w gospodarstwie rodziców tylko tym dzieciom, które pozostały na tym właśnie gospodarstwie byłoby sprzeczne z zasadami sprawiedliwości społecznej.

Za przyjętą tu wykładnią art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. przemawia także to, że "objęcie gospodarstwa" nie musi następować w trakcie czy bezpośrednio po okresie pracy w gospodarstwie rodziców lub teściów, co uzasadnia przeciwstawienie się absolutyzowaniu znaczenia tego elementu, który polega na objęciu tego gospodarstwa, w którym praca była wykonywana. Przemawia za nią także to, że w pewnych wypadkach praca może być częściowo wykonywana w gospodarstwie rodziców (przez pewien okres), a częściowo w gospodarstwie teściów, co - przy przyjęciu odrzuconej tu interpretacji art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. - prowadziłoby do uwzględnienia w pracowniczym stażu pracy tylko jednego z okresów pracy w gospodarstwie rolnym (u rodziców lub u teściów), i co jest niezbyt zrozumiałe. Szczególnego rodzaju wątpliwości pojawiają się także wtedy, gdy po okresie pracy w gospodarstwie teściów dochodzi do objęcia "ojcowizny" (gospodarstwa rolnego prowadzonego przez rodziców), gdyż w myśl odrzuconej tu wykładni tylko kontynuowanie pracy ("objęcie") w gospodarstwie teściów miałoby zagwarantować uwzględnienie jej przy ustalaniu pracowniczego stażu pracy.

Nie bez znaczenia są także niektóre wnioski wynikające z wykładni systemowej. W myśl bowiem art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. do pracowniczego stażu pracy wlicza się także okresy prowadzenia indywidualnego gospodarstwa rolnego lub pracy w takim gospodarstwie, prowadzonym przez współmałżonka (pkt 1) oraz okresy pracy w indywidualnym gospodarstwie rolnym w charakterze domownika (pkt 3). Przepis art. 1 ust. 1 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. nie wprowadzają przy tym tak daleko sięgających wymagań, jak w wypadku wskazanym w art. 1 ust. 1 pkt 2 tej ustawy. Przemawia to tym samym za zwężającym sposobem rozumienia rygorów przewidzianych w tym ostatnim przepisie, gdyż w przeciwnym razie prowadziłoby to do minimalizowania społeczno-gospodarczego znaczenia tych okresów pracy, które wskazane zostały w art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r., w zestawieniu z okresami, o których mowa w art. 1 ust. 1 pkt 2 i 3 tej ustawy.

Wykładania językowo-logiczna przepisu art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. nie daje jednoznacznej odpowiedzi co do wątpliwości, jakie zostały podniesione w przedstawionym Sądowi Najwyższemu zagadnieniu prawnym, jakkolwiek w ocenie tego Sądu więcej racji przemawia za przyjęciem poglądu, że występujący w tym przepisie zwrot "objęcie tego gospodarstwa" należy odnosić tylko do sformułowań, które go bezpośrednio poprzedzają, a więc do wyrażenia "gospodarstwo rolne prowadzone przez rodziców lub teściów".

W tym stanie rzeczy za rozstrzygające należy uznać wnioski wynikające z analizy ratio legis ustanowionej regulacji prawnej, intencji ustawodawcy, uwarunkowań społeczno-gospodarczych, aksjologicznych założeń naszego systemu prawnego oraz z wykładni systemowej. Wszystkie one prowadzą zaś do stwierdzenia, że w świetle przepisu art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 lipca 1990 r. dla wliczenia danego okresu do pracowniczego stażu pracy bez znaczenia jest, czy obejmowane gospodarstwo rolne (i rozpoczęcie jego prowadzenia osobiście lub wraz ze współmałżonkiem) jest gospodarstwem rodziców, czy też teściów, byleby tylko wcześniej praca była wykonywana w gospodarstwie rodziców lub teściów.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy wyraził pogląd ujęty w sentencji uchwały.