Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 1999933

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 18 grudnia 2015 r.
I OSK 732/14

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski (spr.).

Sędziowie: NSA Joanna Banasiewicz, del. WSA Jerzy Bortkiewicz.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2015 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Z. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1307/13 w sprawie ze skargi Z. S., L. S., S. R. i T. O. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia (...) kwietnia 2013 r. nr (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty

I.

uchyla zaskarżony wyrok w całości;

II.

uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Wojewody Śląskiego z dnia (...) stycznia 2014 r. nr (...);

III.

zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz:

1. Z. S. kwotę 340 (trzysta czterdzieści) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego;

2. Zofii S., L. S., S. R. i T. O.: kwotę po 260 (dwieście sześćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego przed sądem pierwszej instancji na rzecz każdego z nich;

3.

solidarnie na rzecz Z. S., L. S., S. R. i T. O. kwotę 300 (trzysta) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania przed sądem pierwszej instancji.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem z dnia 25 listopada 2013 r. sygn. akt I SA/Wa 1307/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę skargi Z.S., L. S., S. R. (winno być "R.") i T. O. (dalej skarżące) na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia (...) kwietnia 2013 r. nr (...) w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty.

Wyrok ów zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym:

Minister Skarbu Państwa (dalej Minister) decyzją z dnia (...) kwietnia 2013 r. nr (...) (dalej decyzja z 10 kwietnia 2013 r.) po rozpatrzeniu odwołania Z. "S." (winno być "S.") od decyzji Wojewody Ś. (dalej Wojewoda) z dnia (...) stycznia 2013 r. ((...)) (dalej decyzja z (...) stycznia 2013 r.) odmawiającej potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. i S. S., nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, utrzymał zaskarżoną decyzję z (...) stycznia 2013 r.

W uzasadnieniu decyzji Minister wskazał, że pismem z 17 września 1990 r. H. i S. S. wnieśli do Urzędu Miejskiego w R. (dalej Urząd Miejski) o potwierdzenie prawa do rekompensaty. We wniosku wskazali, że (jako) właściciele mienia pozostawionego powrócili do Polski w 1958 r. a grunty wchodzące w skład mienia pozostawionego są w posiadaniu sowchozu.

W piśmie z 14 grudnia 1990 r. do Sądu Rejonowego w R. wskazali, że do 1950 r. byli właścicielami nieruchomości, a potem wszystko zostało zabrane do kołchozu; im pozostawiono jedynie budynek mieszkalny i działkę przyzagrodową; do 1957 r. pracowali w kołchozie.

Ze znajdującego się w aktach sprawy wyroku Sądu Rejonowego w Raciborzu z dnia 21 lutego 1991 r. sygn. akt I C 209/90 wynika, że H. i S. "S." (winno być "S.") pozostawili w związku z wojną rozpoczętą we wrześniu 1939 r. w miejscowości S., woj. wileńskie, gospodarstwo rolne o powierzchni "7" (winno być "7,5"; k. 3v akt administracyjnych) ha wraz z zabudowaniami. Z oświadczenia Z. S. (winno być "S."; k. 63, 37, 33 akt administracyjnych) z dnia 5 lipca "2005" (winno być "2011"; k. 124 akt administracyjnych) r., wynika że repatriacja właścicieli nieruchomości nastąpiła dopiero w 1958 r. "z powodu braku miejsca w transporcie" w trakcie organizacji pierwszej repatriacji. Z oświadczenia wynika, że majątek "został zabrany przez tamtejsze władze siłą i włączony do kołchozu".

Decyzją z dnia (...) kwietnia 2005 r. nr (...) (dalej decyzja) Wojewoda odmówił skarżącym (następczyniom prawnym S. i H. S. - byłych właścicieli pozostawionej nieruchomości) potwierdzenia prawa do zaliczenia wartości majątku pozostawionego poza obecnymi granicami państwa polskiego, wskazując, że S. i H. S. powrócili do kraju w 1958 r., a zatem nie repatriowali się w trybie żadnej z umów republikańskich.

Odwołanie od powyższej decyzji wniosły skarżące podnosząc, że decyzja organu I instancji jest dla stron krzywdząca i narusza zasadę równego traktowania obywateli.

W wyniku rozpoznania odwołania Minister Infrastruktury (decyzją z dnia (...) września 2005 r. nr (...)) (dalej decyzja z (...) września 2005 r.) utrzymał w mocy decyzję z (...) kwietnia 2005 r.

Na skutek wniesionej do skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 czerwca 2006 r. I SA/Wa 2159/05 (dalej wyrok I SA/Wa 2159/05) uchylił decyzję z (...) września 2005 r. i poprzedzającą ją decyzję z (...) kwietnia 2005 r.

Pismem z 19 października 2006 r. i z 1 marca 2011 r. Wojewoda wezwał strony do uzupełniania dowodów potrzebnych do wydania pozytywnej decyzji w sprawie, w tym do wskazania, w jakich okolicznościach nastąpiło opuszczenie przez właścicieli nieruchomości byłych terenów RP. Z pisma Wojewody z 4 kwietnia 2008 r. wynikało, że z uwagi na upływ 6-miesięcznego terminu do uzupełnienia wniosku, konieczne jest ponowne złożenie wniosku w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty.

W związku z powyższym skarżące pismem z dnia 12 grudnia 2008 r. złożyły ponownie wniosek w przedmiocie potwierdzenia prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami RP.

Ze znajdujących się w aktach sprawy oświadczeń J. U. z 6 kwietnia 2011 r. i I.B. wynika, że H. i S. S. do 1959 r. mieszkali we wsi S., skąd następnie wyjechali na stałe do Polski. Z protokołu rozprawy (administracyjnej) z 22 listopada 2012 r. wynika, że o wyjeździe byłych właścicieli nieruchomości zadecydowały względy rodzinne i polityczne.

Decyzją z dnia (...) stycznia 2013 r. znak (...) (dalej decyzja z (...) stycznia 2013 r.) Wojewoda odmówił potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez H. i S. S. nieruchomości poza obecnymi granicami RP wskazując, że nie opuścili oni byłych terenów RP pod wpływem przymusu w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Od tej decyzji odwołanie złożyła Z. S., podnosząc, że organ I instancji popełnił błąd w ustaleniach faktycznych przyjmując, że właściciele nieruchomości nie opuścili pod wpływem przymusu byłych ziem RP; wniosła o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia.

Decyzją z dnia (...) kwietnia 2013 r. nr (...) Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy decyzję z (...) stycznia 2013 r.

W uzasadnieniu Minister wskazał, że do potwierdzenia prawa do rekompensaty niezbędne jest ustalenie, że pierwotny właściciel był osobą uprawnioną do rekompensaty, przez spełnienie przesłanek wskazanych w art. 2 ustawy z dnia z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, dalej updr bądź ustawa zabużańska). Powołał orzecznictwo sądów administracyjnych podnosząc, że prawo do rekompensaty nie przysługuje w przypadku braku legitymowania się prawem własności pozostawionej nieruchomości, przez osobę, która w momencie opuszczenia byłego terytorium RP nie była już właścicielem tej nieruchomości. Z akt sprawy wynika, że grunty należące do H. i S. S. (poprzedników prawnych wnioskodawczyń), zostały prawie w całości przejęte przez kołchoz, a zatem z uwagi na dokonanie nacjonalizacji mienia oraz wynikającej z tego utraty tytułu własności, prawo do rekompensaty, zdaniem organu odwoławczego, nie może być w tym zakresie potwierdzone.

Minister wskazał, że okoliczności opuszczenia przez pierwotnych właścicieli Kresów Wschodnich nie mieszczą się w katalogu przyczyn wynikających bezpośrednio z wybuchu wojny w 1939 r. Z akt sprawy wynika, że właściciele nieruchomości pozostawionych opuścili byłe terytorium RP w 1958 r.

Na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego organ odwoławczy uznał, że H. i S. S. nie byli zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium RP na skutek innych okoliczności związanych bezpośrednio z wojną, o których mowa w art. 1 ust. 2 updr.

Organ wyjaśnił także, że znajdujący się w aktach sprawy wyrok Sądu Rejonowego w Raciborzu z dnia 21 lutego 1991 r. sygn. akt I C "209/60" (winno być "209/90"; k. 3-3v akt administracyjnych) (dalej wyrok I C 209/90), potwierdzający fakt pozostawienia przez małżonków S., nieruchomości w miejscowości S., woj. wileńskie, nie może wiązać organu, co do przyczyn i okoliczności opuszczenia Kresów Wschodnich, bowiem te przesłanki uregulowane są w ustawie z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP. Minister wskazał, że wbrew twierdzeniom skarżącej, Wojewoda rzetelnie ustalił okoliczności opuszczenia przez H. i S. S. Kresów Wschodnich, do czego był obowiązany wyrokiem I SA/Wa 2159/05.

Skarżące wniosły skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając decyzji z 10 kwietnia 2013 r. naruszenie:

1.

art. 1 updr przez jego błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowym przyjęciu, że H. i S. S. nie byli zmuszeni do opuszczenia byłego terytorium RP na skutek innych okoliczności związanych z wojną z 1939 r., o jakich mowa w art. 1 ust. 2 ustawy;

2.

art. 2 updr przez błędną wykładnię polegającą na nieprawidłowym przyjęciu, że jako właściciela nieruchomości pozostawionej poza granicami RP rozumieć należy jedynie osobę, której prawo własności do przedmiotowej nieruchomości przysługiwało w chwili repatriacji;

3.

art. 3 ust. 2 w zw. z art. 1 i art. 2 updr przez uznanie, że spadkobiercom właścicieli nieruchomości zabużańskich, którym wyrokiem I C 209/90 potwierdzono fakt pozostawienia przez H. i S. S. nieruchomości w miejscowości S., województwo wileńskie, nie przysługuje prawo do rekompensaty;

4.

art. 6, 7, 8 i 107 § 3 k.p.a. przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, nie wskazanie przyczyn, dla których organ odmówił wiarygodności oraz mocy dowodowej zeznaniom stron w zakresie przyczyn opuszczenia przez S. i H. S. swojego miejsca zamieszkania i nierozważenie czy mieli oni możliwość rozporządzenia swoim majątkiem przed wyjazdem do Polski.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty skargi wnieśli o uchylenie zaskarżonej decyzji.

W odpowiedzi na skargę Minister Skarbu Państwa wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.

Sąd I instancji uznał, że materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 z późn. zm.). Ustawa ta określa zasady realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP w wyniku wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., dokonanego na podstawie wymienionych w niej tzw. układów republikańskich (art. 1 ust. 1) bądź umowy granicznej z 15 lutego 1951 r. (art. 1 ust. 1a). Przepisy ustawy zabużańskiej stosuje się także do osób, które na skutek innych okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r., były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (art. 1 ust. 2). W myśl art. 2 updr (przy uwzględnieniu treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 października 2012 r. SK 11/12, dalej wyrok SK 11/12) prawo to przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1. W przypadku śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom, albo niektórym wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (art. 3 ust. 2 zd. pierwsze updr) tj. posiadają obywatelstwo polskie.

Ustawodawca, ustalając w przywołanych wyżej przepisach krąg osób uprawnionych do rekompensaty za utracone nieruchomości przyznał to prawo: 1. obywatelom polskim; 2. posiadającym w przeszłości nieruchomości położone na byłym terytorium RP, a więc położne na obszarze Kresów Wschodnich, który przed wybuchem II wojny światowej leżał w granicach państwa polskiego, a obecnie znajduje się poza tymi granicami; 3. osobom, które zmuszone były do przesiedlenia się w wyniku wypędzenia lub opuszczenia tych terenów w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. dokonanego na podstawie wymienionych w ustawie układów wymienionych w art. 1, względnie przesiedlenia na podstawie umowy wskazanej w ust. 1a ustawy zabużańskiej bądź zmuszone były w innych okolicznościach związanych z wojną opuścić Kresu. Z treści akt niniejszej sprawy bezspornie wynika, że poprzednicy prawni skarżących - H. i S. S. - do listopada 1958 r. zamieszkiwali we wsi S., na terytorium (w dacie repatriacji) ZSSR. Na Kartach Ewidencyjnych Repatrianta jako data przekroczenia przez nich granicy RP widnieje dzień 7 grudnia 1958 r. Ich wyjazd związany był przede wszystkim z pogarszającymi się warunkami życiowymi spowodowanymi m.in. włączeniem gruntów rolnych do kołchozu i chęcią połączenia się z rodziną.

Takie okoliczności opuszczenia byłych ziem RP nie pozostają w związku przyczynowym z okolicznościami wynikającymi bezpośrednio z wojny rozpoczętej w 1939 r., gdyż wojna miała na powyższą sytuację wpływ jedynie pośredni, co słusznie podkreśliły organy orzekające.

Jak wynika z akt sprawy i co potwierdziła również Z. S. w piśmie z 5 lipca 2011 r. (data wpływu do Śląskiego Urzędu Wojewódzkiego (; k. 124 akt administracyjnych]), poprzednicy prawni skarżących nie pozostawili prawa majątkowego, jakim jest własność nieruchomości, za utratę którego należałby się ekwiwalent pieniężny w postaci prawa do rekompensaty. Opuszczając byłe terytorium RP nie legitymowali się oni prawem własności do przedmiotowej nieruchomości, bowiem "cały majątek został zabrany przez tamtejsze władze i włączony do kołchozu".

Tym samym, zdaniem Sądu I instancji, nie została spełniona materialnoprawna przesłanka przyznania prawa do rekompensaty, określona w art. 2 updr, co przesądza odmowę przyznania prawa do rekompensaty. Za nietrafny Sąd I instancji uznał, podniesiony w skardze, zarzut naruszenia przez organy orzekające w sprawie, tego przepisu.

Za niezasadne Sąd uznał pozostałe zarzuty skargi, bowiem postępowanie w sprawie poprzedzone zostało przeprowadzeniem postępowania wyjaśniającego i rozprawą administracyjną, a wydane w sprawie orzeczenia uzasadnione są w sposób prawidłowy i zrozumiały.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła Z. S., reprezentowana przez pełnomocnika adw. R. S., zaskarżając w całości wyrok I SA/Wa 1307/13. Powyższemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1.

przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.) przepisów art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP;

2.

przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 77 § 1 i 4 i art. 80 k.p.a.

Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy WSA w Warszawie do ponownego rozpoznania i zasadzenie od strony przeciwnej na rzecz skarżącego, na podstawie art. 203 p.p.s.a. kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Skarbu Państwa wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W świetle art. 183 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 z późn. zm., dalej p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 października 2009 r. sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010 z. 1 poz. 1).

W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania.

Zarzut naruszenia art. 1 i 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami RP (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, zm. z 2006 r. Nr 195, poz. 1437; z 2008 r. Nr 197, poz. 1223; z 2010 r. Nr 257, poz. 1726) przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie okazał się zasadny.

Zagadnienia czy w sytuacji, w której - w dacie repatriacji - majątek nieruchomy repatrianta był już włączony do kołchozu, nieruchomości, których był poprzednio właścicielem można było uznać za "nieruchomości pozostawione" - w rozumieniu art. 1 ust. 2 uprd i czy repatriacja dokonana na podstawie ww. umowy z dnia 25 marca 1957 r. zawartej pomiędzy Rządem PRL a Rządem ZSRR w sprawie terminu i trybu repatriacji z ZSRR osób narodowości polskiej (Dz. U. Nr 47, poz. 222, dalej umowa z 1957 r.), mogła być podstawą do ubiegania się o potwierdzenie prawa do rekompensaty na podstawie ustawy zabużańskiej, były do niedawna sporne w orzecznictwie sądowoadministracyjnym.

Już po wydaniu zaskarżonego wyroku z 25 listopada 2013 r., I SA/Wa 1307/13, Naczelny Sąd Administracyjny podjął dnia 16 grudnia 2013 r. uchwałę w składzie siedmiu sędziów (sygn. akt I OPS 11/13, ONSAiWSA 2014/6/90, dalej uchwała I OPS 11/13).

W uchwale tej Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że włączenie do kołchozu lub nacjonalizacja z innych przyczyn nieruchomości, których dotyczy art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418 z późn. zm.), samo przez się nie wyklucza prawa do rekompensaty, określonego w art. 2 tej ustawy.

W obszernym uzasadnieniu uchwały I OPS 11/13, Naczelny Sąd Administracyjny wskazał w szczególności, że wykładnia, uzależniająca przyznanie prawa do rekompensaty zabużańskiej od legitymowania się tytułem własności do nieruchomości, w chwili opuszczenia Kresów, prowadzi do zróżnicowania sytuacji prawnej przedwojennych właścicieli nieruchomości zabużańskich - w zakresie praw majątkowych. Zróżnicowanie to ma charakter arbitralny, gdyż nie jest powiązane z celem ustawy i jest następstwem sytuacji czysto przypadkowych, wykładnia ta nie może być stosowana przez sądy i organy działające w państwie prawa (art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. Nr 78, poz. 483; sprost. z 2001 r. Nr 28, poz. 319; zm. z 2006 r. Nr 200, poz. 1471; z 2009 r. Nr 114, poz. 946, dalej Konstytucja RP; ONSAiWSA 2014/6/90 s. 73-74).

Prawo do rekompensaty winno wiązać się z faktem pozostawienia przez obywatela polskiego swojego majątku nieruchomego, stanowiącego w momencie wybuchu II Wojny Światowej jego własność a który to majątek, w związku z ww. wojną, obywatel polski zmuszony był opuścić. W tych warunkach, wymaganie by przedwojenny właściciel nieruchomości położonej na Kresach, w celu otrzymania rekompensaty legitymował się w stosunku do niej tytułem własności, w dacie repatriacji, stanowi niczym nieuzasadnioną, nadinterpretację przepisów ustawy o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Naczelny Sąd Administracyjny wyraził pogląd, że wprawdzie umowa z 1957 r. nie jest wprost wymieniona w art. 1 ust. 1 i 1a ustawy zabużańskiej, ale może być traktowana jako "inna okoliczność związaną z wojną rozpoczętą w 1939 r." o której mowa w art. 1 ust. 2 updr (wyrok NSA z 8 marca 2013 r., I OSK 1813/11). Repatriacja ta niezaprzeczalnie stanowiła bezpośrednią konsekwencję zmiany granic państwowych, a ta zaś była następstwem II Wojny Światowej (uzasadnienie uchwały I OPS 11/13, ONSAiWSDA 2014/6/90, s. 71-72).

Podobne stanowisko zaprezentował Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 grudnia 2014 r., I OSK 899/13, Lex 1650434, uznając prawo do rekompensaty spadkobiercy byłego właściciela nieruchomości, położonej w dniu 1 września 1939 r. w granicach Rzeczypospolitej Polskiej, który to właściciel przed wyjazdem do Polski wraz z rodziną, co miało miejsce w 1959 r., w części sprzedał nieruchomość (dom mieszkalny i stodołę), a w pozostałej części - majątek nieruchomy repatrianta został włączony do kołchozu. Za przyjętą w uchwale I OPS 11/13 wykładnią art. 1 i 2 updr opowiedział się Naczelny Sąd Administracyjny w szczególności w wyrokach z: 12 marca 2014 r., I OSK 3015/13, Lex 1487801; 20 maja 2014 r., I OSK 2665/12, Lex 1478760; 19 września 2014 r., I OSK 321/13, 1664463; 10 marca 2015 r., I OSK 1516/13, Lex 1773535; 7 maja 2015 r., I OSK 2274/13, Lex 1794817).

Wyrok Sądu Rejonowego w Raciborzu z dnia 21 lutego 1991 r. sygn. akt I C 209/90 (prawidłowy odpis k. 3-3v; odpis z omyłkową nazwą miejscowości k. 93 akt administracyjnych), którym Sąd ten ustalił skład majątku pozostawionego przez byłych właścicieli mienia zabużańskiego, wiązał w kontrolowanej sprawie organy jedynie w tym, co stanowiło istotę rozstrzyganej przez Sąd powszechny sprawy, a więc co do składu ustalonego w tym postępowaniu cywilnym mienia (art. 365 § 1 k.p.c.). Rozstrzygnięcie o tym, czy właściciela tego mienia można było uznać za właściciela mienia "pozostawionego" - w rozumieniu ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty za mienie pozostawione poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej - należało już do kompetencji organu administracji, prowadzącego postępowanie wszczęte wnioskiem skarżących z dnia 12 grudnia 2008 r. Okoliczność ta stanowi bowiem przesłankę materialnoprawną, przewidzianą przepisami ustawy zabużańskiej, która jest weryfikowana w postępowaniu prowadzonym na podstawie jej przepisów. W dacie wydawania przez Sąd powszechny wyroku I C 209/90, przepisy ustawy, stanowiącej podstawę prawną wniosku z dnia 12 grudnia 2008 r., nie funkcjonowały w ogóle w obrocie prawnym a zatem, choćby już tylko z tej przyczyny Sąd Rejonowy w Raciborzu, wydając wyrok w dniu 21 lutego 1991 r., nie mógł o tej przesłance orzec.

Skład orzekający w pełni podziela stanowisko wyrażone w uchwale I OPS 11/13 a w związku z tym, skoro podstawą wydania w analizowanej sprawie decyzji odmownych była, odmienna od powyższej, wykładnia prawa materialnego, to należało przyjąć, że oddalenie skargi wyrokiem I SA/Wa 1307/13 naruszało art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 2 updr.

Trafnie skarżąca kasacyjnie wskazuje na naruszenie wyrokiem I SA/Wa 1307/13, art. 170 p.p.s.a. (s. 2 skargi kasacyjnej). Zgodnie z art. 170 p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Swoistość mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia sądu wyraża się w tym, że obejmuje także inne sądy (w tym Naczelny Sąd Administracyjny) i inne organy państwowe (w tym orzekające w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym), które muszą brać pod uwagę nie tylko fakt istnienia, ale i treść prawomocnego orzeczenia sądu administracyjnego. Podmioty te są faktem i treścią prawomocnego orzeczenia sądu związane, co implikuje w sposób bezwzględny wzięcie tego pod uwagę w wydawanych przez nie rozstrzygnięciach. Ratio legis art. 170 p.p.s.a. polega na tym, że gwarantuje on zachowanie spójności i logiki działania organów państwowych, zapobiegając funkcjonowaniu w obrocie prawnym rozstrzygnięć nie do pogodzenia w całym systemie sprawowania władzy (wyrok NSA z: 19 maja 1999 r., IV SA 2543/98; 9 czerwca 2006 r., I OSK 1268/05; 26 marca 2007 r., II FSK 418/06, akceptowane przez J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis 2012, s. 435-436, uw. 2, 7; B. Dauter w: B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer 2011 r., s. 477-477 uw. 3-5). Podmioty, o których mowa w art. 170 p.p.s.a., bez wyjątku muszą przyjmować, że dana kwestia prawna w odniesieniu do danego podmiotu kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu - także niezaskarżonym przez strony wyroku Wojewódzkiego sądu administracyjnego. W kolejnym postępowaniu, w którym pojawia się dana kwestia, nie może już być ona ponownie badana (M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz, M. Grzywacz w: red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, C. H. Beck 2015 s. 662-663, nb 3-5). W prawomocnym wyroku I SA/Wa 2159/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyraził w sposób wiążący ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania (art. 153 i 170 p.p.s.a.; k. 61-54 akt administracyjnych), których wojewoda w decyzji z 24 stycznia 2013 r. i Minister w decyzji z 10 kwietnia 2013 r. nie respektowali, a których to decyzji Sąd wyrokiem I SA/Wa 1307/13 nie skasował. Wykładnia zaprezentowana w wyroku I SA/Wa 2159/05, odpowiada wykładni zaprezentowanej w uchwale I OPS 11/13.

Naruszenie art. 77 § 1 i 4 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (uchwała I OPS 10/09) miało miejsce, choć nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy.

Skoro istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona, a Sąd I instancji z naruszeniem art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uwzględnił skargę, uchylił zaskarżony wyrok i rozpoznał skargę, uchylając zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 1 ust. 1 i 2 oraz art. 2 updr). Rozpoznając sprawę Wojewoda Sląski orzeknie, mając na uwadze ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, zaprezentowane w niniejszym wyroku (art. 170 i 153 p.p.s.a.).

O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200 i art. 203 pkt 1 p.p.s.a.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.