Orzeczenia sądów
Opublikowano: LEX nr 3012462

Wyrok
Naczelnego Sądu Administracyjnego
z dnia 29 kwietnia 2020 r.
I OSK 2987/19
Przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.).

Sędziowie: NSA Przemysław Szustakiewicz, del. WSA Ewa Kręcichwost-Durchowska.

Sentencja

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu w dniu 29 kwietnia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D. W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 maja 2019 r. sygn. akt II SA/Wa 269/19 w sprawie ze skargi D. W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia (...) grudnia 2018 r. nr (...) w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie faktyczne

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 30 maja 2019 r., II SA/Wa 269/19, oddalił skargę małoletniego D. W. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego B. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z (...) grudnia 2018 r. nr (...) utrzymującą w mocy decyzję tego organu z (...) sierpnia 2018 r. o odmowie przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270 z późn. zm.; dalej jako: "ustawa emerytalna") jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełni następujące warunki: jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie ma niezbędnych środków utrzymania. Ponieważ renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej, w pierwszej kolejności bada się uprawnienia do świadczenia ewentualnie przysługującego osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy. W sprawach świadczeń w drodze wyjątku ważne są przyczyny, z jakich doszło do niespełnienia wymogów do uzyskania uprawnień do świadczeń w trybie zwykłym, konieczne jest zbadanie, czy brak uprawnień jest spowodowany szczególnymi okolicznościami.

Sąd podzielił ocenę organu, że w sprawie takie szczególne okoliczności nie zaszły, zmarły ojciec dziecka nie uzyskał uprawnień do świadczeń z powodów, których nie można zakwalifikować jako szczególne przeszkody w podjęciu czy kontynuowaniu zatrudnienia, wobec czego małoletni nie może skutecznie domagać się renty rodzinnej w drodze wyjątku. W oparciu o materiał sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że przyczyną braku zatrudnienia i przerwy w ubezpieczeniu były szczególne okoliczności, na które zainteresowany nie miał wpływu. Alkoholizm nie skutkujący orzeczoną niezdolnością do pracy nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zmarły w wieku 43 lat ojciec dziecka legitymował się łącznie okresem ubezpieczenia w wymiarze 9 lat i 8 miesięcy, z czego w okresie 10 lat przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentowano tylko 1 rok, 2 miesiące, 23 dni tych okresów. Wobec ojca dziecka nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Na podstawie dokumentacji medycznej ustalono, że ojciec dziecka podejmował niekonsekwentne próby leczenia odwykowego, które obejmują lata 2006-2008. Poza tym okresem brak jest jakichkolwiek danych o kontynuowaniu leczenia, ponadto lekarz orzecznik orzeczeniem z 15 listopada 2018 r. ustalił, że alkoholizm i współistniejące choroby aż do zgonu nie skutkowały u ojca dziecka żadnym stopniem niezdolności do pracy. Z opinii sądowo-lekarskiej dostarczonej przez skarżącą wynika, że zmarły podejmował pracę, jednak była to praca nie objęta ubezpieczeniem. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W świetle zebranego materiału ojciec dziecka aż do zgonu mógł - niezależnie od swego uzależnienia i jego ewentualnych skutków - pracować bez żadnych ograniczeń. Nie ma żadnych dowodów, by jego zgon był poprzedzony choćby częściową niezdolnością do pracy, lekarz orzecznik analizując przedłożoną mu dokumentację takiej niezdolności nie potwierdził.

W skardze kasacyjnej strona skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu I instancji w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnym w Warszawie do ponownego rozpoznania, a także zrzekła się przeprowadzenia rozprawy.

Sądowi I instancji zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 83 ustawy emerytalnej przez przyjęcie, że zespół uzależnienia alkoholowego nie stanowi przesłanki stanowiącej szczególną okoliczność w rozumieniu tego przepisu, a wymiar okresu składkowego (1 rok, 2 miesiące oraz 23 dni) spowodowany przez zespół uzależnienia alkoholowego nie jest okresem "stosunkowo krótkim" w kontekście wystąpienia skutków choroby u ojca małoletniego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że sam fakt zaistnienia choroby alkoholowej wprawdzie nie stanowi szczególnej okoliczności z art. 83 ustawy emerytalnej, ale w przypadku zmarłego skutki tej choroby z całą pewnością spowodowały powstanie szczególnych okoliczności w postaci pozbawienia go realnej pozycji na rynku pracy, a zarazem możliwości podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia. Występujące u zmarłego widoczne fizyczne objawy choroby alkoholowej, jak i te o charakterze psychicznym wskazane w treści skargi do Sądu I instancji, mogłyby zostać zakwalifikowane jako wskazane w orzecznictwie wszelkiego rodzaju sytuacje, które czynią daną osobę nieatrakcyjną na rynku pracy (I OSK 733/08, I OSK 1282/10, I OSK 1525/10). Sam fakt choroby alkoholowej zmarłego, mającej wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, nie może być traktowany jako przyczyna nieprzyznania świadczenia, a przez to wyłączenie jego małoletniego dziecka z grona adresatów normy zawartej w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej (I OSK 781/10).

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Uzasadnienie prawne

Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje:

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej.

Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie okazała się skuteczna. Postawiony zarzut dotyczy prawa materialnego, wobec czego przyjęty w sprawie stan faktyczny nie został podważony i nie jest sporny. Natomiast zarzut naruszenia art. 83 ustawy emerytalnej nie jest uzasadniony i nie mógł odnieść skutku. Po pierwsze należy zauważyć, że przepis art. 83 ustawy emerytalnej ma złożoną strukturę, a w skardze kasacyjnej nie został precyzyjnie wskazany przedmiot zaskarżenia. Mimo tej wady, biorąc pod uwagę sformułowany zarzut i argumenty uzasadnienia, możliwe jest ustalenie, że dotyczy on przesłanki "szczególnych okoliczności", o jakich mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Zgodnie z tym przepisem, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia osobom, które m.in. wskutek "szczególnych okoliczności" nie spełniają ustawowych warunków do uzyskania odpowiedniego świadczenia.

Po wtóre, trzeba zwrócić uwagę, że w odniesieniu do tak sformułowanej przesłanki nie jest uprawnione stawianie zarzutu błędnej wykładni. Ustawodawca w tym zakresie posłużył się klauzulą generalną, bo taki charakter ma użyty w tekście przepisu zwrot "szczególne okoliczności". Cechą klauzul generalnych jest to, że stanowią one skierowany do stosującego prawo nakaz dokonania oceny określonych stanów, wskazując kryteria takiej oceny. Posłużenie się wyrażeniem o cechach klauzuli generalnej pozwala ustawodawcy nadać regulacji pewną dozę elastyczności, konieczną w tych przypadkach, gdy kazuistyczne wymienienie przesłanek nie jest celowe lub możliwe np. ze względu na nieprzewidywalne zróżnicowanie stanów faktycznych. Ciężar dokonania oceny i zakwalifikowania stanu faktycznego jako spełniającego przesłankę ustawową leży w tych przypadkach na podmiocie stosującym prawo. Kwalifikacja ta nie jest jednak pochodną wykładni, zwrot o charakterze ocennym nie poddaje się bowiem działaniom interpretacyjnym. To nie na drodze czynności interpretacyjnych, poprzez zastosowanie dyrektyw wykładni, możliwe jest ustalenie, czy w sprawie zaistniała okoliczność szczególna. Także w skardze kasacyjnej nie powołano naruszonych przez Sąd I instancji dyrektyw interpretacyjnych. Wskazanie, że zespół uzależnienia alkoholowego i jego skutki powinien zostać zakwalifikowany jako szczególna okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej stanowi zarzut niewłaściwego zastosowania, związany jest bowiem z kwalifikacją prawną ustalonego stanu faktycznego. Odmowa określonym okolicznościom cechy "szczególności" będzie wadliwa, jeżeli przykładowo ma charakter arbitralny, nie podano uwzględnionych kryteriów lub pominięto kryterium istotne, ich dobór był sprzeczny z zasadami doświadczenia życiowego czy wiedzą specjalistyczną. Ta wadliwość postawionego zarzutu wyraźnie jest widoczna przy kwestionowaniu w skardze kasacyjnej, że wymiar okresu składkowego w okolicznościach sprawy jest okresem stosunkowo krótkim ze względu na niemożność przezwyciężenia przez zmarłego skutków uzależnienia. Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie zawiera przesłanki odnoszącej się do czasu opłacania składek na ubezpieczenie i w konsekwencji nie można dokonywać wykładni takiej przesłanki. Kryterium to pojawia się w orzecznictwie w odniesieniu do okoliczności poszczególnych spraw, stosowane dla oceny, czy zachodzące w niej okoliczności mają charakter szczególny. Odniósł się do okresu faktycznego opłacania składek także Sąd I instancji, podważanie jego stanowiska powinno być jednak połączone z kwestionowaniem przeprowadzonej oceny okoliczności faktycznych, czego skarga kasacyjna nie zawiera. Nieskuteczne jest w konsekwencji powoływanie się na cytowane w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyroki. Warunkiem powołania się na stanowisko zajęte w jakiejś sprawie przez sąd jest uprzednie wykazanie tożsamości stanu faktycznego obu spraw, co nabiera szczególnej wagi w przypadku sporu o kwalifikację jakichś stanów w kategoriach ich doniosłości (szczególności).

W konsekwencji podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut został uznany za nieskuteczny. Nie było w sprawie podstaw do stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, skoro powodem, dla których zmarły nie spełniał warunków do uzyskania prawa do emerytury lub renty nie były żadne okoliczności, które miałyby charakter szczególny. Przyznano, że nie jest nim sama choroba alkoholowa. Nie zakwestionowano, że zmarły nie był niezdolny do pracy, ani ze względu na ogólny stan zdrowia, ani ze względu na uzależnienie. Nie podważono, że leczenie odwykowe miało miejsce w przeszłości, a wiek zmarłego dawał mu możliwość nabycia wymaganego stażu ubezpieczenia. Ustalono także, że zmarły podejmował się zarobkowania, ale nie był objęty ubezpieczeniem. W tych okolicznościach niska atrakcyjność zmarłego na rynku pracy, na co zwracano uwagę w skardze i skardze kasacyjnej, nie jest okolicznością szczególną, uzasadniającą przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Ustalone okoliczności faktyczne nie wskazują, aby przeszkody w nabyciu stażu ubezpieczenia miały charakter wyjątkowy, zmarły nie mógł go nabyć ze względów obiektywnych.

Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej.

Tekst orzeczenia pochodzi ze zbiorów sądów administracyjnych.