Orzeczenia sądów
Opublikowano: ZOTSiS 2015/11/I-760

Wyrok
Trybunału Sprawiedliwości
z dnia 17 listopada 2015 r.
C-115/14

UZASADNIENIE

Streszczenie

ECLI:EU:C:2015:760

Streszczenie wyroku

1. Pytania prejudycjalne - Właściwość - Pytanie zadane w odniesieniu do sporu zamykającego się w obrębie jednego państwa członkowskiego - Pytanie dotyczące zamówienia publicznego objętego zakresem stosowania uregulowań Unii - Włączenie ze względu na niewątpliwe znaczenie transgraniczne zamówienia

(art. 267 TFUE; dyrektywa 2004/18 Parlamentu Europejskiego i Rady)

2. Zbliżanie ustawodawstw - Procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi

[dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 96/71, art. 3 ust. 1 akapit pierwszy lit. c); 2004/18, zmieniona rozporządzeniem nr 1251/2011, art. 26]

3. Swoboda świadczenia usług - Ograniczenia - Procedury udzielania zamówień publicznych na usługi - Uregulowanie krajowe wymagające od oferentów zobowiązania się do zapłaty minimalnego wynagrodzenia pracownikom wykonującym usługi - Dopuszczalność

[art. 56 TFUE; dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 96/71, art. 3 ust. 1 akapit pierwszy lit. c); 2004/18, zmieniona rozporządzeniem nr 1251/2011, art. 26]

4. Zbliżanie ustawodawstw - Procedury udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi - Dyrektywa 2004/18 - Udzielanie zamówień - Podstawy wykluczenia z udziału w przetargu - Odmowa przez oferenta zobowiązania się do zapłaty minimalnego wynagrodzenia personelowi, który ma wykonywać usługi - Dopuszczalność

[dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady: 96/71, art. 3 ust. 1 akapit pierwszy lit. c); 2004/18, zmieniona rozporządzeniem nr 1251/2011, art. 26]

1. Okoliczność, iż sąd krajowy powołał się formalnie w pytaniu prejudycjalnym na określone przepisy prawa Unii, nie stoi na przeszkodzie temu, by Trybunał przekazał temu sądowi wszelkie wskazówki dotyczące wykładni, które mogą być pomocne w rozstrzygnięciu rozpatrywanej przez niego sprawy, niezależnie od tego, czy sąd krajowy powołał się na nie w treści pytań. W tym względzie do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu.

Co się tyczy pytania dotyczącego wykładni jednego z przepisów dyrektywy 2004/18 w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi, pytanie takie jest dopuszczalne, choćby nawet zostało przedstawione w ramach sporu, w którym wszystkie elementy zawierają się wewnątrz jednego tylko państwa członkowskiego, ponieważ wartość danego zamówienia przekracza ewidentnie odpowiedni próg zastosowania dyrektywy 2004/18 a zamówienie to niewątpliwie ma transgraniczne znaczenie.

(por. pkt 46, 49, 51)

2. Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi, zmienionej rozporządzeniem nr 1251/2011, należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, które nakazuje oferentom i ich podwykonawcom przedstawienie przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

W istocie bowiem art. 26 dyrektywy 2004/18 w związku z dyrektywą 96/71 dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług, zezwala na to, by przyjmujące państwo członkowskie ustanowiło w ramach udzielania zamówienia publicznego bezwzględnie wiążącą normę minimalnej ochrony, o której mowa w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) tej ostatniej dyrektywy wymagającą od przedsiębiorstw mających siedzibę w innych państwach członkowskich stosowania minimalnej stawki wynagrodzenia wobec pracowników oddelegowanych na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego w celu realizacji tego zamówienia publicznego. Tymczasem tego rodzaju norma jest elementem składowym poziomu ochrony, który należy zapewnić omawianym pracownikom.

(por. pkt 66, 77; pkt 1 sentencji)

3. Nakazanie, na podstawie przepisów krajowych, zapłaty minimalnego wynagrodzenia przez oferentów i ich potencjalnych podwykonawców mających siedzibę w państwie członkowskim innym niż to, do którego należy instytucja zamawiająca, i w którym minimalne stawki wynagrodzenia są niższe, stanowi dodatkowy ciężar gospodarczy, którego skutkiem może być powstrzymanie, utrudnienie lub zmniejszenie atrakcyjności realizacji ich świadczeń w przyjmującym państwie członkowskim. W związku z tym przepis tego rodzaju może stanowić ograniczenie w rozumieniu art. 56 TFUE. Jednakże taki przepis krajowy co do zasady może być uzasadniony celem ochrony pracowników. Jest tak w wypadku stawki minimalnego wynagrodzenia określonej w przepisie ustawowym, który jako bezwzględnie wiążąca norma ochrony minimalnej ma zasadniczo zastosowanie, ogólnie, do wszystkich przetargów publicznych w danym państwie, bez względu na branżę i który zapewnia minimalną ochronę socjalną, gdy żadne inne uregulowanie krajowe nie przewiduje dla danej branży niższego wynagrodzenia minimalnego.

(por. pkt 69, 70, 75, 76)

4. Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi, zmienionej rozporządzeniem nr 1251/2011, należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, które wymaga wykluczenia z udziału w przetargu publicznym oferentów i ich podwykonawców, którzy odmówią przedstawienia przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

W tym względzie wykluczenia z udziału w przetargu nie można zakwalifikować jako kary. Jest ono jedynie konsekwencją uchybienia wymogowi zapisanemu w ogłoszeniu o zamówieniu, mającemu na celu podkreślenie przede wszystkim wagi przestrzegania bezwzględnie obowiązującej normy minimalnej ochrony, wyraźnie dozwolonemu na podstawie art. 26 dyrektywy 2004/18. Takie wykluczenie ma odpowiedni i proporcjonalny charakter, ponieważ można je zastosować dopiero po tym, jak w odpowiedzi na wezwanie do uzupełniania oferty poprzez dołączenie tego zobowiązania dany podmiot odmówi zastosowania się do tego wezwania.

(por. pkt 83, 87, 88; pkt 2 sentencji)

Wstęp

W sprawie C-115/14

mającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberlandesgericht Koblenz (Niemcy) postanowieniem z dnia 19 lutego 2014 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 11 marca 2014 r., w postępowaniu

RegioPost GmbH & Co. KG

przeciwko

Stadt Landau in der Pfalz,

przy udziale:

PostCon Deutschland GmbH,

Deutsche Post AG,

TRYBUNAŁ (czwarta izba),

w składzie: L. Bay Larsen, prezes trzeciej izby, pełniący obowiązki prezesa czwartej izby, J. Malenovský, M. Safjan, A. Prechal (sprawozdawca) i K. Jürimäe, sędziowie,

rzecznik generalny: M. P. Mengozzi,

sekretarz: M. K. Malacek, administrator,

uwzględniając procedurę pisemną i po przeprowadzeniu rozprawy w dniu 29 kwietnia 2015 r.,

rozważywszy uwagi przedstawione:

- w imieniu RegioPost GmbH & Co. KG przez A. Günthera, Rechtsanwalt,

- w imieniu Stadt Landau in der Pfalz przez R. Goodarziego, Rechtsanwalt,

- w imieniu PostCon Deutschland GmbH w imieniu T. Bracha, Rechtsanwalt,

- w imieniu Deutsche Post AG przez W. Krohna i T. Schneidera, Rechtsanwälte,

- w imieniu rządu niemieckiego przez T. Henzego i A. Lippstreu, działających w charakterze pełnomocników,

- w imieniu rządu duńskiego przez C. Thorninga i M. Wolff, działających w charakterze pełnomocników,

- w imieniu rządu włoskiego przez G. Palmieri, działającą w charakterze pełnomocnika, wspieraną przez M. M. Salvatorellego, avvocato dello Stato,

- w imieniu rządu austriackiego przez M. M. Fruhmanna, działającego w charakterze pełnomocnika,

- w imieniu rządu norweskiego przez K. Nordland Hansen i P. Wenner?sa, działających w charakterze pełnomocników,

- w imieniu Komisji Europejskiej przez A. Tokára, J. Enegrena i S. Grünheid, działających w charakterze pełnomocników,

po zapoznaniu się z opinią rzecznika generalnego na posiedzeniu w dniu 9 września 2015 r.,

wydaje następujący

Uzasadnienie

Wyrok

1

Wniosek o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym dotyczy wykładni art. 56 TFUE w związku z art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług (Dz.U. 1997, L 18, s. 1) i art. 26 dyrektywy 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi (Dz.U. L 134, s. 114, wyd. spec. w jęz. polskim, rozdz. 6 t. 7, s. 132 - 262, zmienionej rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1251/2011 z dnia 30 listopada 2011 r. (Dz.U. L 319, s. 43, zwanej dalej 'dyrektywą 2004/18').

2

Wniosek ten został złożony w ramach sporu między spółką RegioPost GmbH & Co. KG (zwaną dalej 'RegioPostem') a Stadt Landau in der Pfalz (miastem Landau w Nadrenii-Palatynacie, Niemcy, zwanym dalej 'miastem Landau'), w przedmiocie wymogu nałożonego na oferentów i ich podwykonawców w ramach udzielenia zamówienia publicznego na usługi pocztowe w tym mieście do zobowiązania się do zapłaty minimalnego wynagrodzenia pracownikom wykonującym usługi stanowiące przedmiot tego zamówienia.

Ramy prawne

Prawo Unii

Dyrektywa 96/71/EWG

3

Dyrektywa 96/71 w art. 1, zatytułowanym 'Zakres stosowania', stanowi:

'1. Niniejszą dyrektywę stosuje się do przedsiębiorstw prowadzących działalność w państwie członkowskim, które w ramach świadczenia usług poza jego granicami delegują pracowników zgodnie z ust. 3 na terytorium innego państwa członkowskiego.

[...]

3. Niniejszą dyrektywę stosuje się wówczas, gdy przedsiębiorstwa wymienione w ust. 1 podejmują następujące środki wybiegające poza granice państwowe:

a) delegują pracowników na własny rachunek i pod swoim kierownictwem na terytorium państwa członkowskiego, w ramach umowy zawartej między przedsiębiorstwem delegującym a odbiorcą usług, działającym w danym państwie członkowskim, o ile istnieje stosunek pracy pomiędzy przedsiębiorstwem delegującym a pracownikiem w ciągu okresu delegowania;

lub

b) delegują pracowników do zakładu albo przedsiębiorstwa należącego do grupy przedsiębiorców na terytorium państwa członkowskiego, o ile istnieje stosunek pracy między przedsiębiorstwem delegującym a pracownikiem w ciągu okresu delegowania

lub

c) jako przedsiębiorstwo pracy tymczasowej lub agencja wynajmująca personel wynajmuje [deleguje] pracownika przedsiębiorstwu [do przedsiębiorstwa], prowadzącemu [prowadzącego] działalność gospodarczą lub działającemu [działającego] na terytorium państwa członkowskiego, o ile przez cały okres delegowania istnieje stosunek pracy pomiędzy przedsiębiorstwem pracy tymczasowej lub agencją wynajmującą a pracownikiem.

[...]'

4

Artykuł 3 tej dyrektywy, zatytułowany 'Warunki [pracy i] zatrudnienia', stanowi w ust. 1 i 8:

'1. Państwa członkowskie zapewnią, że bez względu na to, jakie prawo stosuje się w odniesieniu do stosunku pracy przedsiębiorstw, o których mowa w art. 1 ust. 1, będą gwarantowały pracownikom delegowanym na ich terytorium warunki zatrudnienia, obejmujące następujące zagadnienia, które w państwie członkowskim, gdzie wykonywana jest praca, ustalone są przez:

- przepisy prawne [ustawowe], rozporządzenia lub przepisy administracyjne

i/lub

- umowy [układy] zbiorowe lub orzeczenia arbitrażowe uznane za powszechnie stosowane w rozumieniu ust. 8, o ile dotyczą one rodzajów działalności wymienionych w załączniku:

[...]

c) minimalne stawki płacy wraz ze stawką za nadgodziny; niniejszy podpunkt nie ma zastosowania do uzupełniających zakładowych systemów emerytalnych;

[...]

Dla celów niniejszej dyrektywy pojęcie minimalnej stawki płacy, o której mowa w ust. 1 lit. c), jest zdefiniowane przez prawo krajowe i/lub przez praktykę państwa członkowskiego, na którego terytorium pracownik jest delegowany.

[...]

8. Określenie »umowy [układy] zbiorowe lub orzeczenia arbitrażowe uznane za powszechnie stosowane« oznacza umowy [układy] zbiorowe lub orzeczenia arbitrażowe, które powinny być przestrzegane przez wszystkie przedsiębiorstwa w danym obszarze geograficznym, zawodzie lub przemyśle.

[...]'

Dyrektywa 2004/18

5

Motywy 2, 33 i 34 dyrektywy 2004/18 mają następujące brzmienie:

'(2) Udzielanie zamówień, na które w państwach członkowskich zawarte zostały umowy w imieniu państwa, jednostek samorządu terytorialnego lub innych podmiotów prawa publicznego, podlega poszanowaniu zasad traktatu, a w szczególności zasady swobody przepływu towarów, swobody przedsiębiorczości oraz swobody świadczenia usług, a także zasad, które się z nich wywodzą, takich jak: zasada równego traktowania, zasada niedyskryminacji, zasada wzajemnej uznawalności, zasada proporcjonalności oraz zasada przejrzystości. Niemniej jednak w przypadku zamówień publicznych powyżej pewnej wartości wskazane jest opracowanie wspólnotowych przepisów koordynujących krajowe procedury udzielania takich zamówień, które będą oparte na tych zasadach w sposób umożliwiający ich skuteczne wdrożenie oraz zapewniający otwarcie zamówień publicznych na konkurencję. Wspomniane przepisy służące koordynacji powinny być zatem interpretowane zgodnie z wymienionymi powyżej regułami i zasadami oraz innymi regułami traktatu.

[...]

(33) Warunki realizacji zamówienia zgodne są z niniejszą dyrektywą, pod warunkiem że nie są one, bezpośrednio lub pośrednio, dyskryminujące oraz są przedstawione w ogłoszeniu o zamówieniu lub w dokumentacji zamówienia. Mogą one, w szczególności, zachęcać do organizacji wewnętrznych szkoleń zawodowych, zatrudniania osób mających szczególnych trudności z integracją, a także zwalczania bezrobocia lub ochrony środowiska. [...]

(34) Ustawy, rozporządzenia i układy zbiorowe, zarówno na poziomie krajowym jak i wspólnotowym obowiązujące w zakresie warunków zatrudnienia oraz bezpieczeństwa pracy, stosowane są podczas realizacji zamówień publicznych, pod warunkiem że zarówno przepisy te, jak i ich stosowanie, zgodne są z prawem wspólnotowym. W sytuacjach transgranicznych, gdy pracownicy jednego państwa członkowskiego świadczą usługi w innym państwie członkowskim w celu realizacji zamówienia, dyrektywa [96/71] określa warunki minimalne, które muszą być spełnione przez kraj goszczący w stosunku do takich oddelegowanych pracowników. Jeżeli prawo krajowe zawiera regulacje w tym zakresie, nieprzestrzeganie tych obowiązków można uznać za poważne naruszenie lub wykroczenie wobec zasad etyki zawodowej przez danego wykonawcę, które może prowadzić do wykluczenia tego wykonawcy z udziału w procedurze udzielania zamówienia.

6

Zgodnie z przepisami art. 7 lit. b) tiret pierwsze dyrektywy 2004/18 ma ona zastosowanie w szczególności do zamówień publicznych na usługi, których wartość, nieobejmująca podatku od wartości dodanej, wynosi co najmniej 200 000 EUR, gdy chodzi o zamówienia publiczne udzielane przez instytucje zamawiające inne niż centralne organy rządowe wymienione w załączniku IV do dyrektywy.

7

Artykuł 26 wskazanej dyrektywy, zatytułowany 'Warunki realizacji zamówień', stanowi:

"Instytucje zamawiające mogą określić warunki szczególne związane z realizacją zamówienia, pod warunkiem, że są one zgodne z przepisami prawnymi Wspólnoty oraz zostały wskazane w ogłoszeniu o zamówieniu lub specyfikacjach. Warunki odnoszące się do realizacji zamówienia mogą w szczególności dotyczyć kwestii społecznych oraz ochrony środowiska.'

8

Artykuł 27 dyrektywy, zatytułowany: 'Obowiązki związane z podatkami, ochroną środowiska, przepisami o ochronie zatrudnienia oraz warunkami pracy', stanowi:

'1. Instytucja zamawiająca może określić lub zostać zobligowaną przez państwo członkowskie do określenia w dokumentach zamówienia organu lub organów, od których kandydat lub oferent może uzyskać odpowiednie informacje na temat obowiązków związanych z [...] warunka[mi] pracy obowiązującymi w danym państwie członkowskim, regionie lub miejscu, w którym zamówienie ma zostać zrealizowane oraz mającymi zastosowanie wobec robót przeprowadzanych na danym terenie lub usług świadczonych podczas realizacji zamówienia.

2. Udzielając informacji, o których mowa w ust. 1, instytucja zamawiająca żąda od oferentów lub kandydatów do udziału w procedurze zaznaczenia, aby [że] podczas sporządzania swoich ofert uwzględnili oni obowiązki wynikające z przepisów o ochronie zatrudnienia i warunkach pracy obowiązujące w miejscu, w którym zamówienie ma zostać zrealizowane.

[...]'

Prawo niemieckie

Prawo federalne

9

Paragraf 97 ust. 4 Gesetz gegen Wettbewerbsbeschränkungen (ustawy w sprawie zwalczania ograniczeń konkurencji), w brzmieniu z dnia 26 czerwca 2013 r. (BGBl. 2013 I, s. 1750), zmienionej ostatnio w drodze art. 5 ustawy z dnia 21 lipca 2014 r. (BGBl. 2014 I, s. 1066), stanowi:

'Zamówień udziela się fachowym, wydajnym, działającym zgodnie z prawem i godnym zaufania przedsiębiorstwom. Wykonanie zamówienia może podlegać dodatkowym wymogom wobec wykonawcy, dotyczącym w szczególności względów społecznych, środowiskowych lub innowacyjnych, o ile są one obiektywnie związane z danym zamówieniem i wskazane w opisie objętych zamówieniem usług. Na wykonawcę nie można nałożyć innych lub dalej idących wymogów, chyba że są one określone ustawowo na szczeblu federalnym lub kraju związkowego.'

10

Na podstawie przepisów Gesetz über zwingende Arbeitsbedingungen bei grenzüberschreitenden Dienstleistungen - Arbeitnehmer-Entsendegesetz (ustawy o bezwzględnie wiążących warunkach pracy w przypadku transgranicznego świadczenia usług - ustawa o delegowaniu pracowników) z dnia 26 lutego 1996 r. (BGBl. 1996 I, s. 227, zwanej dalej 'AEntG') w dniu le 29 listopada 2007 r. zawarty został układ zbiorowy określający minimalną stawkę płac obowiązującą w branży usług pocztowych, po czym w drodze rozporządzenia z dnia 28 grudnia 2007 r. ogłoszono, iż układ ten ma powszechne zastosowanie do wszystkich przedsiębiorstw tej branży. Jednak wyrokiem z dnia 28 stycznia 2010 r. Bundesverwaltungsgericht (federalny sąd administracyjny) stwierdził nieważność tego rozporządzenia, przez co w czasie, gdy miały miejsce okoliczności faktyczne w sprawie głównej, dla branży usług pocztowych nie istniała płaca minimalna.

11

Gesetz zur Regelung eines allgemeinen Mindestlohns (ustawa regulująca ogólne wynagrodzenie minimalne) z dnia 11 sierpnia 2014 r. (BGBl. 2014 I, s. 1348) ustanawia zasadniczo dla wszystkich pracowników, począwszy od dnia 1 stycznia 2015 r., prawo do minimalnej płacy brutto wynoszącej 8,50 EUR za godzinę.

Prawo kraju związkowego Nadrenia-Palatynat

12

Paragraf 1 Landesgesetz zur Gewährleistung von Tariftreue und Mindestentgelt bei öffentlichen Auftragsvergaben (ustawy kraju związkowego w sprawie zagwarantowania poszanowania układów zbiorowych i minimalnego wynagrodzenia przy udzielaniu zamówień publicznych) z dnia 1 grudnia 2010 r. (zwanej dalej 'LTTG') stanowi w ust. 1:

'Ustawa służy przeciwdziałaniu zakłóceniom konkurencji, które powstają przy udzielaniu zamówień publicznych wskutek wykorzystywania taniej siły roboczej, a także zmniejszeniu obciążeń dla systemów zabezpieczenia społecznego. W tym celu stanowi ona, że instytucjom zamawiającym [...] zgodnie z niniejszą ustawą wolno jest udzielać zamówień publicznych jedynie wykonawcom, którzy wypłacają swoim pracownikom minimalne wynagrodzenie określone w niniejszej ustawie, i którzy przestrzegają układów zbiorowych.'

13

Paragraf 3 LTTG, zatytułowany 'Wynagrodzenie minimalne', stanowi w ust. 1:

'Jeżeli przestrzeganie układu zbiorowego nie jest wymagane na podstawie § 4, zamówienie publiczne może być udzielone jedynie przedsiębiorcy, który przy składaniu oferty zobowiąże się na piśmie wypłacać zatrudnianym przez siebie przy wykonaniu zamówienia pracownikom wynagrodzenie w minimalnej wysokości 8,50 EUR brutto za godzinę (wynagrodzenie minimalne) oraz dostosowywać je w okresie wykonywania zamówienia do korzystnych dla pracowników zmian wynagrodzenia minimalnego [...]. [...] W przypadku braku oświadczenia o wynagrodzeniu minimalnym przy składaniu oferty oraz nieusunięcia tego braku na wezwanie oferta zostaje wykluczona z przetargu. Jeżeli [właściwa] jednostka opublikowała wzory [...] oświadczenia dotyczącego wynagrodzenia minimalnego, mogą one być wykorzystywane.'

14

W następstwie uchwalenia rozporządzenia rządu kraju związkowego Nadrenia-Palatynat z dnia 11 grudnia 2012 r. minimalna godzinowa stawka wynagrodzenia, określona w § 3 ust. 1 LTTG wynosi obecnie 8,70 EUR za godzinę brutto.

15

Zgodnie z § 4 LTTG, zatytułowanym 'Obowiązek przestrzegania układów zbiorowych':

'(1) Zamówienia publiczne, których dotyczy Gesetz über zwingende Arbeitsbedingungen für grenzüberschreitend entsandte und für regelmäßig im Inland beschäftigte Arbeitnehmer und Arbeitnehmerinnen [ustawa o bezwzględnie wiążących warunkach pracy dotyczących pracowników delegowanych za granicę lub zatrudnionych zgodnie z przepisami prawa pracy na terytorium kraju) z dnia 20 kwietnia 2009 r. (BGBl. 2009 I, s. 799)], w obowiązującym w danym momencie brzmieniu, mogą być udzielone jedynie przedsiębiorcom, którzy przy składaniu oferty zobowiążą się na piśmie wypłacać zatrudnionym przez siebie przy wykonaniu zamówienia pracownikom wynagrodzenie odpowiadające wysokością i warunkami co najmniej wymogom układu zbiorowego wiążącego przedsiębiorcę na podstawie [tej ustawy].

[...]

(6) W przypadku braku oświadczenia o przestrzeganiu układów zbiorowych przy składaniu oferty oraz nieusunięcia tego braku na wezwanie oferta zostaje wykluczona z przetargu. Jeżeli [właściwa] jednostka opublikowała wzory [...] oświadczenia dotyczącego przestrzeganiu układów zbiorowych, mogą one być wykorzystywane.'

16

Paragraf 5 LTTG, zatytułowany 'Podwykonawcy', stanowi w ust. 2:

'Jeżeli świadczenia będące przedmiotem zamówienia wykonywane są przez podwykonawców, wykonawca musi zagwarantować przestrzeganie przez podwykonawców obowiązków określonych w § 3 i 4 oraz przedłożyć instytucji zamawiającej oświadczenia każdego z podwykonawców dotyczące wynagrodzenia minimalnego i przestrzegania układów zbiorowych. [...]'

17

Paragraf 6 LTTG, zatytułowany 'Dowody i kontrole' nakłada na wykonawcę i podwykonawców określone obowiązki, dotyczące w szczególności przechowywania i udostępniania dokumentów i informacji, mających umożliwić kontrolę ze strony instytucji zamawiającej przestrzegania wymogów LTTG.

18

Paragraf 7 LTTG, zatytułowany 'Sankcje', stanowi:

'(1) W celu zapewnienia przestrzegania zobowiązań, o których mowa w §§ 3-6, na wypadek stwierdzenia zawinionego naruszenia instytucje zamawiające ustalają z wykonawcą karę umowną w wysokości 1% wartości zamówienia, przy czym całkowita suma kary w przypadku wielokrotnego naruszenia nie może przekraczać 10% wartości zamówienia. Wykonawca jest zobowiązany do zapłaty kary umownej, o której mowa w zd. 1 także wówczas, jeżeli naruszenia dopuścił się zatrudniony przez niego podwykonawca, chyba że wykonawca nie wiedział i nie mógł wiedzieć o naruszeniu. Jeżeli nałożona kara umowna jest nieproporcjonalnie wysoka, wówczas instytucja zamawiająca może obniżyć karę do stosownej wysokości na wniosek wykonawcy. [...]

(2) Instytucje zamawiające umawiają się z wykonawcą, że naruszenie stanowiące co najmniej rażące i poważne niedbalstwo wobec wymogów §§ 3-6 ze strony wykonawcy uprawnia instytucję zamawiającą do rozwiązania umowy z ważnych przyczyn bez zachowania okresu wypowiedzenia.

(3) Jeżeli wykonawca lub podwykonawca dopuścił się stanowiącego co najmniej rażące niedbalstwo lub wielokrotnego naruszenia ciążących na nim na mocy niniejszej ustawy obowiązków, instytucje zamawiające mogą wykluczyć tego wykonawcę lub podwykonawcę z przetargów publicznych na okres wynoszący maksymalnie trzy lata.

[...]'

Postępowanie główne i pytania prejudycjalne

19

Z postanowienia odsyłającego wynika, że w dniu 23 kwietnia 2013 r. miasto Landau ogłosiło na szczeblu Unii Europejskiej w trybie procedury otwartej przetarg z podziałem na części, którego przedmiotem było zamówienie publiczne na usługi pocztowe w tym mieście, w szczególności w celu zawarcia umowy ramowej dotyczącej odbioru, transportu, doręczania listów, przesyłek i paczek. Przewidywany czas trwania umowy wynosił dwa lata, z prawem dwukrotnego przedłużenia o dalszy rok umowy przez instytucję zamawiającą.

20

Punkt III 2.2, pkt 4 ogłoszenia o zamówieniu, znajdujący się w części zatytułowanej 'Sytuacja ekonomiczna i finansowa', stanowił, iż 'wykonawca winien przestrzegać przepisów [LTTG]'.

21

W czasie gdy miały miejsce okoliczności faktyczne sprawy głównej nie istniał układ zbiorowy ustalający minimalna płacę, wiążący przedsiębiorstwa branży usług pocztowych na mocy AEntG. W tym samym czasie przedsiębiorstwa nie podlegały też obowiązkowi wypłacania ogólnego wynagrodzenia minimalnego wprowadzonego w drodze ustawy z dnia 11 sierpnia 2014 r. regulującej ogólne wynagrodzenie minimalne.

22

Załącznik E6 specyfikacji warunków zamówienia będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym nosił tytuł 'Wzór oświadczenia na podstawie § 3 ust. 1 LTTG'. Załącznik ten miał na celu umożliwienie oferentom złożenia wraz z ofertami ich własnych oświadczeń dotyczących płacy minimalnej oraz takich oświadczeń podwykonawców.

23

Wzór oświadczenia miał następujące brzmienie:

'Zobowiązuję/zobowiązujemy się niniejszym:

1. wypłacać zatrudnionym przy wykonaniu świadczenia pracownikom wynagrodzenie (brutto) za godzinę co najmniej w wysokości określonej w obowiązującym w danym momencie rozporządzeniu kraju związkowego w sprawie wynagrodzenia minimalnego, o którym mowa w § 3 ust. 2 zdanie trzecie [LTTG], chyba że świadczenie wykonują osoby przyuczane do zawodu;

2. rozważnie wybierać podwykonawców, a w szczególności badać ich oferty pod względem tego, czy mogły zostać skalkulowane z uwzględnieniem wymaganego minimalnego wynagrodzenia;

3. w przypadku wykonywania zamówienia przez podwykonawców lub osoby zatrudnione przez agencję pracy tymczasowej lub osoby zatrudnione przez agencję pracy tymczasowej u podwykonawcy zapewnić wykonanie zobowiązań z § 4 ust. 1 LTTG lub § 3 ust. 1 LTTG i przedłożyć instytucji zamawiającej oświadczenia podwykonawcy i agencji pracy tymczasowej, w których zobowiązują się oni do przestrzegania minimalnego wynagrodzenia oraz układów zbiorowych.

4. prowadzić kompletną i weryfikowalną dokumentację dotyczącą pracowników zatrudnionych przy wykonaniu zamówienia, którą należy przedłożyć instytucji zamawiającej na jej na żądanie, a zatrudnionych poinformować o możliwości przeprowadzenia kontroli przez instytucję zamawiającą.'

24

W piśmie z dnia 16 maja 2013 r. RegioPost podniósł, że określone w § 3 LTTG oświadczenia o płacy minimalnej są niezgodne z prawem zamówień publicznych. Dołączył do swej oferty, złożonej w terminie, sporządzone przez siebie oświadczenia podwykonawców. Nie złożył jednak swojego własnego oświadczenia o przestrzeganiu minimalnego wynagrodzenia.

25

Pismem z dnia 25 czerwca 2013 r. miasto Landau przyznało RegioPostowi możliwość przedłożenia w terminie14 dni oświadczeń o płacy minimalnej określonych w § 3 LTTG, wskazując jednocześnie, że oferta RegioPostu zostanie wykluczona, jeżeli nie zastosuje się on do tego wezwania.

26

W piśmie z dnia 27 czerwca 2013 r. RegioPost powtórzył jedynie swoje zarzuty i oświadczył, że w razie wykluczenia jego oferty złoży odwołanie.

27

Pismem z dnia 11 lipca 2013 r. miasto Landau poinformowało RegioPost, że jego oferta nie może zostać poddana ocenie z uwagi na brak oświadczeń o płacy minimalnej, o których mowa w § 3 LTTG. W tym samym piśmie powiadomiła, że pierwsza część zamówienia zostanie udzielona PostCon Deutschland GmbH, a druga - Deutsche Post AG.

28

W drodze decyzji z dnia 23 października 2013 r. Vergabekammer Rheinland-Pfalz (izba ds. zamówień publicznych kraju związkowego Nadrenia-Palatynat) odrzuciła odwołanie wniesione w dniu 15 lipca 2013 r. przez RegioPost, uznając w szczególności, że jego oferta została słusznie wykluczona ze względu na brak oświadczeń o płacy minimalnej prawidłowo wymaganych przez instytucję zamawiającą.

29

Sąd odsyłający rozpatrujący odwołanie w niniejszej sprawie uważa, że rozstrzygnięcie tej sprawy zależy od tego, czy powinien zaniechać zastosowania § 3 LTTG ze względu na bak zgodności tego przepisu z prawem Unii.

30

Sąd odsyłający uważa, że § 3 ust. 1 LTTG zawiera warunek szczególny związany z realizacją zamówienia, który zgodnie z art. 26 dyrektywy 2004/18 jest prawnie dozwolony tylko pod warunkiem, że jest zgodny z prawem Unii.

31

Tymczasem sąd odsyłający uważa, że nie jest w stanie sprawdzić tej zgodności, w tym z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału, a w szczególności wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189).

32

Sąd odsyłający uważa, iż to, że RegioPost jest przedsiębiorstwem mającym siedzibę w Niemczech i że pozostali oferenci mają siedziby na terytorium tego państwa nie stanowi przeszkody dla wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, gdyż pytanie, czy należy zaniechać stosowania przepisu prawa krajowego ze względu na jego niezgodność z prawem Unii, jest kwestią jurydyczną, która powstaje niezależnie od przynależności państwowej uczestników postępowania przetargowego lub postępowania odwoławczego.

33

Co się tyczy zgodności przepisu krajowego będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym z art. 56 akapit pierwszy TFUE, sąd odsyłający zauważa, że ciążący na przedsiębiorstwach mających siedzibę w innych niż Republika Federalna Niemiec państwach członkowskich obowiązek ustalania wynagrodzeń wypłacanych ich pracownikom na wyższym poziomie, obowiązującym w miejscu realizacji zamówienia znajdującym się w Niemczech, odbiera tym przedsiębiorstwom przewagę konkurencyjną, która wynika dla nich z niższych kosztów wynagrodzeń. Taka przewaga jest zaś często niezbędna w celu uzyskania przeciwwagi dla przewagi strukturalnej przedsiębiorstwa krajowego i uzyskania dostępu do danego rynku. W konsekwencji wymóg przestrzegania minimalnego wynagrodzenia ustanowiony w § 3 ust. 1 LTTG stanowi przeszkodę dla przedsiębiorstw z siedzibą w innych państwach członkowskich, zasadniczo zakazaną przez art. 56 akapit pierwszy TFUE.

34

Sąd odsyłający uważa jednak, że prawo Unii nie stanowi przeszkody dla stosowania § 3 ust. 1 LTTG do tych przedsiębiorstw, jeżeli spełnione zostaną przesłanki zastosowania art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71. W opinii tego sądu mogą w tej kwestii istnieć wątpliwości.

35

Po pierwsze, sąd odsyłający zauważa, że o ile § 3 ust. 1 LTTG rzeczywiście stanowi przepis ustawowy, który określa minimalną stawkę płacy, o tyle ów przepis nie zapewnia wszystkim pracownikom wypłaty przez pracodawcę takiego wynagrodzenia. Jego cel ogranicza się bowiem do zakazania udzielania przez instytucje zamawiające zamówień publicznych oferentom, którzy nie zobowiążą się zapłacić określonego w tym przepisie minimalnego wynagrodzenia pracownikom wyznaczonym do realizacji danego zamówienia.

36

Po drugie, sąd odsyłający podnosi, że wymóg dotyczący minimalnego wynagrodzenia, o którym mowa w § 3 ust. 1 LTTG dotyczy wyłącznie pracowników wykonawcy przydzielonych do realizacji danego zamówienia publicznego. Tymczasem pracownik wyznaczony do realizacji prywatnego zlecenia tak samo zasługuje na ochronę socjalną, jak pracownik wykonujący zamówienie publiczne.

37

W kwestii nauk płynących z wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189), sąd odsyłający zwraca uwagę, że w niemieckim piśmiennictwie wskazywano w szczególności, iż należy ten wyrok rozumieć w ten sposób, że art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71 nie stanowi przeszkody dla istnienia przepisu takiego jak § 3 ust. 1 LTTG, który ustala w drodze przepisu ustawowego minimalną stawkę wynagrodzenia, chociaż należy go przestrzegać jedynie w ramach realizacji zamówień publicznych, gdyż wymóg ogólnego zastosowania dotyczy nie przepisów ustawowych, a jedynie układów zbiorowych.

38

Sąd odsyłający ma jednak poważne wątpliwości, czy stanowisko to jest prawidłowe. Co się tyczy ograniczenia podstawowej swobody takiej jak swoboda świadczenia usług, sąd uważa, że nie można logicznie interpretować art. 3 ust. 1 tej dyrektywy tak, że wymaga on, by układy zbiorowe ustalające minimalne wynagrodzenie były powszechnie obowiązujące, włączając wszystkich pracowników danego sektora, bez względu na to, czy zatrudnieni są przy realizacji zamówień publicznych czy prywatnych, a zakres przepisów ustawowych określających minimalne wynagrodzenie mógł być ograniczony jedynie do pracowników przydzielonych do realizacji zamówień publicznych.

39

Sąd odsyłający uważa, że gdyby należało stwierdzić, że przepis krajowy taki jak § 3 ust. 1 LTTG, wymagający od oferentów i ich podwykonawców zobowiązania się do wypłacania minimalnego wynagrodzenia pracownikom wykonującym świadczenia będące przedmiotem zamówienia publicznego, jest zgodny z art. 56 TFUE, należałoby się zastanowić nad zgodnością sankcji przewidzianej w tym przepisie, a mianowicie wykluczenia oferenta z udziału w procedurze udzielenia zamówienia, z art. 26 dyrektywy 2004/18.

40

Sąd odsyłający uważa, że zgodność ta budzi wątpliwości, gdyż, jeśli § 3 ust. 1 LTTG stanowi warunek szczególny związany z realizacją zamówienia w rozumieniu art. 26 tej dyrektywy, nie przewiduje ona podstawy wykluczenia z udziału w przetargu dotyczącej naruszenia takiego szczególnego warunku. Tego rodzaju podstawę wykluczenia trudno jest zresztą zrozumieć, gdyż to, czy oferent przestrzega szczególnych warunków, do czego się zobowiązał, okazuje się dopiero po udzieleniu temu przedsiębiorcy zamówienia. Nie chodzi więc o kryterium wyboru jakościowego, które może uzasadnić wykluczenie oferenta.

41

Sąd odsyłający uważa, że sankcja wykluczenia oferty w razie nieprzestrzegania § 3 ust. 1 LTTG nie jest oparta na ważnej podstawie, gdyż wymagane tym przepisem zobowiązania mają wyłącznie deklaratywny charakter.

42

Ponadto sąd odsyłający uważa, że sankcja ta jest niepotrzebna, ponieważ w ramach publicznego postępowania przetargowego takiego jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym obowiązek wypłacania minimalnego wynagrodzenia określony w § 3 ust. 1 LTTG wchodzi w skład obowiązków zawartych zarówno w ogłoszeniu o zamówieniu, jak i w specyfikacji, które zgodnie z umową obowiązują wykonawcę w następstwie przyznania mu zamówienia, a których poszanowanie zapewnić ma kara umowna przewidziana w § 7 ust. 1LTTG.

43

W tych okolicznościach Oberlandesgericht Koblenz (wyższy sąd krajowy w Koblencji) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:

'1) Czy art. 56 akapit pierwszy TFUE w związku z art. 3 ust. 1 dyrektywy [96/71] należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom prawa krajowego, które w sposób bezwzględny nakazują instytucji zamawiającej udzielać zamówień jedynie przedsiębiorcom, którzy w imieniu zarówno własnym, jak i swoich podwykonawców zobowiążą się na piśmie przy składaniu oferty do zapłaty swoim pracownikom płacy minimalnej ustalonej przez państwo w przypadku publicznych, lecz już nie prywatnych zamówień, gdy brak jest ustawowo ustalonej powszechnie obowiązującej płacy minimalnej oraz układu zbiorowego wiążącego potencjalnego wykonawcę zamówienia oraz ewentualnych podwykonawców?

2) W razie udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze:

Czy prawo Unii dotyczące zamówień publicznych, a w szczególności art. 26 dyrektywy [2004/18], należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ono przepisom krajowym takim jak § 3 ust. 1 zdanie trzecie LTTG przewidującym obowiązkowe wykluczenie oferty w przypadku niezłożenia przez podmiot gospodarczy już na etapie składania oferty odrębnego oświadczenia, iż w przypadku udzielenia zamówienia zobowiązuje się on do określonego działania, do którego w przypadku udzielenia zamówienia byłby zobowiązany na podstawie umowy nawet bez złożenia tego oświadczenia?'

W przedmiocie pytań prejudycjalnych

W przedmiocie dopuszczalności

44

Miasto Landau oraz rządy niemiecki i włoski podnoszą niedopuszczalność pierwszego pytania, powołując się na brak, potwierdzony przez sąd odsyłający, jakiegokolwiek aspektu transgranicznego cechującego spór w postępowaniu głównym, gdyż wszystkie przedsiębiorstwa biorące udział w przetargu będącym przedmiotem sporu w postępowaniu głównym mają siedzibę na terytorium państwa członkowskiego instytucji zamawiającej, czyli Republiki Federalnej Niemiec. W braku aspektu transgranicznego Trybunał nie jest właściwy, by wypowiadać się w przedmiocie zgodności przepisów będących przedmiotem sporu w postępowaniu głównym z dyrektywą 96/71 lub art. 56 TFUE. Rząd włoski kwestionuje również dopuszczalność drugiego pytania, z podobnych względów.

45

Z powyższymi zastrzeżeniami nie można się zgodzić.

46

Na wstępie należy przypomnieć, że okoliczność, iż sąd krajowy powołał się formalnie w pytaniu prejudycjalnym na określone przepisy prawa Unii, nie stoi na przeszkodzie temu, by Trybunał przekazał temu sądowi wszelkie wskazówki dotyczące wykładni, które mogą być pomocne w rozstrzygnięciu rozpatrywanej przez niego sprawy, niezależnie od tego, czy sąd krajowy powołał się na nie w treści pytań. W tym względzie do Trybunału należy wyprowadzenie z całości informacji przedstawionych przez sąd krajowy, a w szczególności z uzasadnienia postanowienia odsyłającego, elementów prawa Unii, które wymagają wykładni w świetle przedmiotu sporu (zob. w szczególności wyrok Vicoplus i in., od C-307/09 do C-309/09, EU:C:2011:64, pkt 22).

47

W tym względzie, w celu udzielenia sądowi odsyłającemu użyteczniej odpowiedzi, pierwsze pytanie należy przede wszystkim zbadać w świetle szczególnego przepisu prawa Unii, który reguluje tę kwestię, czyli art. 26 dyrektywy 2004/18, do którego sąd odsyłający odniósł się zresztą wprost w drugim pytaniu (zob. analogicznie wyrok Rüffert, C-346/06, EU:C:2008:189, pkt 18).

48

Zaś z posiadanych przez Trybunał akt sprawy, a w szczególności z decyzji Vergabekammer Rheinland-Pfalz (izby ds. zamówień publicznych kraju związkowego Nadrenia-Palatynat), o której mowa w pkt 28 niniejszego wyroku, jasno wynika, że omawiana dyrektywa znajduje zastosowanie w postępowaniu głównym, jako że wartość spornego zamówienia publicznego znacznie przekracza odpowiedni próg zastosowania tej dyrektywy, który w czasie rozpatrywanych w postępowaniu głównym okoliczności ustalony był na 200 000 EUR.

49

Skoro dyrektywa 2004/18 ma w niniejszym przypadku zastosowanie, czego zresztą nie kwestionuje żaden z zainteresowanych, którzy przedłożyli uwagi na piśmie lub stawili się na rozprawie przed Trybunałem, pytanie dotyczące wykładni jednego z jej przepisów, czyli w tym przypadku art. 26, jest dopuszczalne, choćby nawet zostało przedstawione, tak jak w niniejszej sprawie, w ramach sporu, w którym wszystkie elementy zawierają się wewnątrz jednego tylko państwa członkowskiego.

50

Ponadto, chociaż w niniejszej sprawie wszystkie elementy tego sporu zawierają się wewnątrz jednego tylko państwa członkowskiego, Trybunał jest właściwy do tego, by orzekać w przedmiocie art. 56 TFUE, o ile przewidziany tą dyrektywą stopień harmonizacji na to zezwala.

51

Wartość zamówienia będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym przekracza bowiem ewidentnie odpowiedni próg zastosowania dyrektywy, przez co należy uznać, że zamówienie to niewątpliwie ma transgraniczne znaczenie. Nie można więc absolutnie wykluczyć, że przedsiębiorstwa z siedzibą w państwach członkowskich innych niż Republika Federalna Niemiec były zainteresowane udziałem w tym przetargu po publikacji ogłoszenia o zamówieniu, nawet jeśli ostatecznie postanowiły nie startować w nim z właściwych sobie względów, które to względy jednak, dla niektórych z tych przedsiębiorstw, mających siedziby w państwach członkowskich o znacząco niższych kosztach utrzymania oraz obowiązujących minimalnych stawkach wynagrodzenia, niż te panujące w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat, mogły obejmować wyraźnie ustanowiony obowiązek przestrzegania minimalnego wynagrodzenia obowiązującego w tym kraju związkowym.

52

W związku z powyższym pierwsze pytanie, przeredagowane tak, by dotyczyło ono przede wszystkim wykładni art. 26 dyrektywy 2004/18, oraz pytanie drugie są dopuszczalne.

Co do istoty sprawy

W przedmiocie pytania pierwszego

53

Biorąc pod uwagę wszystkie powyższe rozważania dotyczące dopuszczalności wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym, należy uznać, że poprzez pierwsze pytanie sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że stanowi on przeszkodę dla uregulowania jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego takiego jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które nakazuje oferentom i ich podwykonawcom zobowiązanie się w drodze pisemnego oświadczenia, które należy dołączyć do oferty, do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy wykonywaniu usług będących przedmiotem rozpatrywanego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

54

W tym względzie przepis krajowy taki jak § 3 LTTG, jako że ustanawia wymóg, by wszyscy oferenci i podwykonawcy zobowiązali się wobec instytucji zamawiającej wypłacać pracownikom mającym realizować dane zamówienie publiczne określone ustawowo minimalne wynagrodzenie, należy zakwalifikować jako 'warunek szczególny związany z realizacją zamówienia' dotyczący 'kwestii społecznych' w rozumieniu art. 26 tej dyrektywy.

55

W niniejszym przypadku ten warunek szczególny został wyszczególniony zarówno w ogłoszeniu o zamówieniu, jak i w specyfikacji warunków zamówienia, w związku z czym proceduralna przesłanka przejrzystości zawarta w tym artykule jest spełniona.

56

Ponadto z motywu 33 tej dyrektywy wynika, że warunek szczególny związany z realizacją zamówienia jest zgodny z prawem Unii wyłącznie jeżeli nie jest dyskryminujący w sposób bezpośredni lub pośredni. Zaś bezsporne jest, że przepis krajowy taki jak ten będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym spełnia ten warunek.

57

Ponadto zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, jeżeli krajowy akt prawny należy do dziedziny będącej przedmiotem wyczerpującej harmonizacji na szczeblu Unii, powinien być oceniany w świetle przepisów tego środka harmonizacji, a nie postanowień prawa pierwotnego Unii (zob. podobnie w szczególności wyroki DaimlerChrysler, C-324/99, EU:C:2001:682, pkt 32; Brzeziński, C-313/05, EU:C:2007:33, pkt 44; Komisja/Węgry, C-115/13, EU:C:2014:253, pkt 38).

58

Zaś zgodnie z treścią art. 26 dyrektywy 2004/18 warunki szczególne związane z realizacją zamówienia można wprowadzić 'pod warunkiem, że są one zgodne z przepisami prawnymi Wspólnoty'.

59

Wynika z tego, że omawiana dyrektywa nie reguluje w sposób wyczerpujący dziedziny warunków szczególnych związanych z realizacją zamówienia, przez co uregulowania będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym można oceniać w świetle prawa pierwotnego Unii.

60

Wobec tego, zgodnie z motywem 34 dyrektywy 2004/18, w ramach badania zgodności krajowego przepisu będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym z prawem Unii należy sprawdzić, czy w sytuacjach z elementem transgranicznym, w których pracownicy z jednego państwa członkowskiego świadczą usługi w innym państwie członkowskim w celu realizacji zamówienia publicznego, w stosunku do delegowanych pracowników przestrzegane są w państwie przyjmującym minimalne warunki określone w dyrektywie 96/71.

61

W niniejszym przypadku należy stwierdzić, że sąd odsyłający zastanawia się nad skutkami krajowego przepisu będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym dla przedsiębiorstw mających siedzibę poda niemieckim terytorium, które mogły przejawiać zainteresowanie udziałem w danym przetargu publicznym i rozważać delegowanie swoich pracowników na to terytorium, ze względu na to, że przedsiębiorstwa te mogły zrezygnować z udziału ze względu na stawiany im wymóg zobowiązania się do przestrzegania minimalnego wynagrodzenia określonego w LTTG. Należy więc zbadać ten przepis krajowy w świetle art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71.

62

W tym względzie należy stwierdzić, że przepis taki jak § 3 LTTG należy zakwalifikować jako 'przepis ustawowy' w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit pierwszy tiret pierwsze tej dyrektywy, ustanawiający 'minimalne stawki płacy' w rozumieniu art. 3 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) dyrektywy. Po pierwsze bowiem, w odróżnieniu od ustawy o udzielaniu zamówień publicznych kraju związkowego Dolna Saksonia, będącej przedmiotem sprawy Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189), przepis taki jak § 3 LTTG sam ustanawia omawianą minimalną stawkę wynagrodzenia. Po drugie, w czasie wystąpienia okoliczności faktycznych rozpatrywanych w postępowaniu głównym, ani AEntG, ani inne uregulowanie krajowe nie przewidywały dla branży usług pocztowych niższego wynagrodzenia.

63

Kwalifikacji tej nie podważa fakt, że rozpatrywany przepis krajowy znajduje zastosowanie do zamówień publicznych, a nie do zleceń prywatnych, gdyż przesłanka powszechnego zastosowania, określona w art. 3 ust. 8 akapit pierwszy dyrektywy 96/71, stosuje się wyłącznie do układów zbiorowych lub do orzeczeń arbitrażowych, o których mowa w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy tiret drugie tej dyrektywy.

64

Ponadto skoro przepis krajowy będący przedmiotem sporu w postępowaniu głównym jest objęty zakresem art. 26 dyrektywy 2004/18, który dopuszcza pod pewnymi warunkami wymóg minimalnego wynagrodzenia w zamówieniach publicznych, nie można wymagać, by przepis ten wykraczał poza tę szczególna dziedzinę i obowiązywał ogólnie przy wszystkich rodzajach zamówień, w tym prywatnych.

65

Ograniczenie zakresu stosowania przepisu krajowego do zamówień publicznych wynika bowiem po prostu z istnienia szczególnych dla tej dziedziny norm prawa Unii, które w niniejszym przypadku zawarte są w dyrektywie 2004/18.

66

Wynika z tego, że art. 26 dyrektywy 2004/18 w związku z dyrektywą 96/71 zezwala na to, by przyjmujące państwo członkowskie ustanowiło w ramach udzielania zamówienia publicznego bezwzględnie wiążącą normę minimalnej ochrony, o której mowa w art. 3 ust. 1 akapit pierwszy lit. c) tej dyrektywy, taką jak ta będąca przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, wymagającą od przedsiębiorstw mających siedzibę w innych państwach członkowskich stosowania minimalnej stawki wynagrodzenia wobec pracowników oddelegowanych na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego w celu realizacji tego zamówienia publicznego. Tego rodzaju norma jest bowiem elementem składowym poziomu ochrony, który należy zapewnić omawianym pracownikom (zob. podobnie wyrok Laval un Partneri, C-341/05, EU:C:2007:809, pkt 74, 80 et 81).

67

Tego rodzaju wykładnię art. 26 dyrektywy 2004/18 potwierdza ponadto analiza tego przepisu w świetle art. 56 WE, ponieważ dyrektywa ta ma między innymi na celu realizację swobody świadczenia usług, stanowiącą jedną z podstawowych swobód zagwarantowanych przez traktat (zob. analogicznie wyrok Rüffert, C-346/06, EU:C:2008:189, pkt 36).

68

Ponadto z motywu 2 omawianej dyrektywy wynika, że zawarte w niej przepisy służące koordynacji w zakresie zamówień publicznych powyżej określonej wartości powinny być interpretowane zgodnie z regułami i zasadami traktatu, w tym tymi dotyczącymi swobody świadczenia usług.

69

W tym względzie z orzecznictwa Trybunału wynika, że nakazanie, na podstawie przepisów krajowych, zapłaty minimalnego wynagrodzenia przez oferentów i ich potencjalnych podwykonawców mających siedzibę w państwie członkowskim innym niż to, do którego należy instytucja zamawiająca, i w którym minimalne stawki wynagrodzenia są niższe, stanowi dodatkowy ciężar gospodarczy, którego skutkiem może być powstrzymanie, utrudnianie lub zmniejszenie atrakcyjności realizacji ich świadczeń w przyjmującym państwie członkowskim. W związku z tym przepis tego rodzaju jak ten rozpatrywany w postępowaniu głównym może stanowić ograniczenie w rozumieniu art. 56 TFUE (zob. podobnie wyrok Bundesdruckerei, C-549/13, EU:C:2014:2235, pkt 30).

70

Taki przepis krajowy co do zasady może być uzasadniony celem ochrony pracowników (zob. podobnie wyrok Bundesdruckerei, C-549/13, EU:C:2014:2235, pkt 31).

71

Jednak, jak wskazał sąd odsyłający, pozostaje pytanie, czy z pkt 38-40 wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) wynika, że takie uzasadnienie nie może zostać przyjęte ze względu na to, że minimalne wynagrodzenie określone w § 3 ust. 1 LTTG ma zastosowanie wyłącznie do zamówień publicznych, z pominięciem zleceń prywatnych.

72

Na pytanie to należy udzielić odpowiedzi przeczącej.

73

Ze wspomnianych pkt 38-40 wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) wynika bowiem, że choć w ramach badania pod kątem art. 56 TFUE krajowego przepisu będącego przedmiotem sprawy Rüffert Trybunał uznał, iż przepisu tego nie można uzasadnić celem ochrony pracowników, uczynił to w oparciu o pewne swoiste cechy tego przepisu, odróżniające go widocznie od przepisu krajowego będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym.

74

W wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) Trybunał oparł się na stwierdzeniu, że przedmiotem sporu był w tej sprawie układ zbiorowy, mający zastosowanie wyłącznie do branży budowlanej, nieobejmujący zleceń prywatnych i nieuznany za powszechnie stosowany. Ponadto Trybunał zwrócił uwagę, że stawka wynagrodzenia ustalona w tym układzie zbiorowym przekraczała minimalne wynagrodzenie obowiązujące w tym sektorze na mocy AEntG.

75

Natomiast stawka minimalnego wynagrodzenia obowiązująca na podstawie przepisu będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym ustalona jest w drodze przepisu ustawowego, który jako bezwzględnie wiążąca norma ochrony minimalnej ma zasadniczo zastosowanie ogólnie do wszystkich przetargów publicznych w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat, bez względu na branżę.

76

Ponadto ten przepis ustawowy zapewnia minimalną ochronę socjalną, gdyż w czasie gdy miały miejsce okoliczności faktyczne rozpatrywane w postępowaniu głównym, ani AEntG, ani inne uregulowanie krajowe nie przewidywały dla branży usług pocztowych niższego wynagrodzenia minimalnego.

77

Zważywszy na całość powyższych wywodów na pytanie pierwsze należy opowiedzieć, iż art. 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które nakazuje oferentom i ich podwykonawcom przedstawienie przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

W przedmiocie pytania drugiego

78

W pytaniu drugim sąd odsyłający dąży w istocie do ustalenia, czy art. 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które wymaga wykluczenia z udziału w przetargu publicznym oferentów i ich podwykonawców, którzy odmówią przedstawienia przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

79

Z odpowiedzi udzielonej na pierwsze pytanie wynika, że wspomniany art. 26 należy interpretować w ten sposób, iż nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które nakazuje oferentom i ich podwykonawcom przedstawienie przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

80

Paragraf 3 ust. 1 LTTG stanowi również, że w przypadku braku tego oświadczenia przy składaniu oferty oraz niezłożenia go na wezwanie oferta zostaje wykluczona z przetargu.

81

Ponadto § 7 LTTG ustanawia system kar mających zastosowanie w sytuacjach, gdy takie pisemne zobowiązanie zostało dołączone do oferty, lecz nie dochowano go w toku realizacji zamówienia. System ten nie ma znaczenia dla sprawy głównej, dotyczącej wykluczenia oferenta, który odmówi dołączenia takiego zobowiązania do oferty.

82

W niniejszym przypadku RegioPost został wykluczony z udziału w przetargu będącego przedmiotem sporu w postępowaniu głównym po tym, jak odmówił usunięcia braku swojej oferty poprzez dołączenie pisemnego zobowiązania do przestrzegania wymogu wypłacania minimalnego wynagrodzenia określonego w § 3 ust. 1 LTTG.

83

Wykluczenia z udziału w tym przetargu nie można zaś zakwalifikować jako kary. Jest ono konsekwencją uchybienia, polegającego na braku dołączenia do oferty pisemnych zobowiązań wymaganych w § 3 ust. 1 LTTG, co stanowi uchybienie wymogowi zapisanemu w sposób szczególnie przejrzysty w ogłoszeniu o zamówieniu, mającemu na celu podkreślenie przede wszystkim wagi przestrzegania bezwzględnie obowiązującej normy minimalnej ochrony, wyraźnie dozwolonemu na podstawie art. 26 dyrektywy 2004/18.

84

Tym samym, ponieważ ten artykuł nie zabrania też wymagania pisemnego zobowiązania do przestrzegania tej normy, zezwala on na tego rodzaju wykluczenie.

85

Waga przestrzegania tej bezwzględnie wiążącej normy minimalnej ochrony wynika ponadto wyraźnie z motywu 34 dyrektywy 2004/18, ponieważ stanowi on, że niedochowanie nałożonych w tej dziedzinie przez prawo krajowe obowiązków, w szczególności w zakresie warunków pracy, może zostać uznane przez państwa członkowskie za poważne naruszenie lub wykroczenie wobec zasad etyki zawodowej przez danego wykonawcę, które może prowadzić do wykluczenia tego wykonawcy z udziału w przetargu.

86

Ponadto uciążliwość spełnienia przez oferentów i w razie potrzeby przez ich podwykonawców wymogu dołączenia zobowiązania o przestrzeganiu minimalnego wynagrodzenia, takiego jak to określone w § 3 ust. 1 LTTG, jest minimalna, tym bardziej, że może się sprowadzać do wypełnienia przez nich przygotowanych wcześniej formularzy.

87

Odpowiedni i proporcjonalny charakter wykluczenia podmiotu gospodarczego z udziału w przetargu publicznym, takiego jak to przewidziane w § 3 ust. 1 LTTG, wynika również z okoliczności, że przepis ten wyraźnie przewiduje, iż wykluczenie można zastosować dopiero po tym, jak w odpowiedzi na wezwanie do uzupełniania oferty poprzez dołączenie tego zobowiązania dany podmiot odmówi, tak jak w niniejszym przypadku, zastosowania się do tego wezwania.

88

Zważywszy na całość powyższych wywodów na pytanie drugie należy opowiedzieć, iż art. 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które wymaga wykluczenia z udziału w przetargu publicznym oferentów i ich podwykonawców, którzy odmówią przedstawienia przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

W przedmiocie kosztów

89

Dla stron w postępowaniu głównym niniejsze postępowanie ma charakter incydentalny, dotyczy bowiem kwestii podniesionej przed sądem odsyłającym, do niego zatem należy rozstrzygnięcie o kosztach. Koszty poniesione w związku z przedstawieniem uwag Trybunałowi, inne niż koszty stron w postępowaniu głównym, nie podlegają zwrotowi.

Sentencja

Z powyższych względów Trybunał (czwarta izba) orzeka, co następuje:

1) Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi zmienionej rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1251/2011 z dnia 30 listopada 2011 r. należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które nakazuje oferentom i ich podwykonawcom przedstawienie przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

2) Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 zmienionej rozporządzeniem nr 1251/2011 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak to będące przedmiotem sporu w postępowaniu głównym, które wymaga wykluczenia z udziału w przetargu publicznym oferentów i ich podwykonawców, którzy odmówią przedstawienia przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty pracownikom zatrudnionym przy realizacji usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego minimalnego wynagrodzenia określonego przez wspomniane uregulowanie.

Opinia Rzecznika Generalnego

ECLI:EU:C:2015:566

OPINIA RZECZNIKA GENERALNEGO PAOLA MENGOZZIEGO

przedstawiona w dniu 9 września 2015 r. 1

I - Wprowadzenie

1. Czy w ramach procedury udzielania zamówień publicznych instytucja zamawiająca państwa członkowskiego ma prawo w świetle przepisów prawa Unii wymagać od oferentów i ich podwykonawców, aby zobowiązali się do wypłaty minimalnej ustawowej godzinowej stawki wynagrodzenia pracownikom odpowiedzialnym za wykonanie usług stanowiących przedmiot tego zamówienia?

2. Taka jest zasadniczo istota pytań przedstawionych przez Oberlandesgericht Koblenz (Niemcy) w ramach sporu pomiędzy RegioPost GmbH & Co. KG (zwaną dalej 'RegioPostem'), podmiotem świadczącym usługi pocztowe, a Stadt Landau in der Pfalz, miastem w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat.

3. Przedmiotowa problematyka, z którą Trybunał zetknął się już w sprawach Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) i Bundesdruckerei (C-549/13, EU:C:2014:2235), aczkolwiek w odmiennych okolicznościach prawnych i faktycznych, wymaga zasadniczo wykładni przepisów dyrektywy 2004/18/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi 2 oraz art. 56 TFUE w dziedzinie swobody świadczenia usług.

4. Z postanowienia odsyłającego wynika, że w dniu 23 kwietnia 2013 r. Stadt Landau in der Pfalz ogłosiło przetarg na obszarze Unii Europejskiej dotyczący udzielenia zamówienia publicznego dotyczącego usług pocztowych tego miasta, podzielony na dwie części.

5. Bezsporne jest, że w chwili wystąpienia zdarzeń leżących u podstaw postępowania głównego w Niemczech nie obowiązywały ani powszechna płaca minimalna, ponieważ została ona wprowadzona, w wysokości 8,50 EUR (brutto) za godzinę dopiero począwszy od dnia 1 stycznia 2015 r., ani powszechnie obowiązujący układ zbiorowy regulujący stosunki i warunki pracy w sektorze usług pocztowych.

6. W tej sytuacji, zgodnie z informacjami w ogłoszeniu o przetargu rozpisanym przez Stadt Landau in der Pfalz dotyczącymi 'sytuacji ekonomicznej i finansowej' wygrywającego oferenta, oferent ów powinien przestrzegać przepisów ustawy kraju związkowego Nadrenia-Palatynat dotyczących zagwarantowania poszanowania układów zbiorowych i płacy minimalnej przy udzielaniu zamówień publicznych [Landesgesetz zur Gewährleistung von Tariftreue und Mindestentgelt bei öffentlichen Auftragsvergaben (Landestariftreuegesetz), zwanej dalej "LTTG"] z dnia 1 grudnia 2010 r.

7. Paragraf 1 LTTG stanowi, że celem tej ustawy jest zapobieganie zakłóceniom konkurencji w ramach postępowań dotyczących udzielania zamówień publicznych, które to zakłócenia wynikają z wykorzystywania nisko wynagradzanych pracowników, oraz zmniejszanie obciążeń dla systemów zabezpieczenia społecznego. Tym samym instytucja zamawiająca może udzielać zamówień publicznych jedynie tym przedsiębiorstwom, które wypłacają swoim pracownikom płacę minimalną przewidzianą przez prawo.

8. Paragraf 3 ust. 1 LTTG stanowi, że zamówienie publiczne może zostać udzielone jedynie przedsiębiorcy, który przy składaniu oferty zobowiąże się na piśmie wypłacać osobom zatrudnionym przez niego przy wykonywaniu zamówienia wynagrodzenie w wysokości minimalnej 8,50 EUR (brutto) za godzinę (wynagrodzenie minimalne) oraz stosować w okresie wykonywania zamówienia korzystne dla pracowników zmiany wynagrodzenia minimalnego. W czasie zaistnienia okoliczności faktycznych leżących u podstaw postępowania głównego, zgodnie z procedurą przewidzianą w § 3 ust. 2 LTTG, minimalna stawka godzinowa określona w § 3 LTTG została podwyższona do 8,70 EUR (brutto) rozporządzeniem rządu kraju związkowego Nadrenia-Palatynat. Ponadto w § 3 ust. 1 LTTG dodano, że w przypadku braku oświadczenia o wynagrodzeniu minimalnym przy składaniu oferty oraz w przypadku nieusunięcia tego braku na wezwanie oferta zostaje wykluczona z przetargu.

9. Specyfikacja warunków zamówienia zawierała 'wzór oświadczenia' wzywający oferentów do przedłożenia przy składaniu ofert ich własnego oświadczenia dotyczącego przestrzegania płacy minimalnej oraz oświadczeń w imieniu ich podwykonawców zgodnie z § 3 LTTG.

10. W dniu 16 maja 2013 r. RegioPost podniósł, że określone w § 3 LTTG oświadczenia o płacy minimalnej są niezgodne z prawem zamówień publicznych. Do swojej oferty złożonej w wyznaczonym terminie dołączył oświadczenia podwykonawców, sporządzone przez nich samych. Nie złożył jednak oświadczenia we własnym imieniu.

11. W dniu 25 czerwca 2013 r. Stadt Landau in der Pfalz przyznało RegioPostowi możliwość retrospektywnego przedłożenia w terminie 14 dni oświadczeń o płacy minimalnej określonych w § 3 LTTG, wskazując jednocześnie, że oferta RegioPostu zostanie wykluczona, jeżeli nie zastosuje się on do tego wezwania.

12. W dniu 27 czerwca 2013 r., nie przedłożywszy oświadczeń żądanych przez instytucję zamawiającą, RegioPost powtórzył wcześniejsze zarzuty i zapowiedział, że w przypadku wykluczenia oferty złoży odwołanie.

13. W dniu 11 lipca 2013 r. zamawiająca poinformowała RegioPost, że jego oferta nie może zostać poddana ocenie z uwagi na brak wymaganego oświadczenia. Jednocześnie ogłosiła przyznanie dwóch części zamówienia, odpowiednio, spółkom PostCon Deutschland GmbH oraz Deutsche Post AG.

14. W dniu 23 października 2013 r. Vergabekammer Rheinland-Pfalz (izba ds. zamówień publicznych kraju związkowego Nadrenia-Palatynat) odrzuciła odwołanie wniesione przez RegioPost, uznając w szczególności, że jego oferta została słusznie wykluczona ze względu na brak oświadczeń o płacy minimalnej prawidłowo wymaganych przez instytucję zamawiającą.

15. Sąd odsyłający rozpatrujący odwołanie w niniejszej sprawie uważa, że rozstrzygnięcie tej sprawy zależy od tego, czy § 3 LTTG jest zgodny z prawem Unii.

16. Ściślej rzecz biorąc, sąd odsyłający twierdzi, że § 3 LTTG zawiera 'warunki szczególne związane z realizacją zamówienia', dotyczące 'względów społecznych' w rozumieniu art. 26 dyrektywy 2004/18, który to warunek jest dopuszczalny tylko wówczas, gdy jest on zgodny z przepisami prawa Unii dotyczącymi swobody świadczenia usług.

17. Tymczasem sąd odsyłający uważa, że nie jest w stanie sprawdzić tej zgodności, w tym z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału, a w szczególności wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189).

18. W kwestii zgodności § 3 LTTG z art. 56 akapit pierwszy TFUE sąd odsyłający zauważa, że ciążący na przedsiębiorstwach mających siedzibę w innych państwach członkowskich obowiązek dostosowania wynagrodzeń wypłacanych ich pracownikom do poziomu, zwykle wyższego, wynagrodzenia mającego zastosowanie w miejscu realizacji zamówienia w Niemczech odbiera tym przedsiębiorstwom przewagę konkurencyjną. W konsekwencji wymóg sformułowany w § 3 LTTG stanowi przeszkodę zasadniczo zakazaną przez art. 56 akapit pierwszy TFUE.

19. Sąd odsyłający uważa jednak, że prawo Unii nie sprzeciwi się zastosowaniu do tych przedsiębiorstw § 3 LTTG w przypadku stwierdzenia, iż zostały spełnione warunki stosowania art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 16 grudnia 1996 r. dotyczącej delegowania pracowników w ramach świadczenia usług 3 .

20. Sąd odsyłający żywi jednak wątpliwości w tym zakresie.

21. Po pierwsze, sąd odsyłający zauważa, że o ile § 3 LTTG rzeczywiście stanowi przepis ustawowy, który sam określa minimalną stawkę płacy, o tyle ów przepis nie zapewni wszystkim pracownikom wybranych oferentów wypłaty takiego wynagrodzenia. Jego celem jest bowiem zakazanie przyznawania przez instytucje zamawiające zamówień publicznych oferentom, którzy nie zobowiążą się zapłacić minimalnego wynagrodzenia jedynie pracownikom wyznaczonym do realizacji wspomnianego zamówienia.

22. Po drugie, sąd odsyłający podkreśla, że obowiązek przewidziany w § 3 LTTG ma zastosowanie wyłącznie do zamówień publicznych, a nie do realizacji zleceń prywatnych. Tymczasem pracownikowi wyznaczonemu do realizacji takiego zlecenia należy się przecież ochrona socjalna podobna jak pracownikowi wykonującemu zamówienie publiczne. W tym względzie sąd odsyłający zwraca uwagę, że zastosowanie wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) w sytuacji takiej, jaka wystąpiła w sprawie głównej, byłoby dyskusyjne w Niemczech. Ponadto sąd odsyłający wyraża poważne wątpliwości

dotyczące twierdzenia, że wymóg powszechnego stosowania minimalnej stawki płacy do wszystkich rodzajów rozpatrywanych zleceń byłby ograniczony wyłącznie do sytuacji takiej jak ta leżąca u podstaw wyroku Rüffert, w której owa stawka została określona w drodze porozumień zbiorowych, a nie przez przepisy ustawowe.

23. Wreszcie gdyby należało stwierdzić, że wymóg określony w § 3 LTTG jest zgodny z art. 56 TFUE, sąd odsyłający uważa, iż należałoby się następnie zastanowić nad zgodnością sankcji przewidzianej w § 3 LTTG, a mianowicie wykluczenia oferenta z udziału w procedurze udzielenia zamówienia, z art. 26 dyrektywy 2004/18. W szczególności sąd odsyłający wyraża swoje wątpliwości co do tego, czy wymóg z § 3 LTTG może zostać uznany za kryterium wyboru jakościowego, którego niezachowanie może stanowić uzasadnienie wykluczenia oferenta. Dodatkowo zdaniem sądu odsyłającego sankcja określona w § 3 LTTG jest zbędna, ponieważ na wygrywającym oferencie ciąży umowne zobowiązanie do zapłaty minimalnego ustawowego wynagrodzenia po zawarciu umowy, przy czym nieprzestrzeganie tego zobowiązania wiąże się z sankcją przewidzianą w § 7 LTTG.

24. W powyższych okolicznościach sąd odsyłający postanowił zawiesić postępowanie i przedłożyć Trybunałowi następujące pytania prejudycjalne:

'1) Czy art. 56 akapit pierwszy TFUE w związku z art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71 należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on przepisom prawa krajowego, które w sposób bezwzględny nakazują instytucji zamawiającej udzielać zamówień jedynie przedsiębiorcom, którzy w imieniu zarówno własnym, jak i swoich podwykonawców zobowiążą się na piśmie przy składaniu oferty do zapłaty swoim pracownikom płacy minimalnej ustalonej przez państwo w przypadku publicznych, lecz już nie prywatnych zamówień, gdy brak jest ustawowo ustalonej powszechnie obowiązującej płacy minimalnej oraz układu zbiorowego wiążącego potencjalnego wykonawcę zamówienia oraz ewentualnych podwykonawców?

2) W przypadku odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze:

Czy prawo Unii dotyczące zamówień publicznych, a w szczególności art. 26 dyrektywy 2004/18, należy interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się ono przepisom krajowym takim jak § 3 ust. 1 zdanie trzecie LTTG przewidującym obowiązkowe wykluczenie oferty w przypadku niezłożenia przez podmiot gospodarczy już na etapie składania oferty odrębnego oświadczenia, iż w przypadku udzielenia zamówienia zobowiązuje się on do określonego działania, do którego w przypadku udzielenia zamówienia byłby zobowiązany na podstawie umowy nawet bez złożenia tego oświadczenia?.'

25. Powyższe pytania były przedmiotem uwag pisemnych przedstawionych przez Stadt Landau in der Pfalz, Deutsche Post AG, rządy niemiecki, duński, włoski, austriacki i norweski oraz Komisję Europejską. Strony te, z wyjątkiem rządów włoskiego i austriackiego oraz RegioPostu, przedstawiły swe uwagi ustnie w trakcie rozprawy w dniu 29 kwietnia 2015 r.

II - Analiza

A - W przedmiocie pierwszego pytania prejudycjalnego

26. W pierwszym pytaniu sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością z art. 56 TFUE i art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71 uregulowań przyjętych przez federalną jednostkę podziału państwa członkowskiego, nakładających na oferentów i ich podwykonawców obowiązek złożenia pisemnego oświadczenia załączonego do oferty, w którym zobowiązują się oni do wypłaty pracownikom wykonującym usługi będące przedmiotem zamówienia publicznego minimalnej stawki godzinowej w wysokości 8,70 EUR (brutto), określonej przez wspomniane uregulowania.

1. W przedmiocie właściwości Trybunału

27. Stadt Landau in der Pfalz oraz rządy niemiecki i włoski podnoszą, że ponieważ wszystkie okoliczności sprawy głównej dotyczą Republiki Federalnej Niemiec, nie ma konieczności udzielania odpowiedzi na to pytanie, gdyż w takiej sytuacji nie znajdują zastosowania przepisy prawa Unii dotyczące swobody świadczenia usług.

28. Moim zdaniem argumentacja ta nie może zostać uwzględniona.

29. Rzeczywiście, jak wynika z postanowienia odsyłającego, wszystkie przedsiębiorstwa zaangażowane w tę procedurę przetargową mają siedzibę w Niemczech, zamówienie jest wykonywane na terytorium Niemiec, dodatkowo zaś z żadnego dokumentu w aktach sprawy nie wynika, że do udziału w wykonaniu tego zamówienia zostały zaproszone przedsiębiorstwa podwykonawcze mające siedzibę na terytorium innych państw członkowskich.

30. Prawdą jest również, że przepisy traktatu dotyczące swobody świadczenia usług nie mają zastosowania do działalności, której wszystkie istotne elementy ograniczają się do terytorium jednego państwa członkowskiego 4 .

31. Niemniej jednak Trybunał uznaje się za właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania dotyczące w szczególności wykładni postanowień traktatu odnoszących się do swobód podstawowych w sytuacjach, w których wszystkie elementy sporu ograniczają się do terytorium jednego państwa członkowskiego, w trzech przypadkach: czy to kiedy nie można 'wcale wykluczyć', że obywatele państw członkowskich mogą, w podobnej sytuacji, zetknąć się ze spornymi środkami krajowymi tego państwa członkowskiego przy korzystaniu z którejkolwiek z tych swobód 5 , czy to kiedy prawo krajowe zakazuje tzw. 'odwrotnej' dyskryminacji 6 lub też kiedy, w celu rozstrzygnięcia czysto wewnętrznego sporu, prawo krajowe odsyła zasadniczo w sposób 'bezpośredni i bezwarunkowy' do norm prawa Unii 7 .

32. W kontekście wspomnianego właśnie pierwszego nurtu orzeczniczego Trybunał wyjaśnił w wyrokach Venturini i in. i Sokoll-Seebacher, że jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pytania prejudycjalne, które - mimo czysto wewnętrznego charakteru okoliczności faktycznych leżących u podstaw tych pytań - dotyczą zgodności gwarantowanej przez traktat swobody przedsiębiorczości z przepisami krajowymi mogącymi wywoływać skutki, które nie są ograniczone do jednego państwa członkowskiego. W tych przypadkach nie można bowiem 'wcale wykluczyć', że obywatele innych państw członkowskich byli lub są zainteresowani skorzystaniem z podstawowej swobody stanowiącej przedmiot tych spraw 8 .

33. Poza szczególną sytuacją sporu głównego wydaje się, że Trybunał przywiązuje zatem wagę do sprawdzenia, czy rozpatrywany środek krajowy - ze względu na jego przedmiot lub charakter - może wywołać skutki transgraniczne. Jeżeli tak jest, Trybunał zgodzi się odpowiedzieć na przedłożone mu pytania.

34. Orzecznictwo to można odnieść do niniejszej sprawy.

35. Celem LTTG jest zobowiązanie oferentów wybranych w przetargu organizowanym przez instytucje zamawiające kraju związkowego Nadrenia-Palatynat do przestrzegania przy realizacji tych zamówień płacy minimalnej ustalonej przez ten kraj związkowy. Paragraf 3 LTTG zobowiązuje każdego z oferentów oraz ich ewentualnych podwykonawców, niezależnie od ich przynależności państwowej lub siedziby, do zobowiązania się na piśmie przy składaniu oferty do zapłaty pracownikom wspomnianej płacy minimalnej, w przypadku gdyby ostatecznie zamówienie zostało im udzielone. Jako taki LTTG może zatem wywoływać skutki poza terytorium Niemiec, ponieważ wymogi ustanowione w tym dokumencie mają zastosowanie bez wyjątku do wszystkich przetargów, łącznie z tymi na szczeblu Unii Europejskiej, ogłaszanych przez instytucje zamawiające kraju związkowego Nadrenia-Palatynat.

36. Takie właśnie okoliczności zaistniały w czasie ogłoszenia przetargu leżącego u podstaw postępowania głównego. Jak bowiem wynika z akt sprawy przedstawionych przez sąd odsyłający i jak to zostało potwierdzone na rozprawie przez Stadt Landau in der Pfalz, omawiany przetarg został ogłoszony na szczeblu Unii Europejskiej, a jego szacunkowa wartość przekracza przewidziany w art. 7 lit. b) dyrektywy 2004/18 próg 200 000 EUR, mający zastosowanie, w czasie wystąpienia okoliczności faktycznych postępowania głównego, do zamówień publicznych na usługi 9 .

37. W związku z tym nie można wykluczyć, że publikacja ogłoszenia o tym przetargu w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej mogła zainteresować szereg przedsiębiorstw mających siedziby w państwach członkowskich innych niż Niemcy, ale przedsiębiorstwa te nie uczestniczyły ostatecznie w procedurze udzielenia zamówienia publicznego ze względów, które mogły być związane z wymogami ustanowionymi przez § 3 LTTG.

38. Jednak to przede wszystkim powiązanie sprawy głównej z przepisami dyrektywy 2004/18, której stosowanie nie budzi wątpliwości, utwierdza mnie w przekonaniu, że należy oddalić zarzut braku właściwości lub niedopuszczalności podniesiony przez Stadt Landau in der Pfalz oraz przez rządy niemiecki i włoski 10 .

39. Jak słusznie wskazał sąd odsyłający, art. 26 tej dyrektywy przyznaje instytucjom zamawiającym prawo 'określenia warunków szczególnych związanych z realizacją zamówienia', które mogą dotyczyć 'względów społecznych", pod warunkiem że zostaną one wskazane w ogłoszeniu o zamówieniu lub w specyfikacji warunków zamówienia oraz że są 'zgodne z prawem [Unii]'.'

40. Przeprowadzone w ten sposób przez art. 26 dyrektywy 2004/18 odesłanie do przepisów prawa Unii oznacza, że przewidziane w § 3 LTTG wymogi przestrzegania stawki płacy minimalnej, które są związane z realizacją zamówienia publicznego, powinny być zgodne ze wspomnianymi przepisami, a zatem również z zagwarantowaną w traktacie swobodą świadczenia usług.

41. Ponadto zgodnie z wcześniejszym orzecznictwem Trybunału obowiązek przestrzegania zasady równego traktowania jest zgodny z samą istotą dyrektyw z zakresu zamówień publicznych, które to dyrektywy służą w szczególności wspieraniu rozwoju skutecznej konkurencji i określają kryteria udzielania zamówień zmierzające do zagwarantowania takiej konkurencji 11 .

42. Ponieważ sąd odsyłający, tak jak i instytucja zamawiająca, powinien zagwarantować równe traktowanie oferentów uczestniczących w przetargu dotyczącym zamówienia objętego zakresem zastosowania dyrektywy 2004/18, zatem dyrektywa ta nakazuje temu sądowi dostosowanie się, w zakresie rozstrzygnięć sytuacji czysto wewnętrznych, do rozwiązań przyjętych w prawie Unii, w szczególności w celu uniknięcia dyskryminacji pomiędzy podmiotami gospodarczymi lub ewentualnego zakłócenia konkurencji 12 .

43. Dlatego też w każdym razie, ponieważ ogłoszenie o zamówieniu w sprawie głównej podlega zakresowi stosowania przepisów dyrektywy 2004/18, wydaje mi się, że to przede wszystkim przesłanki stosowania art. 26 tej dyrektywy stanowią w rzeczywistości przedmiot wykładni, o którą zwrócił się sąd odsyłający w pierwszym pytaniu. W związku z tym, jeżeli pierwsze z pytań przedłożonych przez sąd odsyłający zostanie przeformułowane w taki sposób, aby dotyczyło wykładni art. 26 dyrektywy 2004/18, Trybunał będzie z pewnością właściwy do wydania orzeczenia w przedmiocie wykładni tego przepisu. Zastosowanie przepisów dyrektywy 2004/18 nie zależy bowiem od rzeczywistego związku ze swobodą przepływu pomiędzy państwami członkowskimi; przepisy te są właściwe każdorazowo, gdy wartość danego zamówienia przekracza próg, powyżej którego stosuje się tę dyrektywę 13 , co ma miejsce w postępowaniu głównym.

44. W tych okolicznościach uważam, że Trybunał jest właściwy do udzielenia odpowiedzi na pierwsze z pytań prejudycjalnych przedłożonych przez sąd odsyłający. Jak zostało wskazane, właściwość taka jest moim zdaniem oczywista, gdyby pytanie to zostało przeformułowane w taki sposób, że dotyczyłoby wykładni zakresu wymogów przewidzianych w art. 26 dyrektywy 2004/18.

2. Co do istoty

45. W świetle powyższych uwag w odniesieniu do przeredagowania pytania przedłożonego przez sąd odsyłający uważam, że sąd ten próbuje zasadniczo ustalić, czy wykładni art. 26 dyrektywy 2004/18 należy dokonać w ten sposób, iż przepis ów sprzeciwia się uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego nakładającemu na oferentów i ich podwykonawców obowiązek złożenia pisemnego oświadczenia przy składaniu oferty, w którym to oświadczeniu zobowiązują się oni do zapłacenia pracownikom wyznaczonym do realizacji usług będących przedmiotem zamówienia publicznego ustalonej przez te przepisy minimalnej stawki godzinowej 8,70 EUR (brutto).

46. Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 upoważnia instytucje zamawiające do uzależnienia realizacji zamówienia publicznego od 'warunków szczególnych', które mogą dotyczyć 'względów społecznych', pod warunkiem że zostaną one wskazane w ogłoszeniu o zamówieniu lub w specyfikacji warunków zamówienia oraz że są 'zgodne z prawem [Unii]'.

47. W niniejszym przypadku przestrzeganie przez wygrywającego oferenta przepisów LTTG, w szczególności jego § 3, zostało wyraźnie wskazane zarówno w ogłoszeniu o zamówieniu, jak i w specyfikacji warunków zamówienia w postępowaniu głównym. Ponadto według mnie nie ma wątpliwości, że 'względy społeczne', o których mowa w art. 26 dyrektywy 2004/18, obejmują przestrzeganie przez przedsiębiorstwo, któremu udzielono zamówienia, oraz przez ewentualnych podwykonawców podczas realizacji zamówienia publicznego minimalnej stawki określonej przez ustawę na rzecz pracowników wyznaczonych do tej pracy.

48. Motyw 34 tej samej dyrektywy potwierdza, że '[u]stawy, rozporządzenia [...], na poziomie krajowym [...], obowiązujące w zakresie warunków zatrudnienia [...] stosowane są podczas realizacji zamówień publicznych, pod warunkiem że zarówno przepisy te, jak i ich stosowanie zgodne są z prawem [Unii]' 14 . Przestrzeganie stawki płacy minimalnej jak najbardziej może należeć do kategorii dotyczącej warunków zatrudnienia 15 .

49. Zgodnie z art. 26 dyrektywy 2004/18, w związku z jej motywem 34, możliwość wymagania takiej minimalnej stawki wynagrodzenia musi być jednak zgodna z prawem Unii.

50. A zatem należy sprawdzić, czy wymóg poszanowania minimalnej stawki wynagrodzenia podczas realizacji zamówienia publicznego takiego jak to będące przedmiotem postępowania głównego jest zgodny z właściwymi przepisami prawa Unii.

51. W tym względzie sąd odsyłający oraz zainteresowane strony uważają, że analizę taką należy przede wszystkim, o ile nie wyłącznie, przeprowadzić w świetle art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71, ponieważ przepis ten określa warunki zatrudnienia, jakich mogą wymagać państwa członkowskie ze strony przedsiębiorstw czasowo delegujących pracowników w ramach świadczenia usług.

52. Powyższe podejście nie jest dla mnie przekonujące.

53. Wynika to z tego, że nie ulega wątpliwości, iż sprawa główna nie wchodzi w zakres środków dotyczących delegowania pracowników, które to środki zostały określone w art. 1 ust. 3 dyrektywy 96/71. W szczególności, w celu realizacji zamówienia publicznego, którego dotyczyła złożona oferta, RegioPost, z siedzibą w Niemczech, nie zamierzał zwracać się do zakładu lub przedsiębiorstwa należącego do jego grupy, aby te delegowały pracowników na terytorium Niemiec, ani nawet korzystać z usług przedsiębiorstwa pracy tymczasowej lub z wynajmowania pracowników z innego państwa członkowskiego, korzystając z sytuacji delegowania ich do Niemiec.

54. Z punktu widzenia stosowania dyrektywy 96/71 okoliczności faktyczne leżące u podstaw niniejszej sprawy nie różnią się znacząco od okoliczności, których dotyczył wyrok Bundesdruckerei (C-549/13, EU:C:2014:2235), w którym Trybunał wykluczył zbadanie zgodności z przepisami tej dyrektywy uregulowania niemieckiego kraju związkowego nakazującego przedsiębiorstwu, któremu zostało udzielone zamówienie publiczne, przestrzeganie minimalnej stawki płacy określonej przez to samo uregulowanie, ze względu na to, że sytuacja będąca przedmiotem sporu głównego nie wchodzi w zakres jednego z trzech środków wybiegających poza granice państwowe, przewidzianych w art. 1 ust. 3 dyrektywy 96/71 16 .

55. Z wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym w tej sprawie wynikało bowiem, że przedsiębiorstwo Bundesdruckerei zamierzało wykonać przedmiotowe zamówienie publiczne (dotyczące cyfryzacji dokumentów i konwersji danych dla niemieckiego miasta) nie w drodze delegowania pracowników na terytorium Niemiec, ale poprzez zatrudnienie do jego realizacji pracowników jednej ze swoich spółek zależnych, mającej siedzibę na terytorium innego państwa członkowskiego, a mianowicie Polski 17 .

56. Innymi słowy, zgodnie z rozumowaniem Trybunału, mimo że sytuacja, o którą chodziło, wybiegała poza granice państwowe, nie wiązała się ona z czasowym przemieszczeniem się pracowników na terytorium Niemiec w celu świadczenia przedmiotowych usług.

57. Należy również zauważyć, że odrzucając stosowanie dyrektywy 96/71, Trybunał zwrócił uwagę nie na sytuację, jaka miała miejsce w chwili ogłoszenia przez instytucję zamawiającą na szczeblu Unii Europejskiej zaproszenia do składania ofert, w której to delegowanie pracowników na terytorium Niemiec było jeszcze potencjalnie możliwe, ale na konkretną sytuację przedsiębiorstwa Bundesdruckerei, leżącą u podstaw odesłania prejudycjalnego.

58. Na podstawie tych okoliczności Trybunał stwierdził zatem, że w sprawie Bundesdruckerei istotna jest jedynie wykładnia art. 56 TFUE (wyrok Bundesdruckerei, C-549/13, EU:C:2014:2235, pkt 29).

59. Takie powinno być również - moim zdaniem - podejście, jakie należy przyjąć w niniejszej sprawie.

60. Uważam zatem, że w sytuacji takiej jak ta w postępowaniu głównym odesłanie do prawa Unii dokonane w art. 26 dyrektywy 2004/18 dotyczy wyłącznie art. 56 TFUE.

61. Co do sprawdzenia zgodności przepisu prawa krajowego, takiego jak § 3 LTTG, z art. 56 TFUE, wymaga ono przede wszystkim określenia, czy minimalna stawka płacy, przewidziana przez przepisy kraju związkowego Nadrenia-Palatynat, stanowi ograniczenie swobody świadczenia usług, które można uzasadnić celami zapobiegania zakłóceniom konkurencji lub ochrony pracowników, jak utrzymywały zarówno Stadt Landau in der Pfalz, jak i rząd niemiecki.

62. Przede wszystkim w świetle orzecznictwa Trybunału nie ma żadnych wątpliwości, że uregulowanie takie jak to w kraju związkowym Nadrenia-Palatynat może, poprzez wymóg przestrzegania minimalnej stawki wynagrodzenia 8,70 EUR (brutto) za godzinę przez wybranych oferentów i ich ewentualnych podwykonawców, może nałożyć na usługodawców mających siedzibę w innych niż Niemcy państwach członkowskich, w których minimalne stawki wynagrodzenia są niższe, dodatkowy ciężar gospodarczy, którego skutkiem może być powstrzymanie, utrudnienie lub zmniejszenie atrakcyjności świadczenia przez tych usługodawców usług w Niemczech. Tego rodzaju środek krajowy może zatem stanowić ograniczenie w rozumieniu art. 56 TFUE 18 .

63. Następnie należy sprawdzić, czy taki środek krajowy znajduje uzasadnienie w szczególności w świetle celu ochrony pracowników.

64. W tym względzie, w odniesieniu w szczególności do pkt 29 i 39 wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2007:541), RegioPost i Komisja uważają, że nie ma to miejsca, ponieważ ochrona przyznana na mocy § 3 ust. 1 LTTG nie obejmuje pracowników zatrudnionych przy wykonywaniu zamówień prywatnych.

65. Nie podzielam tego stanowiska.

66. W sprawie Rüffert Trybunałowi zadano pytanie, czy zgodne z art. 3 ust. 1 dyrektywy 96/71 i art. 56 TFUE są przepisy prawne niemieckiego kraju związkowego wymagające od oferentów, którym udzielono zamówienia publicznego na budowę i lokalny transport publiczny, aby przy realizacji tych zamówień przestrzegali stawki wynagrodzenia przewidzianego przez układ zbiorowy, do którego odsyłają przedmiotowe przepisy kraju związkowego.

67. W świetle wykładni dyrektywy 96/71, która zgodnie z rozumowaniem przeprowadzonym przez Trybunał w wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) również jest istotna dla wykładni art. 56 TFUE, powstało zatem pytanie, czy układ zbiorowy będący przedmiotem tej sprawy został uznany za powszechnie stosowany w rozumieniu art. 3 ust. 1 tej dyrektywy. Trybunał orzekł, że nie ma to miejsca i że w związku z tym warunki określania minimalnej stawki wynagrodzenia przewidzianej przez dyrektywę 96/71 nie zostały spełnione.

68. Wychodząc nieco poza tę kwestię 19 oraz badając ogólny i wiążący skutek układu zbiorowego, takiego jak układ rozpatrywany w tej sprawie, w pkt 29 wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) Trybunał orzekł, że skutku takiego nie można stwierdzić w szczególności dlatego, że 'przepisy' danego kraju związkowego, odnoszące się do przestrzegania stawki płacy przewidzianej przez ten układ, 'ma[ją] zastosowanie jedynie do zamówień publicznych, z wyłączeniem zleceń prywatnych'.

69. W pkt 39 wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189), który to punkt wpisuje się w 'potwierdzające' rozumowanie Trybunału dotyczące art. 56 TFUE, Trybunał powtórzył słowo w słowo wspomnianą powyżej ocenę, zawartą w pkt 29 tego wyroku.

70. Niemniej jednak zakres oceny zawartej w pkt 29 i 39 wyroku Rüffert należy obecnie uznać za względny w świetle art. 26 dyrektywy 2004/18, zupełnie nowego przepisu w prawie Unii dotyczącym zamówień publicznych, który nie miał zastosowania w chwili zaistnienia okoliczności faktycznych leżących u podstaw tego wyroku 20 .

71. Jak zostało wskazane, art. 26 dyrektywy 2004/18 zezwala państwom członkowskim na wymaganie od oferentów, którym udzielono zamówienia publicznego, przestrzegania przy realizacji tych zamówień warunków szczególnych, z warunkami zatrudnienia włącznie. W celu zachowania skuteczności (effet utile) tego zezwolenia, w szczególnym kontekście zamówień publicznych, państwa członkowskie powinny moim zdaniem mieć możliwość przyjęcia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych ustalających warunki zatrudnienia, w tym minimalną stawkę wynagrodzenia, na rzecz pracowników świadczących usługi w celu realizacji tych zamówień.

72. Oczywiste jest, że przy wykonywaniu tej kompetencji państwa członkowskie i instytucje zamawiające powinny upewnić się, iż zachowane zostały zasady przejrzystości i niedyskryminacji, wynikające z art. 26 dyrektywy 2004/18 w odniesieniu do prawa Unii.

73. Jednakże wykonywanie tej kompetencji nie może w moim przekonaniu być uzależnione od tego, czy stosowne warunki zatrudnienia, jak w tym przypadku minimalna stawka wynagrodzenia, mają również zastosowanie do pracowników realizujących zlecenia prywatne. Gdyby tak było, warunki te straciłyby wówczas swój charakter 'warunków szczególnych' w rozumieniu art. 26 dyrektywy 2004/18. Ponadto nałożenie takiego rozszerzenia na realizację zamówień prywatnych spowodowałoby in fine, że państwa członkowskie byłyby zmuszone wprowadzić ogólnie stosowaną minimalną stawkę wynagrodzenia na swoim terytorium lub jego części, czego obecnie prawo Unii w ogóle nie wymaga 21 .

74. Wydaje mi się, że w kontekście takim jak w postępowaniu głównym rozszerzenie takie, uzasadnione troską o spójność prawodawstwa kraju związkowego, mogłoby nawet naruszać kompetencje krajów związkowych.

75. Jak podkreślało kilka zainteresowanych stron, o ile w prawie niemieckim kraje związkowe mają kompetencje do określania zasad dotyczących wynagrodzenia minimalnego w ramach udzielania zamówień publicznych, o tyle nie mają one żadnej kompetencji w zakresie ustalania minimalnej stawki płacy mającej zastosowanie do ogółu pracowników.

76. Gdyby należało uwzględnić stanowisko RegioPostu i Komisji, oznaczałoby to, że w sprawie takiej jak ta w postępowaniu głównym kraj związkowy nie mógłby stosować swojego ustawodawstwa w celu transpozycji upoważnienia przewidzianego w dyrektywie 2004/18 z tego względu, że zakres stosowania takiego ustawodawstwa powinien wykraczać poza szczególny sektor zamówień publicznych, w którym kraj związkowy wykonał swoją kompetencję.

77. W związku z powyższym ten kraj związkowy byłby zmuszony odstąpić od stosowania tego ustawodawstwa do czasu, kiedy państwo federalne podejmie decyzję o wprowadzeniu powszechnie stosowanej minimalnej stawki wynagrodzenia.

78. Na szczeblu państwa federalnego, zgodnie z argumentacją RegioPostu i Komisji, postępowanie takie, które byłoby niezbędne w celu spełnienia wymogu rozszerzenia na zamówienia prywatne traktowania zarezerwowanego dotychczas dla zamówień publicznych, stanowiłoby w rzeczywistości przekształcenie przyznanej państwom członkowskim możliwości wprowadzenia na ich terytorium minimalnego wynagrodzenia w prawdziwe zobowiązanie, co - jak wyjaśniłem powyżej - w żaden sposób nie wynika z aktualnego stanu prawa Unii.

79. Wprowadzenie przez państwo federalne takiej minimalnej stawki wynagrodzenia na szczeblu kraju związkowego uczyniłoby zbędnymi przepisy prawne kraju związkowego, których szczególnym celem jest zapewnienie przestrzegania przez wybranych oferentów wypłaty minimalnego wynagrodzenia na rzecz pracowników realizujących zamówienie publiczne na jego terytorium.

80. W takich okolicznościach kompetencja kraju związkowego w tym zakresie zostaje znacząco ograniczona, czy wręcz nie istnieje.

81. Można wprawdzie próbować utrzymywać, że w rozpatrywanym w poprzednich punktach niniejszej opinii przypadku kraje związkowe miałyby zawsze możliwość przyjęcia (minimalnej) stawki płacy wyższej niż stawka określona na poziomie federalnym, w szczególności w celu uwzględnienia lokalnych kosztów utrzymania, jednak wciąż pozostawałoby pytanie, czy stawkę taką nadal można uznać za minimalną stawkę płacy, a przede wszystkim czy nie powinna ona zostać rozszerzona na pracowników zatrudnionych przy realizacji zamówień prywatnych. W ostatecznym rozrachunku kraje związkowe powinny po prostu zrezygnować z wykonywania swojej kompetencji w sektorze zamówień publicznych poprzez zastosowanie w tym sektorze minimalnej stawki płacy przyjętej na poziomie federalnym.

82. Należy zaś przypomnieć, że zgodnie z art. 4 ust. 2 TUE Unia jest zobowiązana szanować tożsamość narodową państw członkowskich, nierozerwalnie związaną z ich podstawowymi strukturami politycznymi i konstytucyjnymi, w tym w odniesieniu do samorządu regionalnego i lokalnego.

83. Prawdą jest, że państwa członkowskie o systemie federalnym, takie jak Republika Federalna Niemiec, nie mogą powoływać się na wewnętrzny podział kompetencji między władzami na szczeblu lokalnym lub regionalnym i władzami federalnymi w celu uniknięcia wypełniania ciążących na nich zobowiązań wynikających z prawa Unii 22 . W celu zapewnienia przestrzegania wspomnianych zobowiązań te poszczególne władze są zobowiązane do skoordynowania wykonywania swoich odpowiednich kompetencji 23 .

84. Wymóg ów wymaga jednak najpierw tego, żeby kompetencje tych władz mogły być rzeczywiście wykonywane. W moim przekonaniu z art. 4 ust. 2 TUE wynika, że prawo Unii nie może pozbawić jednostki administracji regionalnej lub lokalnej faktycznego wykonywania uprawnień nadanych jej w danym państwie członkowskim. Tymczasem, jak zdaje się wynikać z powyższych wywodów, taka

byłaby ostatecznie konsekwencja argumentu RegioPostu i Komisji, zgodnie z którym w celu zapewnienia zgodności z art. 56 TFUE reguła ustanowiona w § 3 LTTG na rzecz pracowników realizujących zamówienie publiczne powinna zostać rozszerzona na pracowników zatrudnionych przy realizacji zamówień prywatnych.

85. Zważywszy na kompetencję kraju związkowego Nadrenia-Palatynat, wydaje mi zatem całkowicie słuszne, że zakres stosowania § 3 LTTG ogranicza się do pracowników realizujących zamówienia publiczne.

86. Takie podejście jest moim zdaniem również spójne z orzecznictwem Trybunału wypracowanym w kontekście obowiązujących bez rozróżnienia szczególnych względów środowiskowych, jakie mogą narzucić instytucje zamawiające. I tak, orzecznictwo to przyznaje w szczególności, że względy takie mogą zostać uwzględnione w kontekście analizy kryteriów udzielenia zamówienia na świadczenie usług komunikacji miejskiej będące przedmiotem zamówień publicznych i są zgodne z zasadą niedyskryminacji, bez konieczności rozszerzania tych względów na przedsiębiorstwa miejskiego transportu pasażerskiego w przypadku realizowania przez nie zamówień prywatnych 24 . Tymczasem należy zwrócić uwagę, że art. 26 dyrektywy 2004/18 odnosi się do względów środowiskowych w taki sam sposób jak do względów społecznych analizowanych w niniejszej sprawie. Wskazana przez rząd niemiecki analogia między tymi dwoma rodzajami względów wyraźnie ukazuje moim zdaniem konieczność umożliwienia państwom członkowskim przyjęcia środków właściwych dla sektora gospodarczego stanowiącego dziedzinę zamówień publicznych.

87. Ponadto wydaje mi się, że środek krajowy taki jak § 3 LTTG jest całkowicie proporcjonalny. Wymaga on bowiem przestrzegania przez wybranych oferentów lub ich podwykonawców minimalnej płacy określonej przez kraj związkowy Nadrenia-Palatynat tylko na rzecz tych spośród ich pracowników, którzy są zatrudnieni przy realizacji zamówień publicznych, nie zaś na korzyść wszystkich ich pracowników.

88. Dlatego uważam, że § 3 LTTG znajduje uzasadnienie w świetle celu polegającego na ochronie pracowników, a zatem art. 56 TFUE nie sprzeciwia się stosowaniu takiego przepisu w sytuacji takiej jak ta w sprawie głównej, bez potrzeby rozszerzania zakresu stosowania tego przepisu na zamówienia prywatne.

89. Ze względu na ogół powyższych rozważań proponuję, aby na pierwsze pytanie prejudycjalne przedłożone przez sąd odsyłający odpowiedzieć w następujący sposób: art. 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, które nakazuje oferentom i ich podwykonawcom przedstawienie przy składaniu oferty pisemnego zobowiązania do zapłaty osobom zatrudnionym przy wykonywaniu usług będących przedmiotem zamówienia publicznego wynagrodzenia w wysokości minimalnej 8,70 EUR (brutto) za godzinę, określonego przez wspomniane uregulowanie.

B - W przedmiocie drugiego pytania prejudycjalnego

90. W drugim pytaniu prejudycjalnym sąd odsyłający zasadniczo chce się dowiedzieć, czy art. 26 dyrektywy 2004/18 należy jednak interpretować w ten sposób, że sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, takiemu jak § 3 ust. 1 LTTG, przewidującemu obowiązkowe wykluczenie oferty w przypadku niezłożenia przez oferenta już na etapie składania oferty odrębnego oświadczenia, iż w przypadku udzielenia zamówienia zobowiązuje się on do określonego działania, do którego w przypadku udzielenia zamówienia byłby i tak zobowiązany na podstawie umowy.

91. Pytanie to wymaga analizy, po pierwsze, środków, za pomocą których państwa członkowskie mogą badać spełnienie warunków ustanowionych w art. 26 dyrektywy 2004/18, a po drugie, w przypadku gdyby warunki te nie zostały spełnione, kwestii, czy sankcja taka jak wykluczenie z udziału w postępowaniu o udzielenie zamówienia jest odpowiednia.

92. Z wyjątkiem RegioPostu, wszystkie strony, które przedstawiły uwagi dotyczące tego pytania, uważają, że państwa członkowskie są uprawnione do kontrolowania przestrzegania warunków ustanowionych w art. 26 dyrektywy 2004/18, w szczególności za pośrednictwem systemu oświadczenia o zobowiązaniu w chwili złożenia oferty przez oferenta uczestniczącego w przetargu, i że w braku przedstawienia takiego oświadczenia instytucja zamawiająca ma prawo wykluczyć oferenta z postępowania w sprawie udzielenia zamówienia.

93. Podzielam stanowisko przyjęte przez wymienione powyżej strony.

94. Co do pierwszego punktu, moim zdaniem jest oczywiste, że jeśli, zgodnie z tym, co sądzę, państwa członkowskie są upoważnione zgodnie z prawem Unii do przyjęcia przepisów ustawowych lub wykonawczych, których celem jest określenie wobec przedsiębiorstw, którym udzielono zamówienia, szczególnych warunków zatrudnienia w ramach wykonywania zamówień publicznych, takich jak przestrzeganie minimalnej stawki płacy, upoważnienie to oznacza oczywiście, że państwa członkowskie mogą wprowadzić środki umożliwiające instytucji zamawiającej upewnienie się, że oferenci i ich podwykonawcy są gotowi do przestrzegania tych warunków w przypadku udzielenia im zamówienia.

95. W niniejszym przypadku przedmiotowy środek ma postać pisemnego oświadczenia o zobowiązaniu, które to oświadczenie oferent powinien przedłożyć we własnym imieniu lub, ewentualnie, za swoich podwykonawców.

96. W przeciwieństwie do tego, co zdaje się wskazywać ogłoszenie o zamówieniu w sprawie głównej, wydaje się, że oświadczenie to nie jest jednoznaczne z dokumentem odnoszącym się do minimalnych wymogów dotyczących sytuacji ekonomicznej i finansowej, którego można wymagać od oferenta zgodnie z art. 47 dyrektywy 2004/18. Sytuację ekonomiczną i finansową można wykazać za pomocą jednej lub kilku informacji wymienionych w tym przepisie, odnoszących się w szczególności do bilansu lub ogólnego lub branżowego obrotu przedsiębiorstwa, lub za pomocą każdego innego dokumentu, który instytucja zamawiająca uzna za odpowiedni.

97. W istocie chodzi przede wszystkim o zobowiązanie do przestrzegania prawa, to jest, ściślej rzecz biorąc, warunków zatrudnienia wymaganych przez przepisy kraju związkowego Nadrenia-Palatynat podczas wykonywania usług będących przedmiotem zamówienia publicznego.

98. Można wprawdzie twierdzić, podobnie jak Komisja w czasie rozprawy przed Trybunałem, że wykazanie tego, iż oferent lub jego podwykonawcy są zdolni do zapłaty określonego przez przepisy kraju związkowego Nadrenia-Palatynat minimalnego wynagrodzenia pracownikom zatrudnionym przy realizacji zamówienia publicznego, wymaga pewnej zdolności finansowej.

99. Gdyby Trybunał miał uznać, że oświadczenie o zobowiązaniu do wypłaty minimalnego wynagrodzenia odnosi się do zdolności finansowej oferenta, to art. 47 dyrektywy 2004/18 nie zakazuje w każdym razie wprowadzenia wymogu złożenia takiego oświadczenia. Trybunał wyjaśnił już bowiem, że lista elementów pozwalających ocenić wymagany minimalny poziom w zakresie sytuacji ekonomicznej i finansowej nie jest wyczerpująca 25 .

100. W każdym razie takie oświadczenie o zobowiązaniu do wypłaty minimalnego wynagrodzenia określonego przez przepisy kraju związkowego Nadrenia-Palatynat nie może samo w sobie stanowić dla oferenta dodatkowego obciążenia, które jest nieznośne do tego stopnia, że uczyniłoby ono procedurę udzielania zamówienia uciążliwszą niż byłaby ona bez wymogu przedkładania takiego oświadczenia. Celem tego oświadczenia jest bowiem wyłącznie sprawdzenie przez instytucję zamawiającą, czy oferent zobowiązuje się do przestrzegania warunku realizacji zamówienia przewidzianego w § 3 LTTG. Oświadczenie takie jest zresztą, jak również twierdzi Komisja, sprawdzonym instrumentem pozwalającym na weryfikację, czy oferenci i ich podwykonawcy wypełniają warunki realizacji zamówień publicznych. Wymóg złożenia takiego oświadczenia umożliwia również zapewnienie przejrzystości szczególnych warunków ogłoszenia o zamówieniu lub specyfikacji poprzez uwrażliwienie oferentów na wagę, jaką instytucja zamawiająca przywiązuje do wspomnianych warunków.

101. Odnośnie do drugiego punktu, a mianowicie kwestii wykluczenia z procedury udzielania zamówienia w przypadku odmowy złożenia przez oferenta takiego oświadczenia o zobowiązaniu, zgadzam się z argumentem Komisji, że sytuacja taka pozwala założyć, iż oferent nie zamierza podporządkować się wymogowi przewidzianemu w § 3 LTTG.

102. Paradoksalne i trudne do pogodzenia z efektywnością wydatków publicznych byłoby kontynuowanie procedury zamówienia publicznego z takim wykonawcą oraz, w odpowiednim przypadku, podpisanie z nim umowy, aby następnie zostać zmuszonym do nałożenia na niego kar umownych ze względu na niezachowanie warunku zawartego w § 3 LTTG.

103. Należy ponadto zauważyć, że motyw 34 dyrektywy 2004/18 przewiduje w szczególności, iż niedochowanie obowiązków związanych z przestrzeganiem ustaw i rozporządzeń obowiązujących w szczególności w zakresie warunków zatrudnienia może zostać uznane przez państwa członkowskie za poważne naruszenie lub wykroczenie wobec zasad etyki zawodowej przez danego wykonawcę, które może prowadzić do wykluczenia tego wykonawcy z udziału w procedurze udzielania zamówienia.

104. O ile moim zdaniem odmowy złożenia oświadczenia o zobowiązaniu w zakresie minimalnego wynagrodzenia nie można jako takiej uznać za poważne naruszenie, o tyle istotą motywu 34 dyrektywy 2004/18 jest przyznanie, że państwa członkowskie mają prawo wykluczyć wykonawcę, który nie zamierza przestrzegać warunków zatrudnienia obowiązujących w miejscu realizacji zamówienia publicznego. Według mnie od państw członkowskich nie można wymagać, aby stosowały taki środek wyłącznie w sytuacjach, w których ich organy stwierdzą naruszenie zobowiązań związanych z przestrzeganiem wspomnianych warunków zatrudnienia przez wybranego oferenta.

105. Wykluczenie oferenta z procedury udzielania zamówienia ze względu na to, że odmówił on złożenia oświadczenia o zobowiązaniu, o którym mowa w § 3 LTTG, moim zdaniem stanowi zatem odpowiedni środek w celu uniknięcia sytuacji, w której instytucja zamawiająca mogłaby wybrać kandydata niemającego zamiaru spełnić wymogów tej instytucji zamawiającej w zakresie przestrzegania płacy minimalnej.

106. Wreszcie, jak wynika z okoliczności faktycznych postępowania głównego, należy zauważyć, że wykluczenie oferenta, który przy składaniu swojej oferty nie załączył oświadczenia o zobowiązaniu dotyczącym płacy minimalnej, nie następuje w sposób automatyczny. Zgodnie bowiem z § 3 LTTG, zanim instytucja zamawiająca będzie upoważniona do wykluczenia takiej oferty, musi ona ponownie wezwać do złożenia oświadczenia o zobowiązaniu w określonym terminie, co pozwala na uzupełnienie tego oświadczenia w przypadku przeoczenia lub błędu ze strony oferenta przy składaniu oferty. Takie ciążące na instytucji zamawiającej zobowiązanie wydaje się środkiem całkowicie proporcjonalnym.

107. W świetle tych rozważań proponuję, aby na drugie z pytań prejudycjalnych udzielić następującej odpowiedzi: art. 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, które przewiduje obowiązkowe wykluczenie oferty, w przypadku gdy oferent biorący udział w przetargu publicznym nie przedstawi przy składaniu oferty, w imieniu własnym i swoich podwykonawców, oraz po ponownym wezwaniu do tego przez instytucję zamawiającą, odrębnego oświadczenia o zobowiązaniu do przestrzegania minimalnej stawki wynagrodzenia określonej przez to uregulowanie, w przypadku gdyby oferentowi temu zostało udzielone zamówienie na wykonywanie usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego.

III - Wnioski

108. W świetle całości powyższych rozważań proponuję, by na pytania postawione przez Oberlandesgericht Koblenz Trybunał odpowiedział w następujący sposób:

1) Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 31 marca 2004 r. w sprawie koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane, dostawy i usługi należy interpretować w ten sposób, że nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego nakładającemu na oferentów i ich podwykonawców obowiązek złożenia pisemnego oświadczenia przy składaniu oferty, w którym to oświadczeniu zobowiązują się oni do zapłacenia pracownikom wyznaczonym do realizacji usług będących przedmiotem zamówienia publicznego ustalonej przez to uregulowanie minimalnej stawki godzinowej 8,70 EUR (brutto).

2) Artykuł 26 dyrektywy 2004/18 należy interpretować w ten sposób, że również nie sprzeciwia się on uregulowaniu jednostki administracji regionalnej państwa członkowskiego, które przewiduje obowiązkowe wykluczenie oferty, w przypadku gdy oferent uczestniczący w przetargu publicznym nie przedstawi przy składaniu oferty, w imieniu własnym i swoich podwykonawców, oraz po ponownym wezwaniu do tego przez instytucję zamawiającą, odrębnego oświadczenia o zobowiązaniu do przestrzegania minimalnej stawki wynagrodzenia określonej przez to uregulowanie, w przypadku gdyby oferentowi temu zostało udzielone zamówienie na wykonywanie usług będących przedmiotem danego zamówienia publicznego.

1

- Język oryginału: francuski.

2

- Dz.U. L 134, s. 114; sprostowanie Dz.U. L 351, s. 44. Dyrektywa ta została ostatnio zmieniona rozporządzeniem Komisji (UE) nr 1251/2011 z dnia 30 listopada 2011 r. zmieniającym dyrektywy 2004/17/WE, 2004/18/WE i 2009/81/WE Parlamentu Europejskiego i Rady w odniesieniu do progów obowiązujących w zakresie procedur udzielania zamówień (Dz.U. L 319, s. 43). Została ona zastąpiona dyrektywą 2014/24/UE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 26 lutego 2014 r. w sprawie zamówień publicznych, uchylającą dyrektywę 2004/18/WE, (Dz.U. L 94, s. 65). Ta ostatnia dyrektywa nie miała jednak zastosowania do okoliczności faktycznych postępowania głównego.

3

- Dz.U. 1997, L 18, s. 1.

4

- Zobacz w szczególności wyrok Omalet (C-245/09, EU:C:2010:808, pkt 12); postanowienie Tudoran (C-92/14, EU:C:2014:2051, pkt 37).

5

- Zobacz w szczególności, w zakresie swobody przedsiębiorczości, wyrok Blanco Pérez i Chao Gómez (C-570/07 i C-571/07, EU:C:2010:300, pkt 40); w dziedzinie swobody świadczenia usług wyroki: Garkalns (C-470/11, EU:C:2012:505, pkt 21); Citroën Belux (C-265/12, EU:C:2013:498, pkt 33).

6

- Zobacz w szczególności wyroki: Guimont (C-448/98, EU:C:2000:663, pkt 23); Salzmann (C-300/01, EU:C:2003:283, pkt 34); Susisalo i in. (C-84/11, EU:C:2012:374, pkt 21, 22); Ordine degli Ingegneri di Verona e Provincia i in. (C-111/12, EU:C:2013:100, pkt 34).

7

- Zobacz między innymi wyroki: Dzodzi (C-297/88 i C-197/89, EU:C:1990:360, pkt 37); Cicala (C-482/10, EU:C:2011:868, pkt 19); Nolan (C-583/10, EU:C:2012:638, pkt 47); Romeo (C-313/12, EU:C:2013:718, pkt 23).

8

- Wyroki: Venturini i in. (od C-159/12 do C-161/12, EU:C:2013:791, pkt 25, 26); Sokoll-Seebacher (C-367/12, EU:C:2014:68, pkt 10, 11).

9

- Usługi, o których mowa w dyrektywie 2004/18, obejmują transport poczty drogą lądową, zgodnie z pkt 4 załącznika IIA. Ustalony w art. 7 lit. b) dyrektywy 2004/18 próg 200 000 EUR został określony w art. 2 ust. 1 lit. b) rozporządzenia nr 1251/2011.

10

- Mimo że te zainteresowane strony twierdzą, iż pierwsze pytanie jest niedopuszczalne, skutki ustalenia istnienia sytuacji czysto wewnętrznej powinny skłonić Trybunał zasadniczo do stwierdzenia braku swojej właściwości do udzielenia odpowiedzi na to pytanie. Chodzi bowiem o okoliczności stanu faktycznego, które w zasadzie nie są objęte zakresem zastosowania prawa Unii, a zatem nie można ich zmienić poprzez przesłanie nowego wniosku o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym.

11

- Zobacz wyroki: Concordia Bus Finland (C-513/99, EU:C:2002:495, pkt 81); Fabricom (C-21/03 i C-34/03, EU:C:2005:127, pkt 26).

12

- Zobacz analogicznie, w odniesieniu do wynikającego ze stosowania przepisów prawa krajowego obowiązku rozszerzenia rozwiązań przyjętych w prawie Unii na sytuacje czysto wewnętrzne, wyroki: Modehuis A. Zwijnenburg (C-352/08, EU:C:2010:282, pkt 33); Isbir (C-522/12, EU:C:2013:711, pkt 28).

13

- Zobacz analogicznie, w odniesieniu do dyrektywy Rady 93/37/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. dotyczącej koordynacji procedur udzielania zamówień publicznych na roboty budowlane (Dz.U. L 199, s. 54), uchylonej dyrektywą 2004/18, wyrok Michaniki (C-213/07, EU:C:2008:731, pkt 29, 30).

14

- Wyróżnienie moje.

15

- Przykładowo art. 3 ust. 1 akapit pierwszy dyrektywy 96/71, wymieniający 'warunki zatrudnienia', których państwa członkowskie mogą wymagać od przedsiębiorstw delegujących pracowników na ich terytorium w celu wykonywania usług, dotyczy między innymi 'minimalnej stawki płacy'.

16

- Punkt 27 wyroku.

17

- Ibidem (pkt 25, 26).

18

- Zobacz wyrok Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189, pkt 37). Zobacz także wyrok Bundesdruckerei (C-549/13, EU:C:2014:2235, pkt 30).

19

- W istocie Trybunał zbadał, czy rozpatrywany układ zbiorowy spełnia materialne przesłanki z art. 3 ust. 8 dyrektywy 96/71, przepisu mającego zastosowanie - jak potwierdził to sam Trybunał w pkt 27 wyroku Rüffert (C-346/06, EU:C:2008:189) - wyłącznie do państw członkowskich, w których brak jest systemu uznawania układów zbiorowych za powszechnie stosowane (jak miało to miejsce w przypadku Królestwa Szwecji, w sprawie Laval un Partneri, C-341/05, EU:C:2007:809). Tymczasem ponieważ Republika Federalna Niemiec posiada taki system, nie było potrzeby badania, czy zostały spełnione przesłanki z art. 3 ust. 8 dyrektywy 96/71.

20

- Związane jest to z faktem, że o ile termin transpozycji dyrektywy 2004/18 wyznaczono na dzień 31 stycznia 2006 r., o tyle okoliczności faktyczne leżące u podstaw sprawy Rüffert miały miejsce w latach 2003 i 2004.

21

- W przedmiocie braku takiego obowiązku wynikającego w szczególności z dyrektywy 96/71 zob. wyrok Komisja/Niemcy (C-341/02, EU:C:2005:220, pkt 26); a także moja opinia w sprawie Laval un Partneri (C-341/05, EU:C:2007:291, pkt 196).

22

- Zobacz w szczególności wyrok Carmen Media Group (C-46/08, EU:C:2010:505, pkt 69 i przytoczone tam orzecznictwo).

23

- Zobacz wyroki: Carmen Media Group (C-46/08, EU:C:2010:505, pkt 70); Digibet i Albers (C-156/13, EU:C:2014:1756, pkt 35).

24

- Zobacz wyrok Concordia Bus Finland (C-513/99, EU:C:2002:495, pkt 83-86).

25

- Zobacz wyrok Édukövízig i Hochtief Construction (C-218/11, EU:C:2012:643, pkt 28).

© Unia Europejska, http://eur-lex.europa.eu/