Orzeczenia sądów
Opublikowano: OSNKW 2020/5/16

Postanowienie
Sądu Najwyższego
z dnia 5 listopada 2019 r.
III KK 405/18

UZASADNIENIE

Skład orzekający

Przewodniczący: sędzia SN J. Matras.

Sędziowie SN: K. Klugiewicz (sprawozdawca), A. Stępka.

Prokurator Prokuratury Krajowej: R. Tarsalewski.

Sentencja

Sąd Najwyższy w sprawie M. J. skazanej z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 5 listopada 2019 r., kasacji, wniesionej przez Ministra Sprawiedliwości Prokuratora Generalnego - na korzyść skazanej od wyroku nakazowego Sądu Rejonowego we W. z dnia 29 stycznia 2018 r., oddalił kasację, a wydatkami postępowania kasacyjnego obciążył Skarb Państwa.

Uzasadnienie faktyczne

Wyrokiem nakazowym Sądu Rejonowego we W. z dnia 29 stycznia 2018 r., M. J. została uznana za winną tego, że w okresie od dnia 17 października 2017 r. do dnia 18 października 2017 r., we W. przy ul. (...), ze sklepu Rossmann dokonała kradzieży mienia w postaci:

- testera perfum (...) o wartości 219,99 zł (w dniu 17 października 2017 r.),

- testera perfum (...) o wartości 149,99 zł,

- testera perfum (...) o wartości 119,99 zł oraz

- testera perfum (...) o wartości 99,99 zł (w dniu 18 października 2017 r.), tj. mienia o łącznej wartości 589,96 zł, na szkodę Rossmann Supermarkety Drogeryjne Polska sp. z o.o. ul. (...), (...), tj. przestępstwa z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., za które - na podstawie art. 278 § 1 k.k. i przy zastosowaniu art. 37a k.k. - wymierzono jej karę grzywny w wysokości 50 stawek dziennych, ustalając wysokość jednej stawki na kwotę 15 złotych.

Wyrok ten nie został zaskarżony sprzeciwem przez żadną ze stron i uprawomocnił się w dniu 17 lutego 2018 r.

Pismem z dnia 11 lipca 2018 r. Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny wniósł od ww. wyroku kasację na korzyść skazanej, podnosząc zarzut rażącego i mającego istotny wpływ na treść wyroku naruszenia przepisu prawa karnego procesowego, a mianowicie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., polegającego na prowadzeniu, z naruszeniem zasady zawisłości sprawy, postępowania sądowego i objęciu zaskarżonym wyrokiem skazującym całości okresu przestępczego zachowania M. J., pomimo tego, że postępowanie sądowe przeciwko tej samej skazanej o tożsamy 56 czyn zostało wszczęte wcześniej, w sprawie Sądu Rejonowego we W. i zakończone wydaniem w dniu 29 stycznia 2018 r. prawomocnego wyroku.

Na podstawie tak sformułowanego zarzutu autor kasacji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i umorzenie postępowania w sprawie.

Uzasadnienie prawne

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje.

Kasacja nie jest zasadna.

W pierwszej kolejności należy wskazać, że w ocenie autora kasacji, w sprawach zakończonych wyrokami nakazowymi Sądu Rejonowego we W. z dnia 29 stycznia 2018 r., mamy do czynienia z tożsamymi czynami tej samej osoby. Co do tożsamości osoby sprawcy nie ma oczywiście żadnych wątpliwości, ale już chociażby porównanie opisów obydwu czynów przypisanych M. J. w ww. wyrokach nakazowych wcale nie dowodzi, że te "czyny" są tożsame. Trudno uznać za "tożsame czyny", z których jeden dotyczy kradzieży mienia w okresie od dnia 17 października 2017 r. do dnia 18 października 2017 r. we W. przy ul. (...) ze sklepu Rossmann (sprawa II K 11/18), a drugi kradzieży mienia w okresie od dnia 10 października 2017 r. do dnia 18 października 2017 r. ze sklepu Rossmann we W. przy ul. (...) (sprawa II K 179/17). Zachowania przypisane skazanej w obydwu wyrokach, mimo że zostały zakwalifikowane za każdym razem z art. 278 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., wcale nie są tożsame - skarżący zaś w żadnym razie nie podnosi, a co ewentualnie mógłby, że zachowania przypisane skazanej w sprawie II K 11/18 były jednym z elementów (częścią) czynu, jaki został jej zarzucony, a następnie przypisany w sprawie II K 179/17. Nie sposób przy tym zaaprobować stanowiska, że w omawianej sprawie "miało miejsce wydanie tego samego dnia, dwóch orzeczeń w przedmiocie czynów ciągłych popełnionych przez tę samą osobę, w nachodzących na siebie okresach. To zaś spowodowało, że przy przyjęciu konstrukcji czynu ciągłego z art. 12 k.k., oskarżonej M. J. przypisano popełnienie dwukrotnie przestępstw mających miejsce w takim samym okresie czynu ciągłego". Nie jest bowiem tak, że ta sama osoba, w tym samym czasie, nie może popełnić, działając za każdym razem czynem ciągłym, dwóch odrębnych przestępstw kwalifikowanych z tego samego przepisu prawa materialnego (i w zw. z art. 12 k.k.).

Niewątpliwie podstawową kwestią, warunkującą wystąpienie w niniejszej sprawie negatywnej przesłanki procesowej, określonej w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., jest zagadnienie tożsamości porównywanych czynów, w których przestępstwo kradzieży zostało dokonane w warunkach czynu ciągłego. Trzeba bowiem zauważyć, że na gruncie unormowania określonego w art. 12 § 1 k.k. jednym z warunków uznania szeregu zachowań za jeden czyn zabroniony jest występowanie "z góry powziętego zamiaru" co do wszystkich elementów, składających się na czyn ciągły.

Sprawca musi zatem obejmować świadomością i wolą wszystkie mające zostać zrealizowane w przyszłości zachowania. Poza sporem jest to, że skoro sprawca ma działać ze z góry powziętym zamiarem, to najpóźniej w chwili podejmowania pierwszego zachowania musi mieć on również zamiar zrealizowania zachowania ostatniego, zanim podjęte zostanie pierwsze zachowanie, zamiarem popełnienia winno być objęte kolejne, aż do ostatniego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2006 r., V KK 271/05; wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 października 2016 r., II AKa 252/16).

Taki zamiar (powzięty z góry) oznacza zarazem, że nie mamy do czynienia z czynem ciągłym w rozumieniu art. 12 § 1 k.k., gdy zamiar sprawcy "odnawia się" przy okazji każdego z zachowań (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 2014 r., II KK 325/14).

Inaczej rzecz ujmując, brzmienie art. 12 § 1 k.k. przesądza o tym, że czyn ciągły charakteryzuje się jednym zamiarem (tym samym, a nie takim samym), obejmującym wszystkie elementy składowe. Nie spełnia kryteriów czynu ciągłego przypadek, w którym poszczególne zachowania sprawcy nie zostały objęte jednym, z góry powziętym zamiarem, lecz zostały dokonane z identycznym zamiarem, takim samym w odniesieniu do każdego zachowania, lecz nieistniejącym z góry, a pojawiającym się sukcesywnie przy podejmowaniu każdego kolejnego zachowania. Podobnie, nie spełnia przesłanki podmiotowej, określonej w art. 12 § 1 k.k., sytuacja, gdy sprawca dopuszcza się kilku lub kilkunastu zachowań z odnawiającym się w odniesieniu do każdego z nich zamiarem 58 (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1999 r., IV KKN 28)99).

Ważne jest również to, że przestępstwo ciągłe, to jedno przestępstwo popełniane niejako "na raty", którego popełnieniu nie towarzyszy element przypadkowości, polegający na poszukiwaniu konkretnego przedmiotu przestępstwa, bowiem i ten objęty jest z góry powziętym zamiarem. Tak więc samego zamiaru popełniania przestępstw określonego rodzaju, czy ogólnego projektu popełnienia dwóch lub więcej czynów zabronionych, nie można utożsamiać z zamiarem popełnienia czynu ciąg łego, o którym mowa w art. 12 § 1 k.k. Nie spełnia zatem tego kryterium sytuacja, w której poszczególne zachowania sprawcy nie są objęte jednym z góry powziętym zamiarem, lecz zostały zrealizowane z identycznym zamiarem, takim samym w odniesieniu do każdego z nich, lecz nieistniejącym z góry, a pojawiającym się sukcesywnie przy podejmowaniu każdego kolejnego zachowania (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2017 r., III KK 5/17).

Co istotne zatem i co należy dobitnie podkreślić, a co niestety wydaje się często umykać uwadze w praktyce orzeczniczej, aby przyjąć konstrukcję określoną w art. 12 § 1 k.k., należy wpierw ustalić, że przy wszystkich zachowaniach składających się na czyn ciągły sprawcy towarzyszył "ten sam zamiar", a nie "taki sam zamiar". To z kolei oznacza, że wszystkie elementy tych zachowań muszą być tym "z góry powziętym zamiarem" objęte najpóźniej w chwili rozpoczęcia pierwszego zachowania składającego się na czyn ciągły, stanowiący jedno przestępstwo (zob. A. Marek, Kodeks karny. Komentarz, wyd. V, LEX 2010, komentarz do art. 12, teza 2; P. Kardas [w:], W. Wróbel [red.], A. Zoll [red.], Kodeks karny. Część ogólna. Komentarz, wyd. V, Warszawa 2016, t. I, cz. I, komentarz do art. 12, tezy 16-17). Jeżeli zatem przestępstwo to jest w "klasycznym ujęciu" rozumiane, jako tzw. przestępstwo na raty, to oczywiste jest także i to, że nie może mu towarzyszyć tzw. zamiar ogólny albo odnawiany pod wpływem trwałej czy powtarzającej się sposobności. W pełni zatem należy podzielić pogląd Sądu Najwyższego, wyrażony w postanowieniu z dnia 9 marca 2006 r. (V KK 271)05), że "zamiar sprawcy musi istnieć w kształcie obejmującym 59 wszystkie zachowania albo przed przystąpieniem do działania, albo co najmniej w chwili podjęcia pierwszego zachowania". Jeżeli więc sprawca działa z ogólnym zamiarem, że - przykładowo - będzie się utrzymywał z przestępczej działalności polegającej na dokonywaniu kradzieży, a poszczególnych czynów przestępczych dopuszcza się w zależności od nadarzającej się okazji, potrzeb chwili etc., to z pewnością nie jest to "z góry powzięty zamiar" dokonania jednego przestępstwa w warunkach czynu ciągłego, ale klasyczny wręcz ciąg przestępstw, z których każde odrębnie należałoby sprawcy przypisać.

W judykaturze ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym prawomocne skazanie za czyn ciągły (art. 12 k.k.) stanowi, wynikającą z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., przeszkodę do prowadzenia dalszego postępowania o później ujawnione zachowania, będące elementami tego czynu, które nie były przedmiotem wcześniejszego osądzenia (zob. zwłaszcza uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2001 r., I KZP 29/01, OSNKW, z. 1-2, poz. 2). Skoro jednak przesłanką uznania wielości zachowań za jeden czyn ciągły jest m.in. wystąpienie "z góry powziętego zamiaru", to wspomniana przeszkoda procesowa aktualizuje się dopiero wówczas, gdy zarówno zachowania prawomocnie osądzone i uznane za czyn ciągły, jak i później ujawnione, zostały objęte jednym, tym samym zamiarem sprawcy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2018 r., II KK 43/18).

W tym kontekście należy podkreślić, że świadomość i wola sprawcy stanowią fakty psychiczne, podlegające takim samym regułom dowodowym, jak ustalenia faktyczne w zakresie strony przedmiotowej czynu zabronionego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 2006 r., II KK 92/06). Ustalenia co do zamiaru sprawcy powinny zatem wynikać z analizy całokształtu zarówno przedmiotowych, jak i podmiotowych okoliczności. W sytuacji, gdy na podstawie wyjaśnień oskarżonego nie da się w sposób niebudzący wątpliwości ustalić zamiaru sprawcy, to dla prawidłowego ustalenia rzeczywistego zamiaru sąd powinien sięgnąć do najbardziej uchwytnych i widocznych elementów działania sprawcy, to jest okoliczności przedmiotowych (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2004 r., IV KK 276/03).

Minister Sprawiedliwości - Prokurator Generalny upatruje naruszenia przez Sąd meriti przepisu art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w niedostrzeżeniu przez ten Sąd i nieumorzeniu postępowania, pomimo wcześniejszego wszczęcia postępowania karnego i skierowania do Sądu Rejonowego we W. aktu oskarżenia przeciwko M. J. o przestępstwo kradzieży perfum na szkodę Rossmann Supermarkety Drogeryjne Sp. z o.o., popełnione w warunkach czynu ciągłego w okresie od 10 do 18 października 2017 r. (5 zachowań) we W. w sklepie przy ul. (...). Postępowanie to zostało zakończone wyrokiem nakazowym Sądu Rejonowego we W. z dnia 29 stycznia 2018 r. Oba porównywane orzeczenia zostały wydane i uprawomocniły się w tym samym dniu, co w przekonaniu autora kasacji uzasadniało sformułowanie zarzutu naruszenia zasady lis pendens, nie zaś res iudicata.

Argumentacja wyrażona w kasacji bazuje na przyjęciu, że w obu porównywanych sprawach z góry powzięty przez M. J. zamiar obejmował zarówno kradzieże dokonane we W. w sklepie Rossmann przy ul. (...), jak i przy ul. (...). Takie założenie nie zostało jednak poparte żadną argumentacją, jak też nie znajduje potwierdzenia w ustaleniach faktycznych, poczynionych przez Sąd Rejonowy we W. w obu porównywanych sprawach. Nie daje się również wyprowadzić z analizy wyjaśnień skazanej bądź wywnioskować z okoliczności przedmiotowych ustalonych w obu postępowaniach, jakie toczyły się przed Sądem Rejonowym we W. w sprawach II K 1791/17 i II K 11/18.

Na marginesie należy również zauważyć, że w przedmiotowej sprawie nie jest uprawnione odwoływanie się do reguły z art. 5 § 2 k.p.k. (in dubio pro reo), albowiem nawet gdyby przyjąć, że w sferze ustaleń strony podmiotowej występują niedające się usunąć wątpliwości, to przyjęcie z góry powziętego zamiaru, rozciągającego się na zachowania osądzone w obu postępowaniach, nie byłoby rozstrzygnięciem na korzyść skazanej. Względniejsze dla M. J. byłoby bowiem przyjęcie braku z góry powziętego zamiaru, co prowadziłoby do potrzeby osądzenia każdego z zachowań jako odrębnego czynu, wyczerpującego znamiona wykroczenia z art. 119 § 1 k.w., albowiem zostały one dokonane przed wejściem w życie ustawy z dnia 4 października 2018 r. o zmianie ustawy Kodeks wykroczeń oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 2077), wprowadzającej m.in. art. 12 § 2 k.k., zgodnie z którym odpowiada jak za jeden czyn zabroniony wyczerpujący znamiona przestępstwa ten, kto w krótkich odstępach czasu, przy wykorzystaniu tej samej albo takiej samej sposobności lub w podobny sposób popełnia dwa lub więcej umyślnych wykroczeń przeciwko mieniu, jeżeli łączna wartość mienia uzasadnia odpowiedzialność za przestępstwo.

Poza tym, przy rozważaniu, czy to "domniemanie" w zakresie zamiaru jest "korzystniejsze dla sprawcy", należy również wziąć pod uwagę m. in. kwestię przedawnienia karalności (różne okresy określone przez ustawę dla przestępstw oraz wykroczeń), czy też w niektórych sytuacjach ewentualną możliwość zastosowania art. 294 § 1 k.k., gdyby zachodziła konieczność zsumowania wartości mienia, będącego przedmiotem czynności wykonawczej danego przestępstwa.

Z tych względów należy stwierdzić, że przedstawiona przez Ministra Sprawiedliwości - Prokuratora Generalnego argumentacja oparta jest u swych podstaw na dowolnym założeniu co do ustaleń faktycznych ze sfery strony podmiotowej przypisanych skazanej przestępstw, co nie pozwala na stwierdzenie tożsamości czynów osądzonych w wyrokach Sądu Rejonowego we W. z dnia 29 stycznia 2018 r., K 1791/17 oraz II K 11/18. Tym samym brak jest podstaw do stwierdzenia, że Sąd meriti dopuścił się obrazy art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

Mając na uwadze powyższe rozważania Sąd Najwyższy orzekł, jak w postanowieniu. O kosztach sądowych postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 636 § 1 k.p.k. w zw. z art. 637a k.p.k.