Żądanie odszkodowania za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego - OpenLEX

Grzegorczyk Tomasz, Żądanie odszkodowania za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego

Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 5 października 2019 r.
Autorzy:

Żądanie odszkodowania za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego

Żądanie odszkodowania za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego

Żądanie odszkodowania za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego

Prawomocne zakończenie sądowego postępowania karnego nie oznacza, że do kwestii wynikających z tego postępowania, nie będzie można już nigdy powrócić. Przykładem tego są nadzwyczajne środki zaskarżenia oraz postępowania z Działu XII kodeksu postępowania karnego (art. 549-577 k.p.k.). Oczywiście są to wyjątkowe sytuacje uzasadnione określoną prawną koniecznością, taką jak: konsekwencja korekty orzeczenia dokonanej w trybie nadzwyczajnych środków zaskarżenia, która może uzasadniać potrzebę innych rozstrzygnięć, których wspomniana korekta nie obejmuje (tj. odszkodowanie za niesłuszne skazanie - zob. Rozdział 58 kodeksu postępowania karnego); poza tym mogą to być względy humanitarne (tj. postępowanie ułaskawieniowe - zob. Rozdział 59 kodeksu postępowania karnego oraz postępowanie w sprawie wyroku łącznego - zob. Rozdział 60 kodeksu postępowania karnego); ponadto może też to wynikać z tzw. konstrukcji prawno-materialnej orzeczenia sądu, jeżeli zakłada możliwość powrotu do postępowania z uwagi na wymogi prawa karnego materialnego (tj. podjęcie postępowania warunkowo umorzonego - zob. Rozdział 57 kodeksu postępowania karnego). Jednakże nie chodzi tutaj o kontrolę prawomocnego orzeczenia oraz jego modyfikację - tak jak przy środkach nadzwyczajnych - chodzi jedynie o rozstrzygnięcie kwestii dodatkowych i to bez wnikania w merytoryczne aspekty tych orzeczeń; kwestii, które wymagają określonego procedowania także z uwagi na inne przepisy. Zob. T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, wyd. 8, Warszawa 2011, s. 996-997.

W każdym systemie prawnym mogą powstać sytuacje skutkujące wydaniem błędnych decyzji/orzeczeń przez organy procesowe. Poza instrumentami prawnymi służącymi do ich korygowania, muszą być też przewidziane instrumenty procesowe służące zadośćuczynieniu osobom, wobec których takie błędne decyzje wydano. Idea taka ma też - co oczywiste - także odzwierciedlenie w prawie międzynarodowym i konstytucyjnym; z tym że, jeżeli chodzi o regulację kodeksu postępowania karnego jest to roszczenie o charakterze cywilnym, ale dochodzone w trybie procesu karnego (por. T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, wyd. 8, Warszawa 2011, s. 1003; T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego - komentarz, wyd. 5, Warszawa 2008, s. 1165-1183). Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie jest regulowane w Rozdziale 58 kodeksu postępowania karnego. Chodzi tutaj o odszkodowanie (tj. naprawienie szkody oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę) za:

1) niesłuszne skazanie lub niesłuszne zastosowanie środka zabezpieczającego;

2) niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie; oraz

3) niewątpliwie niesłuszne zatrzymanie.

Przepisy te gruntownie znowelizowano z dniem 1 lipca 2015 roku i następnie z dniem 15 kwietnia 2016 roku, kiedy dokonano "odwrócenia" reformy z roku 2015. W tych sprawach przepisy kodeksu postępowania cywilnego stosuje się tylko w kwestiach nieuregulowanych w Rozdziale 58 kodeksu postępowania karnego. Co interesujące - i zupełnie niezrozumiałe - w wyniku reformy z 2016 roku nie przywrócono zasady wzajemności, która jest regułą podstawową w każdym praworządnym systemie w wypadku regulacji stosunków międzynarodowych (zob. art. 558-559 k.p.k.). Jak się wskazuje zasada wzajemności oznacza, że obowiązuje umowa dwustronna lub wielostronna, na podstawie której obywatelowi polskiemu przysługują roszczenia o odszkodowanie w takim zakresie, jak to zostało określone w Rozdziale 58 kodeksu postępowania karnego, albo taka jest też praktyka obcego państwa, mimo braku stosownej umowy (zob. S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Lex 2014). Zasada wzajemności wynika bezpośrednio z prawa międzynarodowego i zasady równouprawnienia podmiotów tego prawa (tzn. państw).

Krok: uprawomocnienie się orzeczenia dającego podstawę odszkodowaniu za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego

Pierwszą podstawą do odszkodowania jest niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego. Zgodnie z przepisami art. 552 § 1-2 k.p.k. odszkodowanie przysługuje tylko w przypadku, gdy w wyniku wznowienia postępowania, kasacji lub skargi nadzwyczajnej (chodzi tu o nowy, ekstraordynaryjny środek zaskarżenia wprowadzony ustawą z dnia z dnia 8 grudnia 2017 r. o Są dzie Najwyż szym, por. art. 89 i nast. ustawy o Sądzie Najwyższym), oskarżony został uniewinniony lub skazany na łagodniejszą karę, albo po uchyleniu skazującego orzeczenia postępowanie umorzono wskutek okoliczności, których nie uwzględniono we wcześniejszym postępowaniu. Wtedy dopiero służy od Skarbu Państwa odszkodowanie za poniesioną szkodę oraz zadośćuczynienie za doznaną krzywdę, wynikłe z wykonania względem niego w całości lub w części kary, której nie powinien był ponieść. Oczywistym jest, że jeżeli kary nie wykonano - odszkodowanie nie służy. Jednakże na podstawie przepisu art. 553 § 1 k.p.k. roszczenie o odszkodowanie lub zadośćuczynienie nie przysługuje temu, kto w zamiarze wprowadzenia w błąd sądu lub organu ścigania złożył fałszywe zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa lub fałszywe wyjaśnienie i spowodował tym niekorzystne dla siebie orzeczenie w przedmiocie skazania lub zastosowania środka zabezpieczającego. Obostrzenie to nie obowiązuje wobec osób składających oświadczenie w warunkach określonych w art. 171 § 3, 4 i 6 k.p.k. (tj. niedozwolone metody przesłuchania) jak również, gdy szkoda lub krzywda powstała na skutek przekroczenia uprawnień lub niedopełnienia obowiązku przez funkcjonariusza państwowego; z kolei w przypadku przyczynienia się przez wnioskodawcę do wydania niesłusznego orzeczenia - stosuje się odpowiednio przepis art. 362 k.c. (tzn. odszkodowanie się „miarkuje”; zob. art. 553 § 2-3 k.p.k.).

Zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego nie następuje z urzędu, lecz wyłącznie na żądanie uprawnionego podmiotu. Obowiązuje tutaj z mocy szczególnego przepisu roczny termin przedawnienia, którego upływ sąd nie może uwzględnić z urzędu, lecz jedynie na zarzut prokuratora (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 2004 r., III KK 202/03, Prok. i Pr. 2004, nr 9, poz. 10; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, wyd. 8, Warszawa 2011, s. 1014-1015; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, Komentarz, wyd. 5, Warszawa 2008, s. 1165-1183). Zgodnie z przepisem art. 555 k.p.k. roszczenie przedawnia się po upływie roku od daty uprawomocnienia się orzeczenia dającego podstawę do odszkodowania i zadośćuczynienia.

Głównym podmiotem uprawnionym do żądania odszkodowania jest oczywiście oskarżony. W przypadku zaś jego śmierci, prawo to przysługuje temu, kto wskutek wykonania kary utracił (zob. art. 556 § 1 k.p.k.):

1) należne mu od uprawnionego z mocy ustawy utrzymanie; oraz

2) stale dostarczane mu przez zmarłego utrzymanie, jeżeli względy słuszności przemawiają za przyznaniem odszkodowania. W tym ostatnim przypadku żądanie odszkodowania należy zgłosić w terminie podstawowym (ww.) lub w ciągu roku od śmierci oskarżonego (art. 556 § 2 k.p.k.).

Oczywiście żądający odszkodowania może ustanowić pełnomocnika, a upoważnienie do obrony udzielone obrońcy w sprawie zachowuje moc jako upoważnienie do działania w charakterze pełnomocnika (art. 556 § 3-4 k.p.k.). Zob. S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Lex 2014.

Żądanie odszkodowania za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego właściwy sąd okręgowy właściwy sąd okręgowy otrzymanie wniosku rozstrzyganie w przedmiocie wniosku na rozprawie możliwość dochodzenia roszczenia regresowego przez Skarb Państwa wyrok zasądzający odszkodowanie postanowienie o pozostawieniu żądania bez rozpoznania badanie wymogów formalnych wniosku możliwe rozstrzygnięcia wyrok oddalający wniosek o odszkodowanie podmiot uprawniony do żądania odszkodowania podmiot uprawniony do żądania odszkodowania otrzymanie postanowienia możliwość zaskarżenia zażaleniem możliwość zaskarżenia apelacją uprawomocnienie się orzeczenia dającego podstawę odszkodowaniu za niesłuszne skazanie lub zastosowanie środka zabezpieczającego wniosek o odszkodowanie otrzymanie wyroku 1 rok

Krok: wniosek o odszkodowanie

Wnioskodawca zgłasza żądanie odszkodowania w formie pisma procesowego (w praktyce oznaczanego jako wniosek). Musi on spełniać ogólne warunki pisma procesowego określone w art. 119 § 1 k.p.k., a gdy nie odpowiada tym warunkom formalnym, należy wnioskodawcę wezwać do usunięcia występującego braku w trybie określonym w art. 120 § 1 k.p.k., ze skutkami procesowymi określonymi w art. 120 § 2 k.p.k. (jednak ze złożeniem takiego wniosku nie wiąże się obowiązek uiszczenia opłaty). Jak się zasadnie wskazuje w literaturze wymogi formalne wniosku dotyczące przedmiotu roszczenia nie powinny być zbyt rygorystycznie egzekwowane zwłaszcza, gdy został on sporządzony osobiście przez wnioskodawcę. Wystarczy w tym wypadku, jeżeli wskaże on sprawę, w której nastąpiło niesłuszne, w jego ocenie, skazanie albo zastosowanie środka zabezpieczającego oraz wyrazi samo żądanie odszkodowania, nawet bez precyzowania jego wysokości i bez oddzielnego określenia zadośćuczynienia. Sformułowanie żądania z podziałem na odszkodowanie i zadośćuczynienie oraz określenie wysokości roszczeń może nastąpić w dalszym toku postępowania, na rozprawie. Zob. S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Lex 2014.