Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane z urzędu albo na wniosek strony - poza rozprawą - OpenLEX

Jasiński Wojciech, Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane z urzędu albo na wniosek strony - poza rozprawą

Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 5 października 2019 r.
Autorzy:

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane z urzędu albo na wniosek strony - poza rozprawą

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane z urzędu albo na wniosek strony - poza rozprawą

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane z urzędu albo na wniosek strony - poza rozprawą

Instytucja wyłączenia sędziego (a także ławnika - art. 44 k.p.k.) jest podstawową gwarancją procesową uregulowanego w Konstytucji RP (art. 45 ust. 1) oraz aktach prawa międzynarodowego (w szczególności art. 6 § 1 Konwencji Europejskiej) prawa jednostki do bezstronnego sądu. Zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie przyjmuje się, że na wymóg bezstronności sądu składają się dwa elementy. Pierwszy - subiektywny - zakłada, że członek składu orzekającego nie może być uprzedzony lub uprzednio nastawiony do stron postępowania oraz do samej sprawy. Drugi element - obiektywny - zakłada natomiast konieczność wyeliminowania wszystkich uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sądu (szerzej w kwestii obu aspektów bezstronności por. W. Jasiński, Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym, Warszawa 2009, s. 97–161).

Przepisy art. 40 § 1 i 3 k.p.k. zawierają katalog okoliczności, które skutkują wyłączeniem sędziego (ławnika) od udziału w sprawie z mocy prawa. Przepisy art. 40 § 1 k.p.k. stanowi, że sędzia jest wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli:

1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio,

2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób,

3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli,

4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły,

5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze,

6) udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie,

7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone,

8) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw,

9) prowadził mediację.

Natomiast art. 40 § 3 k.p.k. przewiduje, że sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie, zaskarżonego w trybie kasacji lub objętego skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tego wniosku, kasacji lub skargi.

Analiza przyczyn wyłączenia sędziego wskazuje, że o wyłączeniu z mocy prawa decydują trojakiego rodzaju czynniki:

– istnienie interesu prywatnego sędziego (np. jest on pokrzywdzonym w sprawie) lub interesu bliskiej mu osoby w określonym rozstrzygnięciu sprawy (przyczyny z art. 40 § 1 pkt 1, 2, 3 k.p.k.),

– kontakt sędziego z daną sprawą w innej roli niż organu orzekającego (przyczyny art. 40 § 1 pkt 4, 5, 10 k.p.k.)

– wydanie rozstrzygnięcia procesowego w sprawie (przyczyny z art. 40 § 1 pkt 6, 7, 9 k.p.k. oraz art. 40 § 3 k.p.k.).

Ustawodawca przyjmuje, że we wskazanych powyżej okolicznościach zachodzą uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego (ławnika) i z tego powodu, niezależnie od szczególnych okoliczności danej sprawy, kategorycznie wyklucza możliwość orzekania przez osobę, której te wątpliwości dotyczą. Powyższe odróżnia przyczyny wyłączenia wskazane w art. 40 § 1 i 3 k.p.k. od przyczyny uregulowanej w art. 41 § 1 k.p.k., która zakłada analizę szczególnych okoliczności danej sprawy. Słusznie jednak Sąd Najwyższy podkreśla, że powyższe nie oznacza, iż w każdym z wymienionych w art. 40 § 1 i 3 k.p.k. wypadków sędzia musi być stronniczy (por. uchwała SN z dnia 26 kwietnia 2007 r., I KZP 9/07, OSNKW 2007, nr 5, poz. 39). Chodzi bowiem przede wszystkim o ochronę wizerunku wymiaru sprawiedliwości, który mógłby ucierpieć w wypadku dopuszczenia do orzekania sędziego (ławnika) podlegającego wyłączeniu.

Przepisy o wyłączeniu sędziego stosuje się odpowiednio także do referendarzy sądowych (art. 44 k.p.k.).

Krok: wniosek o wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego)

Jeżeli sędzia (ławnik, referendarz sądowy), który podlega wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 i 3 k.p.k. nie złoży stosownego oświadczenia, to możliwe jest na podstawie art. 42 § 1 k.p.k. zainicjowanie postępowania w przedmiocie stwierdzenia jego wyłączenia na wniosek strony (tak: R. Kmiecik, Tryb wyłączenia sędziego i prokuratora w kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1999, nr 11-12, s. 23; R.A. Stefański, Postępowanie w przedmiocie wyłączenia sędziego w postępowaniu karnym [w:] I. Nowikowski (red.), Problemy stosowania prawa sądowego. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Edwardowi Skrętowiczowi, Lublin 2007, s. 434-437).

Strona może złożyć wniosek o wyłączenie na piśmie albo do protokołu rozprawy lub posiedzenia. Ustawa karnoprocesowa nie przewiduje dla stron żadnego terminu na zgłoszenie wniosku o wyłączenie. Wiąże się to z faktem, że w omawianej sytuacji sędzia wyłączony jest od rozpoznawania sprawy z mocy prawa. Ponadto niewyłączenie sędziego (ławnika) podlegającego wyłączeniu na podstawie art. 40 k.p.k. jest bezwzględną przyczyną odwoławczą unormowaną w art. 439 pkt 1 k.p.k.

Krok: zainicjowanie postępowania w przedmiocie wyłączenia sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z urzędu

Jeżeli sędzia (ławnik, referendarz sądowy), który podlega wyłączeniu na podstawie art. 40 § 1 i 3 k.p.k. nie złoży stosownego oświadczenia, to możliwe jest na podstawie art. 42 § 1 k.p.k. zainicjowanie postępowania w przedmiocie stwierdzenia jego wyłączenia z urzędu (tak: R. Kmiecik, Tryb wyłączenia sędziego i prokuratora w kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1999, nr 11-12, s. 23; R.A. Stefański, Postępowanie w przedmiocie wyłączenia sędziego w postępowaniu karnym [w:] I. Nowikowski (red.), Problemy stosowania prawa sądowego. Księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Edwardowi Skrętowiczowi, Lublin 2007, s. 434-437).

Zainicjowanie postępowania w przedmiocie stwierdzenia wyłączenia sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z urzędu wiąże się z inicjatywą prezesa sądu (przewodniczącego wydziału) w tej materii.

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane z urzędu albo na wniosek strony - poza rozprawą sąd prezes sądu pierwotny skład orzekający inny skład orzekający sąd prezes sądu pierwotny skład orzekający inny skład orzekający wyznaczenie nowego członka składu orzekającego skierowanie sprawy na posiedzenie zainicjowanie postępowania w przedmiocie wyłączenia sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z urzędu wpływ wniosku o wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) rozpoznanie sprawy w pierwotnie wyznaczonym składzie postanowienie o pozostawieniu wniosku bez rozpoznania posiedzenie w przedmiocie wyłączenia sędziego (ławnika, referendarza sądowego) czy wniosek jest oparty na tych samych podstawach faktycznych co wniosek wcześniej rozpoznany? posiedzenie w przedmiocie wyłączenia sędziego (ławnika, referendarza sądowego) postanowienie o wyłączeniu sędziego (ławnika, referendarza sądowego) postanowienie o odmowie wyłączenia sędziego (ławnika, referendarza sądowego) skierowanie sprawy do prezesa sądu w celu wyznaczenia nowego członka składu orzekającego strona strona wniosek o wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) zachodzą przesłanki do wyłączenia brak przesłanek do wyłączenia tak nie