Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane oświadczeniem sędziego (ławnika, referendarza... - OpenLEX

Jasiński Wojciech, Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane oświadczeniem sędziego (ławnika, referendarza sądowego) – poza rozprawą

Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 3 kwietnia 2018 r.
Autorzy:

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane oświadczeniem sędziego (ławnika, referendarza sądowego) – poza rozprawą

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane oświadczeniem sędziego (ławnika, referendarza sądowego) – poza rozprawą

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane oświadczeniem sędziego (ławnika, referendarza sądowego) – poza rozprawą

Instytucja wyłączenia sędziego (a także ławnika – art. 44 k.p.k.) jest podstawową gwarancją procesową uregulowanego w Konstytucji RP (art. 45 ust. 1) oraz aktach prawa międzynarodowego (w szczególności art. 6 § 1 Konwencji Europejskiej) prawa jednostki do bezstronnego sądu. Zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie przyjmuje się, że na wymóg bezstronności sądu składają się dwa elementy. Pierwszy – subiektywny – zakłada, że członek składu orzekającego nie może być uprzedzony lub uprzednio nastawiony do stron postępowania oraz do samej sprawy. Drugi element – obiektywny – zakłada natomiast konieczność wyeliminowania wszystkich uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sądu (szerzej w kwestii obu aspektów bezstronności por. W. Jasiński, Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym, Warszawa 2009, s. 97-161).

Przepisy art. 40 § 1 i 3 k.p.k. zawierają katalog okoliczności, które skutkują wyłączeniem sędziego (ławnika) od udziału w sprawie z mocy prawa. Przepisy art. 40 § 1 k.p.k. stanowi, że sędzia jest wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli:

1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio,

2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób,

3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli,

4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły,

5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze,

6) udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie,

7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone,

8) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw,

9) prowadził mediację.

Natomiast art. 40 § 3 k.p.k. przewiduje, że sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie, zaskarżonego w trybie kasacji lub objętego skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tego wniosku, kasacji lub skargi.

Analiza przyczyn wyłączenia sędziego wskazuje, że o wyłączeniu z mocy prawa decydują trojakiego rodzaju czynniki:

– istnienie interesu prywatnego sędziego (np. jest on pokrzywdzonym w sprawie) lub interesu bliskiej mu osoby w określonym rozstrzygnięciu sprawy (przyczyny z art. 40 § 1 pkt 1, 2, 3 k.p.k.),

– kontakt sędziego z daną sprawą w innej roli niż organu orzekającego (przyczyny art. 40 § 1 pkt 4, 5, 10 k.p.k.)

– wydanie rozstrzygnięcia procesowego w sprawie (przyczyny z art. 40 § 1 pkt 6, 7, 9 k.p.k. oraz art. 40 § 3 k.p.k.).

Ustawodawca przyjmuje, że we wskazanych powyżej okolicznościach zachodzą uzasadnione wątpliwości co do bezstronności sędziego (ławnika) i z tego powodu, niezależnie od szczególnych okoliczności danej sprawy, kategorycznie wyklucza możliwość orzekania przez osobę, której te wątpliwości dotyczą. Powyższe odróżnia przyczyny wyłączenia wskazane w art. 40 § 1 i 3 k.p.k. od przyczyny uregulowanej w art. 41 § 1 k.p.k., która zakłada analizę szczególnych okoliczności danej sprawy. Słusznie jednak Sąd Najwyższy podkreśla, że powyższe nie oznacza, iż w każdym z wymienionych w art. 40 § 1 i 3 k.p.k. wypadków sędzia musi być stronniczy (por. uchwała SN z dnia 26 kwietnia 2007 r., I KZP 9/07, OSNKW 2007, nr 5, poz. 39). Chodzi bowiem przede wszystkim o ochronę wizerunku wymiaru sprawiedliwości, który mógłby ucierpieć w wypadku dopuszczenia do orzekania sędziego (ławnika) podlegającego wyłączeniu.

Przepisy o wyłączeniu sędziego stosuje się odpowiednio także do referendarzy sądowych (art. 44 k.p.k.).

Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy prawa inicjowane oświadczeniem sędziego (ławnika, referendarza sądowego) – poza rozprawą prezes sądu prezes sądu wyznaczenie nowego członka składu orzekającego otrzymanie oświadczenia o wyłączeniu sędzia (ławnik, referendarz sądowy) sędzia (ławnik, referendarz sądowy) stwierdzenie zaistnienia okoliczności uzasadniającej wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) złożenie oświadczenia o wyłączeniu

Krok: stwierdzenie zaistnienia okoliczności uzasadniającej wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego)

W przypadku zaistnienia okoliczności wymienionych w art. 40 § 1 i 3 k.p.k. sędzia (ławnik, referendarz sądowy), którego one dotyczą powinien złożyć na piśmie do akt sprawy oświadczenie stwierdzające swoje wyłączenie. W doktrynie zgodnie wskazuje się, że jest to obowiązek członka składu orzekającego (P. Hofmański (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz do artykułów 1-296, Warszawa 2011, s. 340 i cytowana tam literatura).

Krok: złożenie oświadczenia o wyłączeniu

Oświadczenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) o wyłączeniu ma charakter oświadczenia wiedzy, a nie woli. Wyłączenie następuje bowiem nie w wyniku złożenia oświadczenia, ale z mocy ustawy (R. Kmiecik, Tryb wyłączenia sędziego i prokuratora w kodeksie postępowania karnego, Prok. i Pr. 1999, nr 11-12, s. 23; K. Papke-Olszauskas, Wyłączenie uczestników procesu karnego, Gdańsk 2007, s. 178-179). Ustawa wymaga, aby zostało ono złożone na piśmie.