Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 1 stycznia 2016 r.
Autorzy:

Rozliczanie pracy w godzinach nadliczbowych wynikających z przekroczenia dobowej normy czasu pracy

Rozliczanie pracy w godzinach nadliczbowych wynikających z przekroczenia dobowej normy czasu pracy

Rozliczanie pracy w godzinach nadliczbowych wynikających z przekroczenia dobowej normy czasu pracy

Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy, stanowi pracę w godzinach nadliczbowych.

Krok: Powstanie pracy nadliczbowej

Powierzenie pracownikowi pracy nadliczbowej mieści się w sferze uprawnień kierowniczych pracodawcy. Jeśli więc polecenie pracy nadliczbowej zostało wydane zgodnie z prawem, tzn. zostały spełnione przesłanki jej powierzenia określone w art. 151 k.p., a pracownik nie jest objęty jednym z zakazów, nie może on odmówić jego wykonania (por. wyrok SN z dnia 16 grudnia 1987 r., I PRN 68/87, OSNCP 1989, nr 10, poz. 164). Odmowa wykonywania pracy nadliczbowej jest naruszeniem obowiązków pracowniczych, które może stanowić, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnego przypadku, podstawę różnych form odpowiedzialności pracownika, jak również okoliczność uzasadniającą rozwiązanie stosunku pracy, nawet jeśli zostały spełnione przesłanki określone w art. 52 § 1 pkt 1 k.p., w trybie natychmiastowym.

Krok: Stwierdzenie przekroczenia dobowej normy czasu pracy

Praca wykonywana ponad obowiązujące pracownika normy czasu pracy, a także praca wykonywana ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy, stanowi pracę w godzinach nadliczbowych. Jeżeli pracownik wykonuje taką pracę i w jej wyniku okazuje się, że pracował dłużej niż przewidziana dla niego dobowa norma czasu pracy ustalona zgodnie z art. 129 k.p. lub w systemie równoważnym - przedłużony dobowy wymiar czasu pracy, to w takiej sytuacji dochodzi do pracy w godzinach nadliczbowych z powodu przekroczenia dobowej normy czasu pracy. Taką pracę nadliczbową pracodawca może zrekompensować pracownikowi czasem wolnym od pracy bądź wynagrodzeniem powiększonym o stosowny dodatek.

Krok: Ustalenie wymiaru świadczonej pracy nadliczbowej

Konieczność zapewnienia pracownikom co najmniej 11-godzinnego odpoczynku dobowego ogranicza możliwość polecania pracy w godzinach nadliczbowych. Realizując ten nakaz, pracodawca może zatem zlecać pracownikom pracę przez maksymalnie 13 godzin na dobę. Na pracę w godzinach nadliczbowych pozostaje więc w okresie doby od 5 godzin (w systemie podstawowego czasu pracy przy normie czasu pracy do 8 godzin na dobę) do 1 godziny (np. w systemie równoważnego czasu pracy przy pracy do 12 godzin na dobę).

Jedynie w przypadku nadgodzin z powodu konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii można nie zapewnić pracownikowi co najmniej 11-godzinnego odpoczynku dobowego. Wówczas pracownik ma prawo do równoważnego odpoczynku, którego należy udzielić do końca okresu rozliczeniowego.

Krok: Moment powstania pracy nadliczbowej

Przepisy prawa pracy nie przesądzają wprost, jakie dokładnie godziny pracy pracownika stanowić będą pracę w godzinach nadliczbowych. Generalnie stwierdzić należy, że pracą nadliczbową będą wszystkie godziny pracy przepracowane przez pracownika poza obowiązującym go harmonogramem czasu pracy.

Krok: Dodatkowa praca przed godzinami normalnej pracy

Czas pracy pracownika nie może przekraczać 8 godzin na dobę. Doba zaś, to 24 kolejne godziny, poczynając od godziny, w której pracownik rozpoczyna pracę zgodnie z obowiązującym go rozkładem czasu pracy.

Jeśli pracownik w kolejnym dniu przyjdzie do pracy na wcześniejszą godzinę niż w dniu poprzednim, to znaczy, że podejmie dwukrotną pracę w danej dobie pracowniczej. Powstaną wówczas godziny nadliczbowe dobowe, które trzeba zrekompensować wynagrodzeniem z dodatkiem albo czasem wolnym.

Jest tylko jeden wyjątek, w którym wcześniejsze przyjście do pracy nie stanowi naruszenia doby pracowniczej oraz związanych z tym nadgodzin. Chodzi o tzw. ruchomy czas pracy.

Krok: Ustalenie wymiaru świadczonej pracy nadliczbowej

Ustając wymiar świadczonej pracy nadliczbowej pracodawca w pierwszej kolejności powinien porównać obowiązujący pracownika w danym dniu rozkład czasu pracy z faktycznym jej wykonaniem.

Przykład

Pracownik pracuje od poniedziałku do piątku od 10.00 do 17.35. Poniedziałkowa doba pracownicza rozpoczyna się zatem o godzinie 10.00 w poniedziałek i trwa kolejne 24 godziny, do godziny 10.00 we wtorek. Jeżeli pracodawca zobowiąże pracownika do pracy we wtorek od godziny 4.00, to praca ta:

– przypadać będzie jeszcze na poniedziałkową dobę pracowniczą,

– wykonywana będzie w porze nocnej.

Z tego tytułu za wszystkie godziny pracy nadliczbowej wykonywanej w dobie poniedziałkowej od godziny 4.00 do końca obowiązywania pory nocnej pracownikowi należy wypłacić normalne wynagrodzenie powiększone o 100% dodatek. Dodatkowo pracownikowi za pracę w porze nocnej przysługuje dodatek do wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w porze nocnej w wysokości 20% stawki godzinowej wynikającej z minimalnego wynagrodzenia. Natomiast za godziny nadliczbowe przypadające po zakończeniu pory nocnej do godziny 10.00 we wtorek, pracodawca powinien zrekompensować pracownikowi normalnym wynagrodzeniem powiększonym o 50% dodatek.

Przykład

Jeśli pracownik rozpoczyna pracę w poniedziałek o godzinie 10.00, doba pracownicza rozpoczynająca się w tym dniu trwa od godziny 10.00 w poniedziałek do godziny 10.00 we wtorek (obejmuje 24 kolejne godziny). Jeśli we wtorek pracownik zostanie wezwany do pracy na 8.00, to 2 godziny jego pracy przypadną jeszcze w dobie poniedziałkowej.

Oznacza to, że powstaną 2 godziny nadliczbowe w dobie poniedziałkowej (nawet gdyby pracownik we wtorek pracował tylko 8 godzin, czyli od 8.00 do 16.00). Nadgodziny nie powstaną jednak, jeśli pracodawca wprowadził tzw. ruchomy czas pracy.

Ruchomy czas pracy można stosować w dwóch odmianach. Przepisy pozwalają bowiem na:

– ustalanie rozkładów czasu pracy przewidujących różne godziny rozpoczynania pracy w dniach pracy pracowników,

– określanie przedziału czasu, w którym pracownik powinien podjąć pracę.

Krok: Dodatkowa praca po godzinach normalnej pracy

Klasycznym przykładem pracy nadliczbowej wynikającej z przekroczenia dobowej normy czasu pracy jest konieczność pozostania pracownika po godzinach swojej normalnej pracy. Pamiętać jednak należy, że praca nadliczbowa powstaje zawsze dopiero po przekroczeniu obowiązującej pracownika dobowej normy czasu pracy - tj. na gruncie kodeksowym 8 godzin na dobę.

Jeżeli zatem wymiar zaplanowanej pracy w danym dniu jest niższy niż 8 godzin praca nadliczbowa z tytułu przekroczenia dobowej normy czasu pracy powstanie dopiero w wyniku pracy ponad wskazaną 8-godzinną normę.

Krok: Ustalenie wymiaru świadczonej pracy nadliczbowej

Przykład

Pracownika obowiązuje powszechna norma czasu pracy wynosząca 8 godzin na dobę. Jednego dnia w tygodniu pracownik wykonywał pracę przez 12 godzin, ponieważ polecono mu usunięcie awarii systemu komputerowego w zakładzie pracy. W tym dniu pracownik przekroczył swoją normę dobową czasu pracy o 4 godziny, czyli przepracował 4 godziny nadliczbowe z tytułu przekroczenia dobowej normy czasu pracy.

Przykład

W przypadku pracownika zatrudnionego w równoważnym systemie czasu pracy, którego wymiar czasu pracy w jednym z dni okresu rozliczeniowego wynosił np. 4 godziny, praca nadliczbowa wystąpi dopiero po przekroczeniu 8 godziny pracy. Oznacza to, że w razie faktycznego świadczenia pracy w wymiarze 9 godzin w dniu, w którym pracownik miał zaplanowaną pracę jedynie na 4 godziny, wystąpi 1 godzina nadliczbowa dobowa.

Przeważnie jednak praca przekraczająca określony w harmonogramie wymiar czasu pracy, a nie wykraczająca poza 8-godzinną powszechną normę czasu pracy spowoduje przekroczenie przeciętnie tygodniowej normy czasu pracy. Stwierdzenie tego będzie jednak możliwe dopiero z końcem okresu rozliczeniowego, w momencie ostatecznego rozliczania czasu pracy pracownika.

W podobny sposób rozliczona być powinna dodatkowa praca pracownika zatrudnionego na część etatu. Pamiętać bowiem należy, że również niepełnoetatowca obowiązują powszechne normy czasu pracy, tj. 8-godzinna norma dobowa i przeciętnie 40-godzinna norma tygodniowa i dopiero ich przekroczenie powoduje powstanie pracy nadliczbowej.

Krok: Dodatkowa praca w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy

Zgodnie z interpretacją prezentowaną przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej oraz Państwową Inspekcją Pracy dniem wolnym od pracy są kolejne 24 godziny przypadające bezpośrednio po zakończeniu doby pracowniczej. Jedynym wyjątkiem jest system równoważny przewidziany w art. 136 oraz 137 k.p., w którym przedłużenie dobowego wymiaru czasu pracy do 16 lub 24 godzin powoduje, że dzień wolny rozpoczyna się po upływie odpoczynku odpowiadającego co najmniej liczbie przepracowanych godzin niezależnie od tzw. odpoczynku tygodniowego. Definicja doby pracowniczej wpływa zatem na określenie granic dnia wolnego.

Przykład

Pracownik, który wykonuje zwykle swoje obowiązki od poniedziałku do piątku w godzinach 14.00–22.00, został wezwany do pracy w sobotę na godzinę 13.00 i świadczył ją do godziny 18.00. Pamiętając o definicji doby pracowniczej i dnia wolnego od pracy, należy stwierdzić, że praca przypadająca w godzinach 13.00–14.00 w sobotę zaliczana jest do doby piątkowej (powodując pracę w godzinach nadliczbowych), natomiast praca w godzinach 14.00–18.00 stanowi pracę w dniu wolnym z tytułu przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy.

Polecenie pracownikowi pracy nadliczbowej w dniu dla niego wolnym od pracy rodzi konieczność szczególnej jej rekompensaty.

Krok: Ustalenie wymiaru świadczonej pracy nadliczbowej

Pracownikowi, który ze względu na szczególne okoliczności wykonywał pracę w dniu wolnym od pracy wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy (np. w wolną sobotę), przysługuje w zamian inny dzień wolny od pracy udzielony do końca okresu rozliczeniowego, w terminie z nim uzgodnionym. W zamian za pracę w takim dniu (np. w wolną sobotę) pracodawca ma obowiązek wyznaczyć pracownikowi cały dzień wolny od pracy, bez względu na liczbę przepracowanych godzin w tym dniu. Nieudzielanie dnia wolnego powoduje natomiast przekroczenie średniotygodniowej normy czasu pracy, a co za tym idzie, godziny nadliczbowe, za które pracodawca ma obowiązek wypłacić pracownikowi wynagrodzenie wraz ze 100% dodatkiem.

Praca w godzinach nadliczbowych wynikających z przekroczenia średniotygodniowej normy czasu pracy powstaje jednakże jedynie w wyniku pracy przez pierwsze 8 godzin w sobotę. Jeżeli natomiast praca w wolną dla pracownika sobotę wykonywana była w wymiarze wyższym niż obowiązująca pracownika dobowa norma czasu pracy, tj. przez więcej niż 8 godzin, godziny pracy przypadające powyżej tej normy stanowić będą pracę nadliczbową wynikającą z przekroczenia dobowej normy czasu pracy, a tym samym płatne będą 50% dodatkiem do wynagrodzenia.

Przykład

Z tytułu 12-godzinnej pracy w sobotę pracodawca powinien udzielić pracownikowi cały dzień wolny od pracy albo wypłać wynagrodzenie powiększone o cztery 50% dodatki (zgodnie z art. 1511 k.p.) albo udzielić pracownikowi czas wolny od pracy (zgodnie z art. 1512 k.p.). W przypadku natomiast braku możliwości udzielenia pracownikowi dnia wolnego do pracy pracodawca zobowiązany jest wypłacić pracownikowi wynagrodzenie powiększone o 100% dodatki za pierwsze 8 godzin pracy w tym dniu oraz albo wypłać wynagrodzenie powiększone o cztery 50% dodatki (zgodnie z art. 1511 k.p.) albo udzielić pracownikowi czas wolny od pracy (zgodnie z art. 1512 k.p.).

Przykład

Pracownik pracuje od poniedziałku do piątku od 10:00 do 17:35. Piątkowa doba pracownicza rozpoczyna się zatem o godzinie 10.00 w piątek i trwa kolejne 24 godziny, do godziny 10.00 w sobotę. Rozpoczęcie przez pracownika pracy w sobotę o godzinie 7.00 i wykonywanie jej do godziny 14.35 powoduje, że pracownik, zgodnie z definicją doby pracowniczej, w godzinach od 7.00 do 10.00 w sobotę wykonywał prace w ramach doby piątkowej. Tym samym skoro w piątek przepracował obowiązującą go normę czasu pracy, to godziny pracy od 7.00 do 10.00 w sobotę stanowią pracę nadliczbową wynikającą z przekroczenia dobowej normy czasu pracy, a co za tym idzie powinny zostać wynagrodzone normlanym wynagrodzeniem powiększonym o 50% dodatek.

Ponadto, ponieważ wskazany w pytaniu pracownik wykonuje swoją pracę od poniedziałku do piątku, praca od godziny 10.00 do 14.35 w sobotę, stanowiła pracę w dniu wolnym wynikającym z rozkładu czasu pracy w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Z tego tytułu pracownikowi należy udzielić cały dzień wolny od pracy (zgodnie z art. 1513 k.p.), do końca okresu rozliczeniowego w terminie z nim uzgodnionym.

Krok: Dodatkowa praca w niedzielę lub święto

Za pracę w niedzielę i święto uważa się pracę wykonywaną między godziną 6.00 w tym dniu a godziną 6.00 w następnym dniu, chyba że u danego pracodawcy została ustalona inna godzina. Niedziela w powyższym rozumieniu nie musi wpisywać się zatem w rytm doby pracowniczej.

Jak często wskazuje się w literaturze prawa pracy, zakaz pracy w niedzielę, określony w art. 1519 § 1 oraz w art. 15110 k.p., nie jest jednym z elementów rozliczania czasu pracy, a regulacją mającą zagwarantować pracownikowi czas wolny w określonych dniach. W praktyce występują zatem dwie niepokrywające się ze sobą doby pracownicze - doba pracownicza określona w art. 128 § 3 pkt 1 oraz doba niedzielna mająca charakter względnie stały.

Krok: Ustalenie wymiaru świadczonej pracy nadliczbowej

Przykład

Pracownik został wezwany do pracy w sobotę i wykonywał ją od 22.00 do 6.00 oraz w niedzielę od 18.00 do 6.00 rano. Zgodnie z definicją niedzieli czas pracy przypadający na godziny 18.00–6.00 w niedzielę powinien być rozliczany w ramach doby „niedzielnej”. W tym bowiem przypadku definicja doby pracowniczej oraz niedzieli nie pokryją się.

Natomiast, jeżeli pracownik został wezwany do pracy w niedzielę i wykonywał pracę w godzinach 22.00–6.00, a następnie w poniedziałek rozpoczął pracę wcześniej niż zwykle, bo od 18.00 do 6.00, zamiast od 22.00 do 6.00, czas pomiędzy godzinami 18.00–22.00 w poniedziałek rozliczany będzie w ramach doby „poniedziałkowej”. Niedziela zakończyła się bowiem w poniedziałek o godzinie 6.00.

Krok: Rekompensata pracy nadliczbowej wynikającej z przekroczenia dobowej normy czasu pracy

Pracodawca może zrekompensować pracownikowi pracę w godzinach nadliczbowych poprzez udzielenie mu czasu wolnego od pracy. Udzielenie czasu wolnego w zamian za pracę w godzinach nadliczbowych może nastąpić na wniosek pracownika lub bez takiego wniosku - decyzją pracodawcy. W tym ostatnim przypadku pracodawca udziela czasu wolnego od pracy, najpóźniej do końca okresu rozliczeniowego, w wymiarze o połowę wyższym niż liczba przepracowanych godzin nadliczbowych. Nie może to jednak spowodować obniżenia wynagrodzenia należnego pracownikowi za pełny miesięczny wymiar czasu pracy. Udzielenie pracownikowi czasu wolnego w zamian za pracę w godzinach nadliczbowych powoduje, że pracownikowi nie przysługuje dodatek do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych.

Natomiast, jeżeli to pracownik zwraca się do pracodawcy o udzielenie mu czasu wolnego, udziela się go proporcjonalnie do liczby przepracowanych godzin nadliczbowych. W praktyce oznacza to więc, że za jedną godzinę pracy nadliczbowej pracownik nabywa prawo do jednaj godziny czasu wolnego udzielonego mu na jego wniosek (w proporcji 1:1). O rekompensatę pracy nadliczbowej we wskazanym trybie musi jednak wystąpić pracownik.

Ponadto praca nadliczbowa może zostać również zrekompensowana pracownikowi poprzez wypłacenie normalnego wynagrodzenia za każdą godzinę takiej pracy powiększonego o wskazany w przepisach dodatek (50% lub 100%).

Krok: Zrekompensowanie pracy nadliczbowej wynikającej z przekroczenia dobowej normy czasu pracy

Zrekompensowanie pracy nadliczbowej zaspakaja roszczenia pracownika z tego tytułu.