Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 7 listopada 2019 r.
Autorzy:

Postępowanie z powództwa o zapłatę określonej kwoty pieniężnej z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia

Postępowanie z powództwa o zapłatę określonej kwoty pieniężnej z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia

Postępowanie z powództwa o zapłatę określonej kwoty pieniężnej z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia

Krok: nienależne świadczenie

Przepis art. 410 § 2 k.c. wskazuje cztery postacie nienależnego świadczenia: 1) pierwszą jest sytuacja, w której występuje tylko samo świadczenie, a nie występuje ani czynność prawna, prowadząca do powstania zobowiązania, ani tym bardziej samo zobowiązanie odpowiadające treści lub zakresowi świadczenia (condictio indebiti);

2) drugą, jest sytuacja, gdy „cel świadczenia nie został osiągnięty”, ponieważ powstające zobowiązanie ostatecznie się nie ziściło; np. porozumienie stron, będące przesłanką żądania zwrotu świadczenia w związku z nieosiągnięciem zamierzonego celu, dotyczyć może tylko samej podstawy świadczenia, a nie jego ewentualnego zwrotu (art. 410 § 2 k.c.; wyrok SN z dnia 12 stycznia 2006 r., II CK 342/05, OSNC 2006, nr 10, poz. 170);

3) trzecią, odpadnięcie podstawy prawnej świadczenia (condictio causa finita, które ma ono miejsce, gdy pierwotnie świadczenie miało podstawę prawną, ale wskutek pewnego zdarzenia odpadła ona po jego spełnieniu (np. oświadczenia woli złożonego po wpływem błędu, podstępu i groźby (art. 88 k.c.);

4) czwartą, nieważność czynności prawnej (condictio sine causa) - świadczenie podlega zwrotowi, gdy czynność prawna będąca dla niego podstawą jest nieważna (np. brak zachowania formy pod rygorem nieważności (art. 73 k.c.), pozornością (art. 83 k.c.).

Gdy określone przesunięcie majątkowe nie jest wynikiem świadczenia, nie może powstać roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia, lecz jedynie roszczenie o zwrot bezpodstawnego wzbogacenia na zasadach ogólnych (art. 405–409 k.c.). Przy ocenie, czy miało miejsce świadczenie w ramach danego stosunku, rozstrzygające znaczenie powinien mieć punkt widzenia wierzyciela z tego stosunku: czy może on na podstawie rozpoznawalnych okoliczności uważać dane działanie za świadczenie (por. wyrok SN z dnia 11 września 1997 r., III CKN 162/97, OSNC 1998, nr 2, poz. 31).

Świadczenie uiszczone na podstawie postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia zobowiązującego do łożenia na rzecz małżonka kosztów utrzymania rodziny nie podlega zwrotowi jako świadczenie nienależne (art. 410 k.c.) w razie prawomocnego oddalenia w wyroku rozwodowym jego żądania zasądzenia alimentów na podstawie art. 60 k.r.o. (por. uchwała SN z dnia 20 października 2010 r., III CZP 59/10, OSNC 2011, nr 5, poz. 52).

Zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy (por. wyrok SN z dnia 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76, LEX nr 7893 oraz uchwała SN z dnia 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNCP 1991, nr 7, poz. 93); w takiej sytuacji termin spełnienia takiego świadczenia musi być wyznaczony zgodnie z art. 455 k.c., a zatem niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego.

Krok: złożenie pozwu w sprawie o zwrot nienależnego świadczenia

Zwrotu nienależnego świadczenia może żądać każdy, kto spełnił świadczenie nie wiedząc, że do świadczenia nie był zobowiązany. Nie chodzi tu o kwalifikowaną postać wiedzy, ale usprawiedliwiony okolicznościami stanu faktycznego brak świadomości, że spełnienie świadczenia odpowiada obowiązkowi świadczenia (por. wyrok SN z dnia 1 grudnia 1999 r., I CKN 203/98, LEX nr 50687).

Pozew jest pismem procesowym wszczynającym postępowanie procesowe.

Na ten temat patrz przebieg procedury oraz komentarze zamieszczone w schemacie:

Złożenie pozwu;

Postępowanie w sprawie z powództwa o zasądzenie kwoty pieniężnej.

Krok: badanie właściwości

Pozew powinien zostać złożony do właściwego wydziału (funkcjonalnie powołanego do rozpoznawania określonej kategorii spraw) oraz właściwego sądu.

Jeżeli pozew został skierowany do niewłaściwego wydziału, wówczas przewodniczący przekaże go do wydziału właściwego.

Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Złożenie pozwu;

Badanie właściwego trybu postępowania;

Badanie podstaw skierowania sprawy do postępowania odrębnego;

Badanie właściwości miejscowej sądu z urzędu;

Badanie właściwości rzeczowej sądu.

Sprawy o zapłatę nienależnego świadczenia (art. 410 k.c.) rozpoznawane są w trybie procesowym.

Krok: badanie, czy pozew nie podlega odrzuceniu

Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Badanie dopuszczalności drogi sądowej na zarzut strony;

Badanie dopuszczalności drogi sądowej z urzędu;

Badanie powagi rzeczy osądzonej lub zawisłości sporu na zarzut;

Badanie powagi rzeczy osądzonej lub zawisłości sporu z urzędu;

Badanie na zarzut zdolności sądowej, zdolności procesowej i składu organu reprezentującego;

Badanie z urzędu zdolności sądowej, zdolności procesowej i składu organu reprezentującego;

Badanie jurysdykcji sądu na zarzut strony;

Badanie jurysdykcji sądu z urzędu;

Badanie immunitetu sądowego z urzędu;

Badanie immunitetu sądowego na zarzut oraz

Badanie zapisu na sąd polubowny.

Krok: badanie formalne pozwu

Pozew powinien spełniać warunki ogólne dla pisma procesowego (art. 126 k.p.c.) oraz wymagania przewidziane dla pozwu (art. 187 k.p.c.). Jeżeli pozew wnoszony jest w sprawie podlegającej rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, powinien zostać złożony na urzędowym formularzu.

W pozwie powód ma obowiązek wskazać, jakiego świadczenia się domaga od pozwanego, a także przedstawić argumentację świadczącą o tym, że wykonał świadczenie, które było nienależne oraz na czym to świadczenie polegało.

Pozew podlega opłacie stosunkowej lub stałej (art. 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 28 u.k.s.c.).

Krok: usuwanie braków formalnych i fiskalnych pozwu

Jeżeli pozew nie spełnia wymagań formalnych lub fiskalnych, wówczas przewodniczący wzywa do ich uzupełnienia.

Patrz także:

Złożenie pozwu;

Wszczęcie postępowania uproszczonego;

Wszczęcie postępowania w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Krok: zwrot pozwu

Jeżeli powód nie uzupełnił pozwu w terminie, wówczas podlega on zwrotowi. Zwrot pozwu następuje zarządzeniem, na które przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 1 k.p.c.).

Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schemacie: Wniesienie zażalenia.

Krok: możliwy przebieg postępowania

Jeżeli pozew spełnia wymagania, lub jego ewentualne braki formalne lub fiskalne zostały prawidłowo usunięte, wówczas przewodniczący nadaje sprawie dalszy bieg.

Sprawa może zostać rozpoznana na posiedzeniu niejawnym albo na rozprawie.

Krok: wyznaczenie posiedzenia niejawnego

Jeżeli powód dochodzi świadczenia pieniężnego, sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym; przewodniczący wyznacza w tym celu posiedzenie niejawne.

Na temat przebiegu postępowania po wydaniu nakazu zapłaty patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym

oraz zamieszczone w tych schematach odwołania.

Krok: wyznaczenie rozprawy

W przypadku braku podstaw do wydania nakazu zapłaty, sąd wyznacza termin rozprawy.

Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach: Czynności przygotowawcze przed rozprawą;

Wyznaczenie i przebieg rozprawy.

Krok: doręczenie pozwu pozwanemu

Doręczenie pozwanemu odpisu pozwu następuje wraz z zawiadomieniem (wezwaniem) o wyznaczonym terminie rozprawy; przy założeniu, że nie został wydany nakaz zapłaty.

Poniższe uwagi dotyczą sytuacji, w której nakaz zapłaty nie został wydany.

Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Czynności przygotowawcze przed rozprawą;

Wyznaczenie i przebieg rozprawy.

Jeżeli pozwany otrzyma odpis pozwu wraz z zawiadomieniem/wezwaniem na rozprawę, wówczas może się do żądań powoda ustosunkować. Co do zasady nie jest to jednakże obligatoryjne. Sąd może jednak zarządzić wniesienie odpowiedzi na pozew (art. 207 § 3 k.p.c.).

W sytuacji, gdy okaże się, że adres zamieszkania, na który skierowana została korespondencja jest nieaktualny, sąd - przed ewentualnym merytorycznym rozpoznaniem sprawy - musi podjąć czynności zmierzające do jego ustalenia nakładając na powoda stosowny obowiązek.

Patrz także przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Przedłużenie terminu sądowego;

Ustanowienie kuratora dla osoby nieznanej z miejsca pobytu;

Zawieszenie postępowania (inny brak aktywności stron).

Krok: zgłaszanie żądań i wniosków oraz przedstawianie twierdzeń i dowodów na ich poparcie

Co do zasady wniesienie odpowiedzi na pozew nie jest obligatoryjne. Sąd może jednak zobowiązać pozwanego do jej złożenia (art. 207 § 3 k.p.c.). Odpowiedź na pozew powinna spełniać wymagania stawiane każdemu pismu procesowemu (art. 126 k.p.c.).

W odpowiedzi na pozew pozwany jest zobowiązany podać wszystkie twierdzenia skierowane przeciwko roszczeniu powoda, nakierowane na pogorszenie jego sytuacji procesowej oraz zawrzeć wniosek dowodowy na ich poparcie (B. Karolczyk, Nowelizacja kodeksu postępowania cywilnego a prekluzja procesowa w postępowaniu zwyczajnym przed sądem pierwszej instancji, PPH 2012, nr 1, s. 55).

W myśl art. 20512 § 1 i 2 k.p.c. jeżeli wyznaczono posiedzenie przygotowawcze, strona może przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej do chwili zatwierdzenia planu rozprawy. Twierdzenia i dowody zgłoszone po zatwierdzeniu planu rozprawy podlegają pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później. Jeżeli zaś nie zarządzono przeprowadzenia posiedzenia przygotowawczego, strona może przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej aż do zamknięcia rozprawy, z zastrzeżeniem niekorzystnych skutków, które według przepisów kodeksu mogą dla niej wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastosowania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu.

Zakres twierdzeń i wniosków dowodowych, które pozwany powinien zgłosić, aby skutecznie obronić się przed wytoczonym powództwem o zasądzenie, zależy od podstawy pozwu wskazanej w pozwie. Co do zasady pozwany powinien powołać okoliczności, które dyskredytują żądanie powoda oraz powołać dowody na ich poparcie.

Pozwany może podnosić wszelkie zarzuty zmierzające do zniweczenia żądania powoda. Może on nie zgodzić się z tym żądaniem co do zasady i podnosić okoliczności świadczące o tym, że świadczenie było należne, a także przedstawiać świadczącą o tym argumentację oraz wnioski dowodowe na tę okoliczność.

Patrz także komentarze zamieszczone w schemacie:

Postępowanie w sprawie z powództwa o zasądzenie kwoty pieniężnej

Zarządzenie doręczenia odpisu pozwu

Zarządzenie wymiany pism procesowych

Złożenie wniosku dowodowego

Krok: zgłaszanie żądań i wniosków oraz przedstawianie twierdzeń i dowodów na ich poparcie

Powód także może ustosunkować się do twierdzeń podniesionych przez pozwanego zawartych w odpowiedzi na pozew, i co do zasady, aż do zamknięcia rozprawy przytaczać okoliczności faktyczne i dowody dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej. W szczególności powód może zgłaszać dowody mające zaprzeczać faktom, które zostały potwierdzone dowodami złożonymi przez pozwanego.

W myśl art. 20512 § 1 i 2 k.p.c. jeżeli wyznaczono posiedzenie przygotowawcze, strona może przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej do chwili zatwierdzenia planu rozprawy. Twierdzenia i dowody zgłoszone po zatwierdzeniu planu rozprawy podlegają pominięciu, chyba że strona uprawdopodobni, że ich powołanie nie było możliwe albo potrzeba ich powołania wynikła później. Jeżeli zaś nie zarządzono przeprowadzenia posiedzenia przygotowawczego, strona może przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej aż do zamknięcia rozprawy, z zastrzeżeniem niekorzystnych skutków, które według przepisów kodeksu mogą dla niej wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastosowania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu.

Zob. Złożenie wniosku dowodowego

Jeżeli strona występuje przed sądami obu instancji bez pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika, to ocena potrzeby uwzględnienia dodatkowego dowodu powinna uwzględniać zarówno tę okoliczność, jak i przebieg postępowania przed sądem pierwszej instancji oraz znaczenie dowodu dla rozstrzygnięcia sprawy (wyrok SN z dnia 13 marca 2013 r., IV CSK 441/12, LEX nr 1347886).

Powód zobowiązany jest zająć stanowisko wobec twierdzeń pozwanego o okolicznościach faktycznych sprawy (art. 210 § 2 k.p.c.). W przeciwnym wypadku, sąd może uznać fakty przytoczone przez pozwanego za uznane przez powoda (art. 230 k.p.c.).

Powód może także, na skutek okoliczności przytoczonych przez pozwanego, podjąć decyzję o cofnięciu powództwa. W takiej sytuacji, sąd umarza postępowanie, chyba że uzna cofnięcie pozwu za niedopuszczalne, gdyż czynność ta uchybia ustawie, zasadom współżycia społecznego lub zmierza do obejścia prawa. Poza tym - co bardzo istotne - po rozpoczęciu rozprawy cofnięcie pozwu wymaga zgody pozwanego, chyba że powód jednocześnie zrzeka się dochodzonego roszczenia.

Na ten temat patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Cofnięcie pozwu;

Umorzenie postępowania na podstawie art. 355 k.p.c..

Jeżeli powód po spełnieniu świadczenia przez pozwanego po doręczeniu pozwu nie cofnął pozwu, sąd oddala powództwo (por. uchwała SN z dnia 26 lutego 2014 r., III CZP 119/13, niepubl.).

Krok: wydanie wyroku zaocznego

Wydanie wyroku zaocznego dopuszczalne jest w sytuacji określonej w art. 339 k.p.c. Wyrok zaoczny podlega zaskarżeniu; jeżeli uwzględnia powództwo - sprzeciwem pozwanego (art. 344 § 1 k.p.c.), jeżeli oddala powództwo - apelacją powoda (art. 367 § 1 k.p.c.).

Na ten temat patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schemacie: Postępowanie zaoczne.

Krok: przeprowadzenie postępowania dowodowego

Po przeprowadzeniu dowodów zawnioskowanych przez strony lub dopuszczanych przez sąd z urzędu, sąd zamyka rozprawę.

W postępowaniu z powództwa opartego na nienależnym świadczeniu należy ustalić, jakie świadczenie (i czy) powód spełnił oraz czy rzeczywiście było ono nienależne z punktu widzenia art. 410 § 2 k.c. patrz także uwagi zamieszczone w kroku nr 1). Istotne jest zatem ustalenie, czy i ewentualnie jaki stosunek zobowiązaniowy wiązał strony; czy strony przewidziały cel dla świadczenia a jeżeli tak, czy został on osiągnięty; czy istniała podstawa prawna świadczenia; czy czynność prawna stron była ważna.

Krok: po zamknięciu rozprawy

Po zamknięciu rozprawy, strona nie ma możliwości przytaczania okoliczności faktycznych oraz dowodów, w tym także dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej.

Zamkniętą rozprawę sąd może jednak otworzyć na nowo.

Na ten temat patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schemacie: Zamknięcie i ponowne otwarcie rozprawy.

Krok: możliwe rozstrzygnięcia sądu

Po przeprowadzeniu postępowania dowodowego i zamknięciu rozprawy, sąd wydaje wyrok.

Patrz także przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Sprostowanie wyroku;

Uzupełnienie wyroku;

Wykładnia wyroku;

Stwierdzenie prawomocności.

Wyrok podlega zaskarżeniu apelacją. Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schemacie: Wniesienie apelacji.

Postępowanie w sprawie o zapłatę odszkodowania może się także zakończyć ugodą zawartą przed sądem albo przed mediatorem.

Patrz przebieg procedury i komentarze zamieszczone w schematach:

Skierowanie stron do mediacji na wniosek stron;

Skierowanie stron do mediacji z urzędu;

Postępowanie pojednawcze;

Zawarcie ugody sądowej w toku sprawy.

Krok: oddalenie powództwa

Jeżeli sąd po rozpoznaniu sprawy uzna żądanie pozwu za nieuzasadnione albo podniesione przez pozwanego zarzuty niweczące roszczenie powoda za uzasadnione, wówczas powództwo oddala.

Powództwo zostanie oddalone, jeżeli w toku postępowania wykazane zostanie, że świadczenie powoda nie miało charakteru świadczenia nienależnego.

Krok: uwzględnienie powództwa

Jeżeli sąd, po rozpoznaniu sprawy, uzna żądanie powoda za uzasadnione, wówczas uwzględnia powództwo, zasądzając na rzecz powoda świadczenie dochodzone pozwem. Sąd może uwzględnić powództwo w całości lub w części, w pozostałym zakresie powództwo oddalając.

Patrz także komentarze zamieszczone w schemacie:

Postępowanie w sprawie z powództwa o zasądzenie kwoty pieniężnej.