Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 24 sierpnia 2015 r.
Autorzy:

Odmowa wykonania zlecenia lekarskiego lub udzielenia świadczenia przez pielęgniarkę lub położną

Odmowa wykonania zlecenia lekarskiego lub udzielenia świadczenia przez pielęgniarkę lub położną

Odmowa wykonania zlecenia lekarskiego lub udzielenia świadczenia przez pielęgniarkę lub położną

Procedura poświęcona jest szczególnej sytuacji, w której pielęgniarka lub położna może odmówić wykonania zlecenia lekarskiego oraz wykonania innego świadczenia zdrowotnego, w szczególności gdy jest ono niezgodne z jej sumieniem (klauzula sumienia) lub z zakresem posiadanych kwalifikacji. Opisuje ona przesłanki odmowy udzielenia pomocy oraz obowiązki, jakie ciążą na pielęgniarce lub położnej w związku z odmową, niezależnie od tego, czy chodzi o świadczenia udzielane w szpitalu, czy też w warunkach ambulatoryjnych.

Krok: czy istnieje ryzyko nagłego zagrożenia zdrowotnego?

W każdym wypadku, w którym zwłoka w wykonaniu zlecenia lekarskiego lub w udzieleniu świadczenia mogłaby spowodować stan nagłego zagrożenia zdrowotnego pielęgniarka i położna są obowiązane, zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami zawodowymi, do udzielenia takiej pomocy (art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 15 lipca 2011 o zawodach pielęgniarki i położnej; Dz. U. Nr 174, poz. 1039) - dalej u.z.p.p. - nie mogą one wówczas odmówić wykonania zlecenia lekarskiego lub udzielenia innego świadczenia.

Krok: przyczyna uzasadniająca odmowę

Jeżeli zwłoka w wykonaniu zlecenia lekarskiego lub w udzieleniu świadczenia nie spowoduje stanu nagłego zagrożenia zdrowotnego, pielęgniarka i położna może odmówić wykonania zlecenia lekarskiego lub wykonania innego świadczenia zdrowotnego, które (art. 12 ust. 2 u.z.p.p.):

a) jest niezgodne z sumieniem pielęgniarki lub położnej;

b) jest niezgodne z zakresem posiadanych kwalifikacji.

Krok: klauzula sumienia

Wykonując zawód pielęgniarka może odwoływać się do swoich przekonań religijnych i światopoglądowych (D. Karkowska, Zawody medyczne, Lex 2012). Gdyby określone świadczenie zdrowotne stało w sprzeczności z owymi przekonaniami, pielęgniarka może powstrzymać się od udzielenia świadczenia zdrowotnego.

Jako przykład można wskazać przypadek, w którym pielęgniarka, odwołując się do swoich przekonań religijnych, odmówi pomocy przy zabiegu dopuszczalnego przerwania ciąży, choćby ta stanowiła zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej.

Krok: brak kwalifikacji

Zawód pielęgniarki i położnej może wykonywać osoba posiadająca prawo wykonywania zawodu stwierdzone albo przyznane przez właściwą okręgową radę pielęgniarek i położnych (art. 7 u.z.p.p.). Wykonywanie zawodu pielęgniarki polega na udzielaniu świadczeń i wykonywaniu czynności, o których mowa w art. 45 u.z.p.p.

Poza kształceniem ogólnym pielęgniarek i położnych przewiduje się również dodatkowe kształcenie specjalizacyjne, w tym kursy kwalifikacyjne. Wykaz dziedzin pielęgniarstwa, dla których prowadzi się specjalizacje oraz kursy kwalifikacyjne określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 12 grudnia 2013 r. w sprawie wykazu dziedzin pielęgniarstwa oraz dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia, w których może być prowadzona specjalizacja i kursy kwalifikacyjne (Dz. U. ,poz. 1562) - dalej r.w.d.p. Program każdego z kursów czy specjalizacji powinien określać zakres umiejętności, jakie osoby po ich ukończeniu uzyskują. Należy zatem przyjąć, że skoro ustawodawca przewidział, iż dla podejmowania określonych czynności potrzebne jest dodatkowe kształcenie, to pielęgniarka, która takiego kształcenia z wynikiem pozytywnym nie ukończyła, nie ma kwalifikacji do ich wykonywania. Przykładowo, przygotowanie pielęgniarki do prowadzenia, koordynowania, nadzorowania, pielęgnowania chorych znieczulanych i w stanie zagrożenia życia, zgodnie z najnowocześniejszymi metodami i technikami działań pielęgniarskich odbywa się w toku specjalizacji w dziedzinie pielęgniarstwa anestezjologicznego i intensywnej opieki dla pielęgniarek, w czasie której pielęgniarka uzyskuje kwalifikacje do sprawowania profesjonalnej opieki nad chorym znieczulanym zgodnie z najnowocześniejszą wiedzą anestezjologiczną lub sprawowania samodzielnej, profesjonalnej opieki nad chorym leczonym na oddziale intensywnej opieki..

Kształcenie podyplomowe, z wyjątkiem kursów dokształcających, jest prowadzone na podstawie programów kształcenia sporządzanych dla danego rodzaju i danej dziedziny lub zakresu przez specjalne zespoły programowe powołane przez dyrektora Centrum Kształcenia Podyplomowego Pielęgniarek i Położnych. Programy te są opracowywane w porozumieniu z Naczelną Radą Pielęgniarek i Położnych i zatwierdzane przez ministra właściwego do spraw zdrowia (art. 78 ust. 1 u.z.p.p.). Aktualne programy szkoleń są dostępne na stronie internetowej Centrum.

Udzielenie świadczeń bez wymaganego prawa zawodu, jak i świadczeń, do wykonywania których pielęgniarka nie jest upoważniona z uwagi na brak szczególnych kwalifikacji, może narazić ją na odpowiedzialność, w szczególności:

a) odpowiedzialność karną za wykroczenie polegające na udzielaniu określonych świadczeń zdrowotnych bez wymaganego prawa wykonywania zawodu (art. 84 u.z.p.p.);

b) odpowiedzialność karną za wykroczenie polegające na udzielaniu, bez uprawnień, świadczeń zdrowotnych polegających na rozpoznawaniu chorób oraz ich leczeniu, należących do kompetencji lekarza (art. 58 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty; tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634, z późn. zm.);

c) odpowiedzialność dyscyplinarną z tytułu przewinienia zawodowego, na zasadach określonych w rozdziale 6 ustawy z dnia 1 lipca 2011 r. o samorządzie pielęgniarek i położnych (Dz. U. Nr 174, poz. 1038, z późn. zm.) w zw. z art. 1 ust. 2 u.z.p.p.

W razie, gdyby na skutek udzielenia świadczeń wykraczających poza kompetencje pielęgniarki doszło do wyrządzenia szkody pacjentowi, narażona jest ona na odpowiedzialność cywilną oraz karną z tytułu uszkodzenia ciała, zaś okoliczność wykroczenia poza zakres kompetencji będzie okolicznością dodatkowo obciążającą pielęgniarkę.

Krok: inne przyczyny

Brak jest w doktrynie jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy odmowa wykonania świadczenia przez pielęgniarkę może nastąpić z przyczyn pozamedycznych.

Odwołując się do tezy stawianej przez część przedstawicieli doktryny, jako przyczynę odmowy można dopuścić pewne wyjątkowe okoliczności związane np. „z wulgarnym czy wręcz agresywnym zachowaniem pacjenta albo osób będących opiekunami pacjenta (a contrario art. 12 ust. 1 u.z.p.p.)”. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, stąd odwołanie się do nich powinno następować w ostateczności. Warunkiem pozostaje również, aby zwłoka w jej udzieleniu świadczenia nie prowadziła do wystąpienia stanu nagłego zagrożenia zdrowotnego.

Krok: poinformowanie wraz z podaniem przyczyny przełożonemu/zlecającemu

Niezwłoczne podanie przyczyny odmowy na piśmie przełożonemu lub osobie zlecającej, tj. lekarzowi (art. 12 ust. 2 u.z.p.p.).

Krok: poinformowanie pacjenta

Niezwłoczne poinformowanie o zamiarze odstąpienia od leczenia pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego bądź opiekuna faktycznego (art. 12 ust. 3 u.z.p.p.).

Krok: wskazanie pacjentowi innej pielęgniarki

Wskazanie pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu bądź opiekunowi faktycznemu możliwości uzyskania tego świadczenia u innej pielęgniarki lub położnej lub w podmiocie leczniczym (art. 12 ust. 3 u.z.p.p.).

Informacja przekazana pacjentowi ma być jak najbardziej praktyczna, a więc nie powinna ograniczać się wyłącznie do poinformowania, że świadczenie zdrowotne jest możliwe do uzyskania w ogóle, lecz w miarę możliwości pielęgniarka lub położna powinna także wskazać pacjentowi, gdzie dane świadczenie może uzyskać (np. u pielęgniarki X w tej samej placówce; w placówce Y), czy chociażby, w jaki sposób może zdobyć wiedzę na temat świadczeniodawców realizujących dany zakres świadczeń (np. sprawdzenie listy świadczeniodawców na stronach internetowych oddziału wojewódzkiego NFZ).

Krok: odnotowanie odstąpienia

Uzasadnienie i odnotowanie faktu odstąpienia od leczenia w dokumentacji medycznej pacjenta.

Jeżeli pielęgniarka lub położna chce całkowicie odstąpić od udzielania świadczeń objętych umową z Narodowym Funduszem Zdrowia (np. pacjent, który złożył do niej deklarację wyboru wymaga szczególnej opieki, której sprawowanie przekracza kompetencje pielęgniarki), należy dodatkowo odnotować fakt odstąpienia od leczenia na egzemplarzu złożonej do niej deklaracji wyboru i dokonać zgłoszenia przypadku wraz z uzasadnieniem właściwemu ze względu na zawartą umowę Oddziałowi Funduszu. Co prawda obowiązek ten nie wynika wprost z przepisów, niemniej jednak należy wywodzić go z ogólnej zasady, że wszystkie zmiany w umowie i sposobie jej realizacji muszą być zgłaszane Funduszowi.