Procedury
Status: Nieaktualna
Wersja od: 1 stycznia 2014 r. do: 7 sierpnia 2020 r.
Autorzy:

Odmowa udzielenia świadczenia zdrowotnego pacjentowi przez lekarza (klauzula sumienia)

Odmowa udzielenia świadczenia zdrowotnego pacjentowi przez lekarza (klauzula sumienia)

Odmowa udzielenia świadczenia zdrowotnego pacjentowi przez lekarza (klauzula sumienia)

Procedura poświęcona jest szczególnej sytuacji, w której lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczenia zdrowotnego, jeżeli byłyby one niezgodne z jego sumieniem (art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty) bądź też nie podjąć lub odstąpić od leczenia pacjenta w razie wystąpienia innych uzasadnionych okoliczności (art. 38 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty). Opisuje ona przesłanki odmowy udzielenia pomocy medycznej oraz obowiązki, jakie ciążą na lekarzu w związku z tą odmową.

Krok: czy zachodzi ryzyko utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała?

Lekarz ma obowiązek udzielać pomocy lekarskiej w każdym przypadku, gdy zwłoka w jej udzieleniu mogłaby spowodować (art. 30 ustawy z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty; tekst jedn.: Dz.U. z 2017 r., poz. 125) - dalej u.z.l.l.d.:

a) niebezpieczeństwo utraty życia;

b) niebezpieczeństwo ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia, oraz

c) w innych przypadkach niecierpiących zwłoki.

W powyższych przypadkach na lekarzu ciąży obowiązek udzielenia świadczenia, od którego nie może się on uchylić powołując się na klauzulę sumienia.

Krok: przyczyna odmowy leczenia lub udzielenia świadczenia zdrowotnego

Ustawodawca, w art. 3839 u.z.l.l.d. przewidział dwie sytuacje, w których lekarz może odmówić udzielenia pomocy, mianowicie:

a) lekarz może nie podjąć lub odstąpić od leczenia pacjenta (art. 38 u.z.l.l.d.);

b) lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z jego sumieniem (art. 39 u.z.l.l.d.).

Krok: klauzula sumienia

Zgodnie z art. 4 Kodeksu Etyki Lekarskiej, dla wypełnienia swoich zadań lekarz powinien zachować swobodę działań zawodowych, zgodnie ze swoim sumieniem. Na podstawie art. 39 u.z.l.l.d., w wyjątkowych przypadkach, gdyby określone świadczenie zdrowotne pozostawało w sprzeczności z sumieniem lekarza (np. wykonanie aborcji pomimo stwierdzenia, że zachodzą ustawowe przesłanki dopuszczalności przerwania ciąży, m.in. ciąża stanowi zagrożenie dla życia lub zdrowia kobiety ciężarnej albo badania prenatalne lub inne przesłanki medyczne wskazują na duże prawdopodobieństwo ciężkiego i nieodwracalnego upośledzenia płodu albo nieuleczalnej choroby zagrażającej jego życiu), lekarz może powstrzymać się od wykonania świadczeń zdrowotnych.

Krok: inne przyczyny

Na podstawie art. 38 u.z.l.l.d. lekarz może nie podjąć lub odstąpić od leczenia pacjenta. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, „zasada ta jest wyrazem konstytucyjnej swobody wykonywania zawodu” (za E. Zielińska [w:] Ustawa o zawodach lekarza i lekarza dentysty. Komentarz, publ. ABC 2008). Odmowa podjęcia lub odstąpienie od leczenia może nastąpić jedynie, jeżeli istnieją poważne ku temu powody (art. 38 ust. 3 u.z.l.l.d.).

W przeciwieństwie do art. 39 u.z.l.l.d. ustawodawca nie odwołał się tu do przesłanki sprzeczności danej czynności z sumieniem lekarza, co wskazuje, iż przyczyny odmowy leczenia lub odstąpienia od leczenia mogą być różne. Najczęściej spotykana w praktyce sytuacją jest utrata zaufania pomiędzy pacjentem a lekarzem, nagminne niestosowanie się przez pacjenta do zaleceń lekarza i odmowa współpracy z nim w celu osiągnięcia efektów terapeutycznych.

Krok: na jakiej podstawie zatrudniony jest lekarz?

Możliwość powstrzymania się od wykonania świadczeń zdrowotnych może być uwarunkowana spełnieniem dodatkowych wymogów formalnych, w zależności od tego, czy:

a) lekarz wykonuje zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby,

b) lekarz wykonuje zawód na innej podstawie (np. kontrakt, wolontariat, indywidualna praktyka lekarska).

Krok: zgłoszenie przypadku wraz z uzasadnieniem do NFZ

Zgodnie z § 4 ust. 10 pkt 3 umowy o udzielanie świadczeń gwarantowanych w zakresie podstawowej opieki zdrowotnej, stanowiącej załącznik Nr 2 do zarządzenia Nr 122/2017/DSOZ Prezesa Narodowego Funduszu Zdrowia z dnia 15 grudnia 2017 r. (NFZ.2017.122 ), lekarz POZ obowiązany jest do zgłoszenia przypadku niepodjęcia lub odstąpienia od leczenia pacjenta wraz z uzasadnieniem właściwemu ze względu na zawartą umowę Oddziałowi Funduszu.

Krok: na jakiej podstawie zatrudniony jest lekarz?

Możliwość niepodjęcia lub odstąpienia od leczenia pacjenta może być uwarunkowana spełnieniem dodatkowych wymogów formalnych, w zależności od tego, czy:

a) lekarz wykonuje zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby;

b) lekarz wykonuje zawód na innej podstawie (np. kontrakt, wolontariat, indywidualna praktyka lekarska).

Krok: zawiadomienie przełożonego

Lekarz wykonujący swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby ma obowiązek uprzedniego powiadomienia na piśmie przełożonego o zamiarze powstrzymania się od wykonania świadczeń zdrowotnych z uwagi na klauzulę sumienia (art. 39 in fine u.z.l.l.d.). przepisy nie zastrzegają dla takiego zawiadomienia szczególnej formy, jednakże dla celów dowodowych, na wypadek wyniknięcia sporu, zasadne jest, aby zawiadomienie nastąpiło w formie pisemnej.

Krok: uzyskanie zgody przełożonego

Jeżeli lekarz wykonuje swój zawód na podstawie stosunku pracy lub w ramach służby, może nie podjąć lub odstąpić od leczenia dopiero po uzyskaniu zgody swojego przełożonego (art. 38 ust. 3 u.z.l.l.d.). W razie braku zgody lekarz zobowiązany jest podjąć lub kontynuować leczenie, w przeciwnym razie może narazić się na zarzut naruszenia obowiązków pracowniczych, to zaś może skutkować zastosowaniem wobec niego sankcji przewidzianych w prawie pracy.

Z punktu widzenia lekarza zasadne jest, aby zarówno wniosek o wyrażenie zgody, jak i sama zgoda zostały stwierdzone pismem, co może mieć później istotne znaczenie dowodowe w razie wynikłego sporu. Wnosząc o wyrażenie zgody lekarz powinien dokładnie uzasadnić swoje stanowisko i opisać, dlaczego odmawia podjęcia lub kontynuacji leczenia.

Krok: poinformowanie pacjenta

Niezwłoczne poinformowanie pacjenta lub jego przedstawiciela ustawowego bądź opiekuna faktycznego o zamiarze:

a) odmowy podjęcia lub odstąpienia od leczenia (art. 38 ust. 2 u.z.l.l.d.);

b) powstrzymania się od wykonania świadczenia zdrowotnego (art. 39 u.z.l.l.d.).

Krok: wskazanie pacjentowi innego lekarza

Wskazanie pacjentowi lub jego przedstawicielowi ustawowemu bądź opiekunowi faktycznemu możliwości uzyskania tego świadczenia u innego lekarza lub w podmiocie leczniczym. Lekarz może zatem skierować pacjenta zarówno do innego lekarza w tej samej placówce, jak i do innej placówki opieki zdrowotnej.

Informacja przekazana pacjentowi powinna być jak najbardziej praktyczna, a zatem ma nie tylko ograniczać się do poinformowania, że leczenie bądź świadczenie zdrowotne w ogóle jest możliwe do uzyskania, lecz w miarę możliwości lekarz powinien pacjentowi wskazać także, gdzie dane świadczenie może uzyskać (np. u lekarza X w tej samej placówce; w placówce Y) czy chociażby w jaki sposób może zdobyć wiedzę na temat świadczeniodawców realizujących dany zakres świadczeń (np. sprawdzenie listy świadczeniodawców na stronach internetowych oddziału wojewódzkiego NFZ).

UWAGA: Zgodnie z pkt 2 wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7 października 2015 roku sygn. akt K 12/14 ustawowy obowiązek wskazania przez lekarza powołującego się na klauzulę sumienia innego lekarza lub placówki medycznej został uznany za sprzeczny z art. 53 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji. Opierając się na treści przedmiotowego wyroku lekarz ma możliwość, ale nie obowiązek wskazywania takiej placówki lub innego lekarza.

Krok: odnotowanie odstąpienia

Uzasadnienie i odnotowanie faktu odstąpienia od leczenia w dokumentacji medycznej pacjenta. Jeżeli odstąpienie od leczenia dotyczy świadczeń objętych umową z Narodowym Funduszem Zdrowia o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej w rodzaju podstawowej opieki zdrowotnej, należy dodatkowo uzasadnić i odnotować fakt odstąpienia od leczenia na egzemplarzu złożonej do niego deklaracji wyboru i dokonać zgłoszenia przypadku wraz z uzasadnieniem właściwemu ze względu na zawartą umowę Oddziałowi Funduszu.