Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 1 maja 2013 r.
Autorzy:

Ocena ryzyka zawodowego wg metody RISC SCORE

Ocena ryzyka zawodowego wg metody RISC SCORE

Ocena ryzyka zawodowego wg metody RISC SCORE

Ocena ryzyka zawodowego jest jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy, wynikającym z art. 226 k.p. W ocenie tej uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy oraz sposoby wykonywania prac, jakie mogą stwarzać zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników oraz sposoby wykonywania takich prac. Podstawowym celem oceny ryzyka zawodowego jest zapewnienie poprawy warunków pracy i ochrony życia i zdrowia pracujących.

Metoda RISC SCORE jest jakościową, wskaźnikową metodą oceny ryzyka zawodowego, przydatną zwłaszcza w ocenie niemierzalnych czynników środowiska pracy. Jest wygodna w stosowaniu ze względu na wskaźniki, które zostały określone tabelarycznie i dzięki temu w przejrzysty sposób pozwalają ustalić kategorię ryzyka dla poszczególnych zagrożeń.

Z uwagi na to, że metoda RISC SCORE stanowi jedynie wytyczne do szacowania ryzyka zawodowego, przy pozostałym procesie oceny można oprzeć się na wytycznych zawartych w polskiej normie PN-N-18002:2011 „Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego” (zob. procedurę Ocena ryzyka zawodowego wg metody PN-N-18002:2011).

Krok: wyznaczenie osób do przeprowadzania oceny

W każdym przedsiębiorstwie decyzje dotyczące wyznaczenia osób do przeprowadzania oceny ryzyka zawodowego podejmuje pracodawca. Osobami wyznaczonymi do udziału w ocenie ryzyka zawodowego mogą być:

– pracownicy służby bhp lub osoby wykonujące zadania tej służby (w małej firmie może to być sam pracodawca), dla których udział w ocenie ryzyka zawodowego jest zadaniem wynikającym z przepisów prawa,

– lekarz medycyny pracy, którego udział może być niezbędny zwłaszcza w przypadku oceny ryzyka zawodowego osób szczególnie podatnych na oddziaływanie zagrożeń, jak np. osoby niepełnosprawne czy też pracownicy starsi,

– osoby kierujące pracownikami,

– pracownicy i/lub ich przedstawiciele.

Ponadto tam, gdzie to możliwe, ocena ryzyka zawodowego powinna być przeprowadzana przez powołane do tego celu zespoły, w skład których wchodzą osoby kierujące pracownikami oraz pracownicy i/lub ich przedstawiciele, nie zaś wyłącznie przez pracownika służby bhp lub osobę wykonującą zadania służby bhp.

Krok: przeszkolenie osób wyznaczonych do oceny

Osoby oceniające ryzyko zawodowe muszą zostać uprzednio przeszkolone, powinny:

– znać i rozumieć zasady oceny ryzyka zawodowego,

– posiadać wiedzę niezbędną do identyfikowania zagrożeń na ocenianych stanowiskach pracy,

– umieć oceniać szkodliwe następstwa występujących zagrożeń,

– umieć określać prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnych dla zdrowia i życia pracowników następstw tych zagrożeń.

Osoby te, powinny potrafić formułować propozycje działań prowadzących do eliminowania lub ograniczania ryzyka zawodowego, a także oceniać ich skuteczność oraz identyfikować te problemy, które powinny być rozwiązane z udziałem ekspertów zewnętrznych.

Krok: zebranie informacji niezbędnych do oceny

Do oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy są wykorzystywane w szczególności informacje dotyczące:

– lokalizacji stanowiska pracy i/lub realizowanych na nim zadań,

– osób, pracujących na stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem osób szczególnie podatnych na oddziaływanie zagrożeń, takich jak np. kobiety w ciąży, młodociani, pracownicy starsi, osoby niepełnosprawne, dla których często celowe jest ustalanie szczególnych kryteriów dopuszczalności ryzyka zawodowego,

– stosowanych środków pracy, materiałów i wykonywanych operacji technologicznych,

– wykonywanych zadań, czynności oraz sposobu i czasu ich wykonywania przez pracujące na stanowisku osoby (z uwzględnieniem zadań nieprodukcyjnych, jak np. konserwacja maszyn lub sprzątanie stanowiska pracy),

– wymagań przepisów prawnych i norm, odnoszących się do analizowanego stanowiska,

– zagrożeń, które już zostały zidentyfikowane, i ich źródeł,

– zagrożeń zewnętrznych mogących negatywnie wpłynąć na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników,

– możliwych skutków występujących zagrożeń,

– stosowanych środków ochrony,

– wypadków przy pracy oraz zdarzeń potencjalnie wypadkowych,

– chorób zawodowych oraz innych dolegliwości zdrowotnych występujących na analizowanych i podobnych stanowiskach pracy,

– działań osób niezatrudnionych na ocenianym stanowisku pracy, które mogą powodować dodatkowe zagrożenia,

– psychospołecznego środowiska pracy,

– zmian, w tym zmian przejściowych i ich wpływ na procesy, materiały, środowisko pracy.

Źródłami tych informacji mogą być:

– dane techniczne o stosowanych na stanowisku pracy maszynach i urządzeniach,

– dokumentacja techniczno-ruchowa i instrukcje stanowiskowe,

– nowe projekty: stanowisk pracy, instalacji maszyn i urządzeń,

– wyniki pomiarów czynników szkodliwych i/lub niebezpiecznych, a także uciążliwych, występujących na stanowisku pracy,

– wyniki badań ankietowych odnoszących się do psychospołecznego środowiska pracy,

– dokumentacja dotycząca wypadków przy pracy i zdarzeń potencjalnie wypadkowych,

– dokumentacja dotycząca chorób zawodowych i innych chorób związanych z pracą,

– dokumentacja dotycząca szkoleń i badań lekarskich pracowników,

– przepisy prawne i normy techniczne,

– literatura naukowo-techniczna,

– karty charakterystyk substancji chemicznych itp.

Informacji o analizowanym stanowisku mogą dostarczyć również:

– obserwacja środowiska pracy,

– obserwacja zadań wykonywanych na stanowisku pracy,

– obserwacja zadań wykonywanych poza stanowiskiem pracy,

– wywiady z pracownikami i/lub ich przedstawicielami,

– obserwacja czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na stanowisko pracy (np. prace wykonywane przez pracowników na innych stanowiskach pracy, czynniki atmosferyczne),

– analiza organizacji działań, których celem jest zapewnienie właściwych warunków pracy.

W celu identyfikacji czynników związanych z organizacją pracy, które mogą znacząco wpływać na ryzyko zawodowe wynikające z czynników zagrażających występujących w środowisku pracy, zaleca się zebranie i przeanalizowanie informacji dotyczących w szczególności:

– szkolenia i informowania pracowników;

– instrukcji bezpiecznego wykonywania pracy;

– zgodności maszyn i innych urządzeń technicznych z wymaganiami bezpieczeństwa;

– monitorowania stosowanych środków ochrony, w celu zapewnienia, że są one właściwie stosowane i że są skuteczne;

– stanu pomieszczeń pracy;

– organizacji czasu pracy, itp.

W każdym przypadku konieczne jest przeprowadzenie wywiadów z pracownikami zatrudnionymi na ocenianych stanowiskach pracy w celu pozyskania informacji o dostrzeganych przez nich zagrożeniach oraz ewentualnych dolegliwościach wynikających z wykonywania pracy.

Krok: identyfikacja zagrożeń

Zebrane informacje są analizowane w celu zidentyfikowania występujących zagrożeń. Metodę wykorzystywaną do identyfikowania zagrożeń ustala się w zależności od zakresu oceny i występujących zagrożeń.

Do identyfikacji zagrożeń na stanowiskach pracy zaleca się stosować metody jak najprostsze. Do metod powszechnie stosowanych należą przede wszystkim listy kontrolne, które mogą być opracowywane na przykład z wykorzystaniem wykazów czynników szkodliwych i/lub niebezpiecznych, zawartych w obowiązujących przepisach i normach. Nie zaleca się jednak ograniczania identyfikacji do zagrożeń wymienionych na liście, która jest jedynie narzędziem pomocniczym.

Na etapie identyfikacji zagrożeń przydatna jest przede wszystkim dotychczasowa wiedza na temat zagrożeń występujących na analizowanym stanowisku pracy. W każdym przypadku celowe jest sprawdzenie, czy wszystkie zagrożenia zostały zidentyfikowane i czy dostępne na ich temat informacje (jak np. wyniki pomiarów i obliczeń wartości wielkości charakteryzujących zagrożenie) są wystarczające do oceny ryzyka zawodowego.

Wynikiem identyfikacji zagrożeń może być w szczególności:

– pełne zidentyfikowanie występujących na stanowisku pracy zagrożeń;

– wskazanie tych zagrożeń i/lub obszarów, dla których osoby wyznaczone do oceny ryzyka zawodowego mogą ją przeprowadzić na podstawie zebranych informacji samodzielnie, a także tych zagrożeń i/lub obszarów, dla których ryzyko zawodowe może być ocenione po uzyskaniu dodatkowych informacji lub z pomocą dodatkowych ekspertów. Dla tych zagrożeń przygotowuje się plan dalszych działań w celu dokonania oceny;

– wskazanie zagrożeń związanych z organizacją pracy, które w każdym przypadku powinny zostać wyeliminowane w celu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia na stanowisku pracy, jak np. brak rozwiązań organizacyjnych zapewniających:

* odpowiednią realizację szkolenia i informowania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy,

* dostępność aktualnych instrukcji bezpiecznego wykonywania pracy,

* odpowiednią konserwację i przeglądy maszyn i innych urządzeń technicznych;

– przestrzeganie wymagań odnośnie do czasu pracy itp.

Krok: szacowanie ryzyka

W analizie ryzyka przeprowadzonej metodą RISC SCORE wartościowanie ryzyka opiera się na wyrażeniu: R = S x E x P, gdzie parametrami ryzyka „R” są:

a) „S” - możliwe skutki zdarzenia (straty spowodowane przez zdarzenie),

b) „E” - ekspozycja na zagrożenie,

c) „P” - prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia.

Poszczególne parametry ryzyka szacuje się w następujący sposób:

1) Szacowanie skutków zdarzenia („S”):

a) wartość („S”) - 100, szacowanie straty: poważna katastrofa, straty ludzkie: wiele ofiar śmiertelnych, straty materialne: > 30 mln zł;

b) wartość („S”) - 40, szacowanie straty: katastrofa, straty ludzkie: kilka ofiar śmiertelnych, straty materialne: 10-30 mln zł;

c) wartość („S”) - 15, szacowanie straty: bardzo duża, straty ludzkie: jedna ofiara śmiertelna, straty materialne: 0,3-1 mln zł;

d) wartość („S”) - 7, szacowanie straty: duża, straty ludzkie: ciężkie uszkodzenie ciała, straty materialne: 30-300 tys. zł;

e) wartość („S”) - 3, szacowanie straty: średnia, straty ludzkie: absencja, straty materialne: 3-30 tys. zł;

f) wartość („S”) - 1, szacowanie straty: mała, straty ludzkie: udzielenie pierwszej pomocy, straty materialne: < 3 tys. zł.

2) Szacowanie ekspozycji na zagrożenie („E”):

a) „E”: 10 - opis ekspozycji: stała;

b) „E”: 6 - opis ekspozycji: częsta (codzienna);

c) „E”: 3 - opis ekspozycji: sporadyczna (raz na tydzień);

d) „E”: 2 - opis ekspozycji: okazyjna (raz w miesiącu);

e) „E”: 1 - opis ekspozycji: minimalna (kilka razy w roku);

f) „E”: 0,5 - opis ekspozycji: znikoma (raz w roku).

3) Szacowanie prawdopodobieństwa wystąpienia zdarzenia („P”):

a) wartość „P”: 10 - opis: bardzo prawdopodobne, szansa w %: 50;

b) wartość „P”: 6 - opis: całkiem możliwe, szansa w %: 10;

c) wartość „P”: 3 - opis: mało prawdopodobne/możliwe, szansa w %: 1;

d) wartość „P”: 1 - opis: tylko sporadycznie możliwe, szansa w %: 10-3;

e) wartość „P”: 0,5 - opis: możliwe do pomyślenia, szansa w %: 10-4;

f) wartość „P”: 0,2 - opis: praktycznie możliwe, szansa w %: 10-5;

g) wartość „P”: 0,1 - opis: teoretycznie możliwe, szansa w %: 10-6.

Wynik oceny ryzyka jest iloczynem trzech powyższych wyników oszacowań. Po uzyskaniu wyniku charakteryzującego poziom ryzyka, należy określić czy ryzyko jest do zaakceptowania, czy też ryzyko jest niedopuszczalne. W tym celu można wykorzystać następujące wytyczne określające kategorię ryzyka w metodzie wskaźnika ryzyka:

a) wartość ryzyka: R ≤ 20 - kategoria ryzyka: bardzo małe, działalność zapobiegawcza: wskazana kontrola;

b) wartość ryzyka: 20 < R < 70 - kategoria ryzyka: małe, działalność zapobiegawcza: potrzebna kontrola;

c) wartość ryzyka: 70 < R < 200 - kategoria ryzyka: średnie, działalność zapobiegawcza: potrzebna poprawa;

d) wartość ryzyka: 200 < R ≤ 400 - kategoria ryzyka: duże, działalność zapobiegawcza: potrzebna natychmiastowa poprawa;

e) wartość ryzyka: R > 400 - kategoria ryzyka: bardzo duże, działalność zapobiegawcza: wskazane wstrzymanie pracy.

Krok: wyznaczenie dopuszczalności ryzyka zawodowego

Podstawowym kryterium dopuszczalności ryzyka zawodowego są wymagania obowiązujących przepisów prawnych i innych dokumentów normatywnych. W przypadku braku odpowiednich wymagań przepisów prawnych i innych w określonych obszarach zaleca się, aby organizacje ustalały własne kryteria dopuszczalności ryzyka zawodowego z uwzględnieniem opinii ekspertów z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy, własnych doświadczeń oraz opinii pracowników.

Dopuszczalność ryzyka zawodowego można na ogół wyznaczyć bezpośrednio na podstawie jego oszacowania.

Krok: udokumentowanie oceny ryzyka zawodowego

Ocena ryzyka zawodowego powinna być, zgodnie z wymaganiami prawa, udokumentowana. Dokument potwierdzający dokonanie oceny ryzyka zawodowego powinien zawierać w szczególności informacje takie jak:

– opis ocenianego stanowiska pracy, w tym informacje dotyczące:

* stosowanych maszyn, narzędzi i materiałów,

* wykonywanych zadań,

* występujących na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników środowiska pracy,

* stosowanych środków ochrony zbiorowej i indywidualnej,

* osób pracujących na tym stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem osób szczególnie podatnych na zagrożenia;

– wyniki oceny ryzyka zawodowego dla każdego z czynników środowiska pracy oraz niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko;

– data przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonujące oceny.

Brak jest ustalonego prawem wzoru dokumentu do rejestrowania wyników oceny ryzyka zawodowego. Tam, gdzie to uzasadnione, zaleca się, aby dokument ten wskazywał dokumenty związane (np. zawierające informacje wykorzystywane do oceny, potwierdzające opracowanie i wdrożenie planu działań wynikających z oceny ryzyka zawodowego lub monitorowanie wprowadzonych środków ochrony).

Krok: zapoznanie pracowników z wynikami oceny

Krok: czy ryzyko jest akceptowalne?

Decyzja o przyjęciu ryzyka lub konieczności zastosowania odpowiednich środków w celu jego redukcji wiąże się z ustaleniem kryteriów oceny. Podstawowym kryterium, które jest podstawą podejmowania decyzji o akceptacji ryzyka lub konieczności jego obniżenia, są wymagania obowiązujących przepisów i norm technicznych.

Na ogół uznaje się, że ryzyko jest odpowiednio kontrolowane i można je zaakceptować, jeżeli w wyniku oceny można stwierdzić, że:

– spełnione są wymagania obowiązujących przepisów,

– uwzględniono wymagania norm,

– zasady ograniczania ryzyka są właściwie stosowane i że zapewniając ochronę pracowników uwzględniono najnowsze osiągnięcia techniki.

Krok: opracowanie planu działań korygujących i/lub zapobiegawczych

Przy planowaniu działań korygujących i/lub zapobiegawczych, należy uwzględniać konieczność eliminowania i/lub ograniczania ryzyka zawodowego w szczególności przez:

– likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania;

– dostosowanie warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, w szczególności przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urządzeń technicznych oraz narzędzi pracy, a także metod produkcji i pracy - z uwzględnieniem zmniejszenia uciążliwości pracy, zwłaszcza pracy monotonnej i pracy w ustalonym z góry tempie, oraz ograniczenia negatywnego wpływu takiej pracy na zdrowie pracowników;

– stosowanie nowych rozwiązań technicznych;

– zastępowanie niebezpiecznych procesów technologicznych, urządzeń, substancji i innych materiałów - bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi;

– nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej;

– instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Przed realizacją wynikającego z oceny ryzyka zawodowego planu działań korygujących i/lub zapobiegawczych zaleca się dokonać przeglądu tego planu w celu stwierdzenia:

– czy proponowane działania doprowadzą do wymaganego ograniczenia ryzyka zawodowego?

– czy w wyniku realizacji planu nie powstaną nowe zagrożenia?

– czy można wybrać inne, bardziej skuteczne działania?

– co sądzą pracownicy o potrzebie realizacji i skuteczności planowanych działań?

Po zrealizowaniu zaplanowanych działań należy przeprowadzić kolejną ocenę ryzyka zawodowego, umożliwiającą sprawdzenie ich skuteczności.

Krok: okresowe przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego

Ocena ryzyka zawodowego powinna być poddawana okresowo przeglądom w celu stwierdzenia, czy jej wyniki są nadal aktualne, czy uwzględnia ona nowo powstające zagrożenia i czy w świetle postępu nauki i techniki można wyeliminować istniejące zagrożenia lub skuteczniej ograniczyć ryzyko zawodowe.

Uwaga! Konieczne jest przeprowadzenie ponownej oceny ryzyka zawodowego każdorazowo po zaistnieniu zdarzenia wypadkowego (np. wypadku przy pracy, wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy). Celem tego działania jest uwzględnienie - w procesie oceny ryzyka zawodowego - zagrożenia, którego aktywizacja doprowadziła do wypadku oraz ustalenie spójnych z postępowaniem powypadkowym działań profilaktycznych.

Takiego przeglądu zawsze dokonuje się wtedy, gdy wykorzystywane do oceny informacje straciły swoją aktualność, a w szczególności w następujących sytuacjach:

– przy tworzeniu nowych stanowisk pracy,

– przy wprowadzaniu zmian na stanowiskach pracy (np. technologicznych lub organizacyjnych, w tym zmian osób pracujących na stanowisku pracy lub ich stanu zdrowia),

– po zmianie obowiązujących wymagań, odnoszących się do ocenianych stanowisk pracy,

– po stwierdzeniu, że stosowane środki ochrony są nieskuteczne lub niewłaściwe w świetle nowych informacji,

– jeżeli istnieje konieczność wprowadzenia zmian w stosowanych środkach ochrony, stwierdzona np. w wyniku monitorowania ich funkcjonowania, badania wypadku przy pracy lub zdarzenia potencjalnie wypadkowego, a także badania przyczyn chorób zawodowych i dolegliwości związanych z pracą.

W przypadku stwierdzenia, że wyniki przeprowadzonej wcześniej oceny są nieaktualne, ocenę należy powtórzyć, biorąc pod uwagę nowe warunki.