Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 1 maja 2013 r.
Autorzy:

Ocena ryzyka zawodowego wg metody PN-N-18002:2011

Ocena ryzyka zawodowego wg metody PN-N-18002:2011

Ocena ryzyka zawodowego wg metody PN-N-18002:2011

Ocena ryzyka zawodowego jest zgodnie z wymaganiami prawa jednym z podstawowych obowiązków pracodawcy, wynikającym z art. 226 k.p. W ocenie tej, uwzględnia się wszystkie czynniki środowiska pracy oraz sposoby wykonywania prac, jakie mogą stwarzać zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników oraz sposoby wykonywania takich prac. Podstawowym celem oceny ryzyka zawodowego jest zapewnienie poprawy warunków pracy i ochrony życia i zdrowia pracujących. Od sposobu przeprowadzenia tej oceny zależy w dużej mierze skuteczność funkcjonującego w organizacji systemu zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy.

Krok: wyznaczenie osób do przeprowadzania oceny

W każdym przedsiębiorstwie decyzje dotyczące wyznaczenia osób do przeprowadzania oceny ryzyka zawodowego podejmuje pracodawca. Osobami wyznaczonymi do udziału w ocenie ryzyka zawodowego mogą być:

– pracownicy służby bhp lub osoby wykonujące zadania tej służby (w małej firmie może to być sam pracodawca), dla których udział w ocenie ryzyka zawodowego jest zadaniem wynikającym z przepisów prawa,

– lekarz medycyny pracy, którego udział może być niezbędny zwłaszcza w przypadku oceny ryzyka zawodowego osób szczególnie podatnych na oddziaływanie zagrożeń, jak np. osoby niepełnosprawne czy też pracownicy starsi,

– osoby kierujące pracownikami,

– pracownicy i/lub ich przedstawiciele.

Ponadto tam, gdzie to możliwe, ocena ryzyka zawodowego powinna być przeprowadzana przez powołane do tego celu zespoły, w skład których wchodzą osoby kierujące pracownikami oraz pracownicy i/lub ich przedstawiciele, nie zaś wyłącznie przez pracownika służby bhp lub osobę wykonującą zadania służby bhp.

Krok: przeszkolenie osób wyznaczonych do oceny

Osoby oceniające ryzyko zawodowe muszą zostać uprzednio przeszkolone, powinny:

– znać i rozumieć zasady oceny ryzyka zawodowego,

– posiadać wiedzę niezbędną do identyfikowania zagrożeń na ocenianych stanowiskach pracy,

– umieć oceniać szkodliwe następstwa występujących zagrożeń,

– umieć określać prawdopodobieństwo wystąpienia niekorzystnych dla zdrowia i życia pracowników następstw tych zagrożeń.

Osoby te powinny potrafić formułować propozycje działań prowadzących do eliminowania lub ograniczania ryzyka zawodowego, a także oceniać ich skuteczność oraz identyfikować te problemy, które powinny być rozwiązane z udziałem ekspertów zewnętrznych.

Krok: zebranie informacji niezbędnych do oceny

Do oceny ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy są wykorzystywane w szczególności informacje dotyczące:

– lokalizacji stanowiska pracy i/lub realizowanych na nim zadań,

– osób, pracujących na stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem osób szczególnie podatnych na oddziaływanie zagrożeń, takich jak np. kobiety w ciąży, młodociani, pracownicy starsi, osoby niepełnosprawne, dla których często celowe jest ustalanie szczególnych kryteriów dopuszczalności ryzyka zawodowego,

– stosowanych środków pracy, materiałów i wykonywanych operacji technologicznych,

– wykonywanych zadań, czynności oraz sposobu i czasu ich wykonywania przez pracujące na stanowisku osoby (z uwzględnieniem zadań nieprodukcyjnych, jak np. konserwacja maszyn lub sprzątanie stanowiska pracy),

– wymagań przepisów prawnych i norm, odnoszących się do analizowanego stanowiska,

– zagrożeń, które już zostały zidentyfikowane, i ich źródeł,

– zagrożeń zewnętrznych mogących negatywnie wpłynąć na zdrowie i bezpieczeństwo pracowników,

– możliwych skutków występujących zagrożeń,

– stosowanych środków ochrony,

– wypadków przy pracy oraz zdarzeń potencjalnie wypadkowych,

– chorób zawodowych oraz innych dolegliwości zdrowotnych występujących na analizowanych i podobnych stanowiskach pracy,

– działań osób niezatrudnionych na ocenianym stanowisku pracy, które mogą powodować dodatkowe zagrożenia,

– psychospołecznego środowiska pracy,

– zmian, w tym zmian przejściowych i ich wpływ na procesy, materiały, środowisko pracy.

Źródłami tych informacji mogą być:

– dane techniczne o stosowanych na stanowisku pracy maszynach i urządzeniach,

– dokumentacja techniczno-ruchowa i instrukcje stanowiskowe,

– nowe projekty: stanowisk pracy, instalacji maszyn i urządzeń,

– wyniki pomiarów czynników szkodliwych i/lub niebezpiecznych, a także uciążliwych, występujących na stanowisku pracy,

– wyniki badań ankietowych odnoszących się do psychospołecznego środowiska pracy,

– dokumentacja dotycząca wypadków przy pracy i zdarzeń potencjalnie wypadkowych,

– dokumentacja dotycząca chorób zawodowych i innych chorób związanych z pracą,

– dokumentacja dotycząca szkoleń i badań lekarskich pracowników,

– przepisy prawne i normy techniczne,

– literatura naukowo-techniczna,

– karty charakterystyk substancji chemicznych itp.

Informacji o analizowanym stanowisku mogą dostarczyć również:

– obserwacja środowiska pracy,

– obserwacja zadań wykonywanych na stanowisku pracy,

– obserwacja zadań wykonywanych poza stanowiskiem pracy,

– wywiady z pracownikami i/lub ich przedstawicielami,

– obserwacja czynników zewnętrznych, które mogą wpłynąć na stanowisko pracy (np. prace wykonywane przez pracowników na innych stanowiskach pracy, czynniki atmosferyczne),

– analiza organizacji działań, których celem jest zapewnienie właściwych warunków pracy.

W celu identyfikacji czynników związanych z organizacją pracy, które mogą znacząco wpływać na ryzyko zawodowe wynikające z czynników zagrażających występujących w środowisku pracy, zaleca się zebranie i przeanalizowanie informacji dotyczących w szczególności:

– szkolenia i informowania pracowników;

– instrukcji bezpiecznego wykonywania pracy;

– zgodności maszyn i innych urządzeń technicznych z wymaganiami bezpieczeństwa;

– monitorowania stosowanych środków ochrony, w celu zapewnienia, że są one właściwie stosowane i że są skuteczne;

– stanu pomieszczeń pracy;

– organizacji czasu pracy, itp.

W każdym przypadku konieczne jest przeprowadzenie wywiadów z pracownikami zatrudnionymi na ocenianych stanowiskach pracy w celu pozyskania informacji o dostrzeganych przez nich zagrożeniach oraz ewentualnych dolegliwościach wynikających z wykonywania pracy.

Krok: identyfikacja zagrożeń

Zebrane informacje są analizowane w celu zidentyfikowania występujących zagrożeń. Metodę wykorzystywaną do identyfikowania zagrożeń ustala się w zależności od zakresu oceny i występujących zagrożeń.

Do identyfikacji zagrożeń na stanowiskach pracy zaleca się stosować metody jak najprostsze. Do metod powszechnie stosowanych należą przede wszystkim listy kontrolne, które mogą być opracowywane na przykład z wykorzystaniem wykazów czynników szkodliwych i/lub niebezpiecznych, zawartych w obowiązujących przepisach i normach. Nie zaleca się jednak ograniczania identyfikacji do zagrożeń wymienionych na liście, która jest jedynie narzędziem pomocniczym.

Na etapie identyfikacji zagrożeń przydatna jest przede wszystkim dotychczasowa wiedza na temat zagrożeń występujących na analizowanym stanowisku pracy. W każdym przypadku celowe jest sprawdzenie, czy wszystkie zagrożenia zostały zidentyfikowane i czy dostępne na ich temat informacje (jak np. wyniki pomiarów i obliczeń wartości wielkości charakteryzujących zagrożenie) są wystarczające do oceny ryzyka zawodowego.

Wynikiem identyfikacji zagrożeń może być w szczególności:

– pełne zidentyfikowanie występujących na stanowisku pracy zagrożeń;

– wskazanie tych zagrożeń i/lub obszarów, dla których osoby wyznaczone do oceny ryzyka zawodowego mogą ją przeprowadzić na podstawie zebranych informacji samodzielnie, a także tych zagrożeń i/lub obszarów, dla których ryzyko zawodowe może być ocenione po uzyskaniu dodatkowych informacji lub z pomocą dodatkowych ekspertów. Dla tych zagrożeń przygotowuje się plan dalszych działań w celu dokonania oceny;

– wskazanie zagrożeń związanych z organizacją pracy, które w każdym przypadku powinny zostać wyeliminowane w celu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony zdrowia na stanowisku pracy, jak np. brak rozwiązań organizacyjnych zapewniających:

* odpowiednią realizację szkolenia i informowania w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy,

* dostępność aktualnych instrukcji bezpiecznego wykonywania pracy,

* odpowiednią konserwację i przeglądy maszyn i innych urządzeń technicznych;

– przestrzeganie wymagań odnośnie do czasu pracy itp.

Krok: szacowanie ryzyka

Oszacowanie ryzyka zawodowego związanego z zagrożeniami zidentyfikowanymi na stanowiskach pracy polega na ustaleniu:

– prawdopodobieństwa wystąpienia niekorzystnych dla zdrowia i życia pracowników następstw tych zagrożeń,

– wagi tych następstw.

Do oszacowania ryzyka zawodowego można wykorzystywać różne metody, w zależności od występujących zagrożeń i potrzeb firmy. Dla stanowisk pracy, na których zagrożenia są łatwe do zidentyfikowania, związane z nimi ryzyko dobrze znane, a środki jego ograniczania dostępne, oszacowanie ryzyka nie wymaga na ogół szerszej wiedzy specjalistycznej i może się opierać na osądach osób przeprowadzających ocenę.

Norma zaleca, jeżeli to możliwe i uzasadnione, wykorzystywanie do oszacowania ryzyka zawodowego na stanowiskach pracy takich metod, których stosowanie nie wymaga szerokiej wiedzy eksperckiej i które mogą być w łatwy sposób wykorzystywane do wyznaczenia dopuszczalności ryzyka zawodowego oraz właściwego zaplanowania działań korygujących i zapobiegawczych.

Pracodawca może wybrać taką metodę oszacowania ryzyka zawodowego, która - zgodnie z jego wiedzą i doświadczeniem - najlepiej odpowiada potrzebom organizacji pracy. Zwraca się uwagę, że do oszacowania ryzyka związanego z różnymi rodzajami zagrożeń, może się okazać konieczne stosowanie różnych metod.

Norma zaleca, aby przyjęta metoda oszacowania ryzyka zawodowego była odpowiednia do zagrożenia i umożliwiała uwzględnienie wymagań prawa w procesie oceny tego ryzyka (np. dla czynników szkodliwych w środowisku pracy konieczne jest uwzględnienie przy oszacowaniu ryzyka zawodowego wyników pomiarów ich stężeń i natężeń, wykonywanych zgodnie z wymaganiami prawa). Dla zagrożeń nowo powstających, takich jak np. pozycja przy pracy, czy też obciążenie psychiczne, może się okazać konieczne wykorzystanie wiedzy eksperckiej.

Nie jest celowe podejmowanie prób oszacowania ryzyka zawodowego związanego z równoczesnym oddziaływaniem wszystkich zagrożeń występujących na stanowisku pracy, gdyż jego wyniki nie służą osiągnięciu podstawowego celu oceny ryzyka zawodowego, jakim jest zapewnienie pracownikom ochrony przed zagrożeniami związanymi z pracą. Jednak, oceniając ryzyko zawodowe związane z poszczególnymi zagrożeniami, można, tam gdzie to możliwe, wziąć pod uwagę ich interakcje i ewentualnie uwzględnić je w wynikach oceny.

Norma określa przykładowe sposoby oszacowania ryzyka zawodowego w skali trójstopniowej oraz pięciostopniowej.

W skali trójstopniowej prawdopodobieństwo wystąpienia zdarzenia może być: mało prawdopodobne, prawdopodobne, wysoce prawdopodobne, natomiast ciężkość następstw: mała, średnia lub duża.

W zależności od wyników oceny, ryzyko występujące na stanowiskach pracy będzie:

1) Małe - w przypadku, gdy: ciężkość następstw będzie „mała” lub „średnia”, a prawdopodobieństwo „mało prawdopodobne”, a także wtedy, gdy ciężkość następstw będzie „mała”, a prawdopodobieństwo „prawdopodobne”.

2) Średnie - w przypadku, gdy: ciężkość następstw będzie „duża”, a prawdopodobieństwo „mało prawdopodobne”, a także wtedy, gdy ciężkość następstw będzie „średnia”, a prawdopodobieństwo „prawdopodobne” lub gdy ciężkość następstw będzie „mała”, a prawdopodobieństwo „wysoce prawdopodobne”.

3) Duże - w przypadku, gdy: ciężkość następstw będzie „duża”, a prawdopodobieństwo „prawdopodobne”; także wtedy, gdy ciężkość następstw będzie „średnia” lub „duża” a prawdopodobieństwo „wysoce prawdopodobne”.

Przy oszacowaniu ryzyka zawodowego zgodnie z powyższą metodą ciężkość szkodliwych następstw zagrożenia i prawdopodobieństwo ich wystąpienia można określić, stosując poniższe wskazówki:

– do następstw o małej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które nie powodują długotrwałych dolegliwości i absencji w pracy. Są to czasowe pogorszenia stanu zdrowia, takie jak niewielkie stłuczenia i zranienia, podrażnienia oczu, objawy niewielkiego zatrucia, bóle głowy itp.

– do następstw o średniej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które powodują niewielkie, ale długotrwałe lub nawracające okresowo dolegliwości i są związane z krótkimi okresami absencji. Są to np. zranienia, oparzenia II stopnia na niewielkiej powierzchni ciała, alergie skórne, nieskomplikowane złamania, zespoły przeciążeniowe układu mięśniowo-szkieletowego (np. zapalenie ścięgna) itp.

– do następstw o dużej szkodliwości zalicza się te urazy i choroby, które powodują ciężkie i stałe dolegliwości i/lub śmierć. Są to np. oparzenia III stopnia, oparzenia II stopnia dużej powierzchni ciała, amputacje, skomplikowane złamania z następową dysfunkcją, choroby nowotworowe, toksyczne uszkodzenia narządów wewnętrznych i układu nerwowego w wyniku narażenia na czynniki chemiczne, zespół wibracyjny, zawodowe uszkodzenia słuchu, astma, zaćma itp.

– do mało prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które nie powinny wystąpić podczas całego okresu aktywności zawodowej pracownika.

– do prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które mogą wystąpić nie więcej niż kilkakrotnie podczas okresu aktywności zawodowej pracownika.

– do wysoce prawdopodobnych zalicza się te następstwa zagrożeń, które mogą wystąpić wielokrotnie podczas okresu aktywności zawodowej pracownika.

Krok: wyznaczenie dopuszczalności ryzyka zawodowego

Podstawowym kryterium dopuszczalności ryzyka zawodowego są wymagania obowiązujących przepisów prawnych i innych dokumentów normatywnych. W przypadku braku odpowiednich wymagań przepisów prawnych i innych w określonych obszarach zaleca się, aby organizacje ustalały własne kryteria dopuszczalności ryzyka zawodowego z uwzględnieniem opinii ekspertów z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy, własnych doświadczeń oraz opinii pracowników. Dążąc do poprawy warunków pracy, organizacje mogą również ustalać własne kryteria dopuszczalności ryzyka zawodowego, oparte na wymaganiach wyższych od wymagań przepisów prawnych i innych dokumentów normatywnych.

Dopuszczalność ryzyka zawodowego można na ogół wyznaczyć bezpośrednio na podstawie jego oszacowania.

Przykład. W skali trójstopniowej za niedopuszczalne uważa się ryzyko duże (w takim przypadku należy niezwłocznie podjąć działania w celu jego zmniejszenia, nie rozpoczynając planowanej pracy do czasu jego zmniejszenia do poziomu dopuszczalnego), natomiast za dopuszczalne małe i średnie.

W przypadku ryzyka średniego norma zaleca zaplanowanie i podjęcie działań, których celem jest zmniejszenie ryzyka zawodowego, a w przypadku małego - zapewnienie, że ryzyko zawodowe pozostaje co najwyżej na tym samym poziomie.

Krok: udokumentowanie oceny ryzyka zawodowego

Ocena ryzyka zawodowego powinna być, zgodnie z wymaganiami prawa, udokumentowana. Dokument potwierdzający dokonanie oceny ryzyka zawodowego powinien zawierać w szczególności informacje takie jak:

– opis ocenianego stanowiska pracy, w tym informacje dotyczące:

* stosowanych maszyn, narzędzi i materiałów,

* wykonywanych zadań,

* występujących na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych i uciążliwych czynników środowiska pracy,

* stosowanych środków ochrony zbiorowej i indywidualnej,

* osób pracujących na tym stanowisku, ze szczególnym uwzględnieniem osób szczególnie podatnych na zagrożenia;

– wyniki oceny ryzyka zawodowego dla każdego z czynników środowiska pracy oraz niezbędne środki profilaktyczne zmniejszające ryzyko;

– data przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonujące oceny.

Brak jest ustalonego prawem wzoru dokumentu do rejestrowania wyników oceny ryzyka zawodowego. Tam, gdzie to uzasadnione, zaleca się, aby dokument ten wskazywał dokumenty związane (np. zawierające informacje wykorzystywane do oceny, potwierdzające opracowanie i wdrożenie planu działań wynikających z oceny ryzyka zawodowego lub monitorowanie wprowadzonych środków ochrony).

Krok: zapoznanie pracowników z wynikami oceny

Krok: czy ryzyko jest akceptowalne ?

Decyzja o przyjęciu ryzyka lub konieczności zastosowania odpowiednich środków w celu jego redukcji wiąże się z ustaleniem kryteriów oceny. Podstawowym kryterium, które jest podstawą podejmowania decyzji o akceptacji ryzyka lub konieczności jego obniżenia, są wymagania obowiązujących przepisów i norm technicznych.

Na ogół uznaje się, że ryzyko jest odpowiednio kontrolowane i można je zaakceptować, jeżeli w wyniku oceny można stwierdzić, że:

– spełnione są wymagania obowiązujących przepisów,

– uwzględniono wymagania norm,

– zasady ograniczania ryzyka są właściwie stosowane i że zapewniając ochronę pracowników uwzględniono najnowsze osiągnięcia techniki.

Krok: opracowanie planu działań korygujących i/lub zapobiegawczych

Przy planowaniu działań korygujących i/lub zapobiegawczych, norma zaleca uwzględnianie konieczności eliminowania i/lub ograniczania ryzyka zawodowego w szczególności przez:

– likwidowanie zagrożeń u źródeł ich powstawania;

– dostosowanie warunków i procesów pracy do możliwości pracownika, w szczególności przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urządzeń technicznych oraz narzędzi pracy, a także metod produkcji i pracy - z uwzględnieniem zmniejszenia uciążliwości pracy, zwłaszcza pracy monotonnej i pracy w ustalonym z góry tempie, oraz ograniczenia negatywnego wpływu takiej pracy na zdrowie pracowników;

– stosowanie nowych rozwiązań technicznych;

– zastępowanie niebezpiecznych procesów technologicznych, urządzeń, substancji i innych materiałów - bezpiecznymi lub mniej niebezpiecznymi;

– nadawanie priorytetu środkom ochrony zbiorowej przed środkami ochrony indywidualnej;

– instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Przed realizacją wynikającego z oceny ryzyka zawodowego planu działań korygujących i/lub zapobiegawczych zaleca się dokonać przeglądu tego planu w celu stwierdzenia:

* czy proponowane działania doprowadzą do wymaganego ograniczenia ryzyka zawodowego?

* czy w wyniku realizacji planu nie powstaną nowe zagrożenia?

* czy można wybrać inne, bardziej skuteczne działania?

* co sądzą pracownicy o potrzebie realizacji i skuteczności planowanych działań?

Po zrealizowaniu zaplanowanych działań należy przeprowadzić kolejną ocenę ryzyka zawodowego, umożliwiającą sprawdzenie ich skuteczności.

Krok: okresowe przeprowadzenie oceny ryzyka zawodowego

Norma PN-N-18002:2011 „Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Ogólne wytyczne do oceny ryzyka zawodowego” zaleca okresowo dokonywać przeglądu przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego w celu stwierdzenia, czy jej wyniki są nadal aktualne, czy uwzględnia ona nowo powstające zagrożenia i czy w świetle postępu nauki i techniki można wyeliminować istniejące zagrożenia lub skuteczniej ograniczyć ryzyko zawodowe.

Konieczne jest przeprowadzenie ponownej oceny ryzyka zawodowego każdorazowo po zaistnieniu zdarzenia wypadkowego (np. wypadku przy pracy, wypadku zrównanego z wypadkiem przy pracy). Celem tego działania jest uwzględnienie - w procesie oceny ryzyka zawodowego - zagrożenia, którego aktywizacja doprowadziła do wypadku oraz ustalenie spójnych z postępowaniem powypadkowym działań profilaktycznych.

Takiego przeglądu zawsze dokonuje się wtedy, gdy wykorzystywane do oceny informacje straciły swoją aktualność, a w szczególności w następujących sytuacjach:

– przy tworzeniu nowych stanowisk pracy,

– przy wprowadzaniu zmian na stanowiskach pracy (np. technologicznych lub organizacyjnych, w tym zmian osób pracujących na stanowisku pracy lub ich stanu zdrowia),

– po zmianie obowiązujących wymagań, odnoszących się do ocenianych stanowisk pracy,

– po stwierdzeniu, że stosowane środki ochrony są nieskuteczne lub niewłaściwe w świetle nowych informacji,

– jeżeli istnieje konieczność wprowadzenia zmian w stosowanych środkach ochrony, stwierdzona np. w wyniku monitorowania ich funkcjonowania, badania wypadku przy pracy lub zdarzenia potencjalnie wypadkowego, a także badania przyczyn chorób zawodowych i dolegliwości związanych z pracą.

W przypadku stwierdzenia w wyniku przeglądu, że wyniki przeprowadzonej wcześniej oceny są nieaktualne, ocenę należy powtórzyć, biorąc pod uwagę nowe warunki.