Procedury
Status: Aktualna
Wersja od: 3 grudnia 2014 r.
Autorzy:

Kontrola ważności umowy o pracę, jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych

Kontrola ważności umowy o pracę, jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych

Kontrola ważności umowy o pracę, jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych

Pracownicy (za wyjątkiem prokuratorów) podlegają obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia jego ustania. W konsekwencji pracownik po spełnieniu przewidzianych prawem warunków ma prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych (np. zasiłku chorobowego, zasiłku macierzyńskiego, emerytury). Niejednokrotnie strony zawierając umowę o pracę czynią to tylko i wyłącznie w celu nabycia prawa do ww. świadczeń i nie zamierzają faktycznie realizować jej postanowień (np. kobieta w ciąży zawiera pozorną umowę o pracę tuż przed porodem w celu nabycia prawa do zasiłku macierzyńskiego z ubezpieczenia chorobowego). Umowa o pracę bywa również wykorzystywana tylko i wyłącznie w celu obowiązku ubezpieczeń społecznych z innego tytułu (np. zawarcie pozornej umowy o pracę w celu wyłączenia obowiązku ubezpieczeń społecznych z innego tytułu do tych ubezpieczeń). Z uwagi na powyższe przedmiotem kontroli ZUS jest również kwestia ważności zawieranych przez płatnika składek umów o pracę.

Krok: doręczenie płatnikowi składek upoważnienia do przeprowadzenia kontroli

Kontrolą ZUS może być objęta m.in. zgłaszanie do ubezpieczeń społecznych oraz prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i opłacania składek. W tym zakresie ZUS może kontrolować zawarte przez płatnika składek umowy o pracę pod kątem ich ważności. W dotychczasowym orzecznictwie sądowym nie budzi bowiem wątpliwości to, że ZUS będąc uprawniony do kontroli zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych jest także uprawniony do badania ważności umowy o pracę w celu stwierdzenia objęcia ubezpieczeniem społecznym pracowników (np. wyrok SN z dnia 23 lutego 2005 r., UK 200/04). Nieważna umowa o pracę nie stanowi bowiem tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych (np. wyrok SN z dnia 2 października 2008 r., II UK 71/08).

Krok: kryteria kontroli

Pracownik podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym. Dla potrzeb u.s.u.s. za pracownika uważa się przede wszystkim osobę pozostającą w stosunku pracy. W praktyce najczęściej źródłem stosunku pracy jest umowa o pracę, w ramach której pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Okoliczność, iż strony zawarły umowę o pracę, a nawet to, iż określona osoba została zgłoszona do ubezpieczeń społecznych jako pracownik i zostały za nią opłacone składki, nie oznacza jeszcze, że podlega ona pracowniczym ubezpieczeniom społecznym. W dotychczasowym orzecznictwie sądowym istnieje zgodność co do tego, że podleganie pracowniczym ubezpieczeniom społecznym jest możliwe tylko w przypadku ważnej umowy o pracę, która jest faktycznie realizowana przez jej strony. Nieważna umowa o pracę nie może wywołać skutku w postaci nawiązania stosunku pracy i wynikających z niego konsekwencji w zakresie ubezpieczeń społecznych, w szczególności objęcia obowiązkowymi ubezpieczeniami społecznymi (np. wyrok SN z dnia 4 października 2007 r., I UK 116/07, wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2010 r., II UK 357/09, wyrok SN z dnia 22 lutego 2013 r., I UK 472/12, wyrok SA z dnia 22 października 2013 r., III AUa 813/13).

Krok: czy umowa o pracę jest ważna?

Inspektor kontroli ZUS dokonując oceny ważności zawartej przez płatnika składek umowy o pracę, bierze pod uwagę jej treści oraz okoliczności jej zawarcia. Przy uwzględnieniu tych okoliczności sprawdza zatem, czy przedmiotowa umowa jest sprzeczna z ustawą lub zasadami współżycia społecznego oraz, czy ma na celu obejścia prawa.

Ważne!

Umowa o pracę jest sprzeczna z ustawą wówczas, gdy jej treść jest niezgodna z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa. Natomiast czynność prawna mająca na celu obejście ustawy polega na takim ukształtowaniu jej treści, które z formalnego punktu widzenia nie sprzeciwia się ustawie, lecz w rzeczywistości (w znaczeniu materialnym) zmierza do zrealizowania celu, którego osiągnięcie jest przez nią zakazane (wyrok SN z dnia 9 lutego 2012 r., I UK 265/11).

Ważne!

Zawarcie umowy o pracę w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń społecznych (np. zasiłku macierzyńskiego z ubezpieczenia chorobowego) nie stanowi obejścia prawa, jeżeli pracownik faktycznie wykonuje pracę (wyrok SN z dnia 4 sierpnia 2005 r., II UK 320/04).

Inspektor kontroli ZUS ocenia również, czy umowa o pracę jest faktycznie realizowana przez jej strony, czy też została zawarta dla pozoru (np. jedynym celem umowy o pracę było umożliwienie zainteresowanemu otrzymania świadczeń z ubezpieczeń społecznych bądź wykluczenie obowiązku ubezpieczeń społecznych z innego tytułu). W tym zakresie ZUS bierze pod uwagę takie okoliczności, jak to czy pracownik przeszedł wymagane prawem badania lekarskie, został przeszkolony w zakresie bhp, czy istniała potrzeba utworzenia danego stanowiska pracy i czy istniało on już wcześniej, czy pracownik posiadał kwalifikacje adekwatne do zajmowanego stanowiska, czy pracownik faktycznie wykonywał swoje obowiązki. Inspektor kontroli ZUS sprawdza zatem, czy w danym przypadku występują okoliczności, które wskazują na to, że zawarta umowa o pracę nie jest fikcyjna.

Ważne!

Wady oświadczeń woli stron dotykające umowę o pracę (np. brak świadomości lub swobody powzięcia decyzji i wyrażenia woli, błąd, groźba) nie odnoszą skutku w sferze prawa do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, tj. nie pozbawiają pracownika prawa do tych świadczeń. Nie dotyczy to pozorności umowy o pracę, czyli takiej umowy, która nie wiąże się ze świadczeniem pracy, a dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia następuje pod pozorem zatrudnienia (wyrok SN z dnia 2 czerwca 2006 r., I UK 337/05, wyrok SN z dnia 9 lutego 2012 r., I UK 265/11, wyrok SA z dnia 29 lutego 2012 r., III AUa 1785/11).

Krok: umowa o pracę stanowi tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych

Jeżeli w następstwie kontroli płatnika składek inspektor kontroli ZUS ustali, że zawarta przez płatnika składek umowa o pracę jest ważna i faktycznie realizowana przez jej strony, stanowi ona tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych, a także ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego. Pracownik spełniający warunki do podlegania ubezpieczeniom społecznym jest również objęty obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym.

Krok: wydanie decyzji stwierdzającej brak obowiązku ubezpieczeń społecznych

Ustalenie przez inspektora kontroli ZUS, iż zawarta przez płatnika składek umowa o pracę jest nieważna sprawia, że ZUS wydaje decyzję administracyjną, w której stwierdza, że określona osoba fizyczna, w określonym czasie, z tytułu tej umowy nie podlegała pracowniczym ubezpieczeniom społecznym.